|
Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego (A-czwôrtkòwi) [cdn] |
|
|
|
Written by Stefan Ramułt
|
Stefan Ramułt
Prezentowane wydanie Słownika S. Ramułta z końca XIX w. nawiązuje do wznowień (skanowanych) w 1991 r. Słownika kaszubskiego G. Pobłockiego (1887) i książki J. Łęgowskiego Kaszuby i Kociewie (1892), bardziej wszakże do wydania w nowym tłumaczeniu i opracowaniu pracy z 1862 r. A. Hilferdinga Resztki Słowian na południowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego (1981). Przypomnieć też należy wydanie z rękopisów najstarszych źródeł do badania kaszubszczyzny, mianowicie słowniczka kaszubskiego K.C. Mrongowiusza (1993) i trzech prac F. Ceynowy: gramatyki kaszubskiej (Kurze Betrachtungen über die kassubische Sprache..., 1998), Małego zbioru wyrazów kaszubskich i Mòjich spòstrzeżenjov prze przezeranju wuvog Ismaela Sreznjevskjeho nad mòwą kaszebską (2002). Zabytki te – związane jakoś ze Słownikiem Ramułta – wznowiono jak najwierniej na użytek nauki, podczas gdy niniejsza edycja Słownika Ramułta, kierowana przede wszystkim do dziś piszących po kaszubsku, wymagała określonych zmian; nauce wystarczą wydania oryginalne (1893, 1993) wraz z dotyczącą ich bogatą literaturą.
Słownik
języka pomorskiego
czyli
kaszubskiego
scalił i znormalizował
Jerzy Treder
według wydania Akademii Umiejętności z r. 1893
i Polskiej Akademii Umiejętności z r. 1993
W
Gdańsku
staraniem
Uniwersytetu Gdańskiego,
Oficyny Czec
i
Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej
w
Wejherowie
2003
Słownik dotowany został ze środków MENiS na 2. edycję Studium Podyplomowego
Kwalifikacyjnego Pedagogiczno-Metodycznego
Nauczania Języka Kaszubskiego, UG (2002-2004)
Redaktor techniczny: Wojciech Kiedrowski
Korekta: Paweł Szczypta, Jerzy Treder
Wydawca: OFICYNA CZEC
tel. (22) 343-51-80; e-mail:
This e-mail address is being protected from spam bots, you need JavaScript enabled to view it
ISBN 83-87408-64-6
Spis rzeczy
Słownik języka pomorskiego, czyli kaszubskiego jako słownik... praktyczny (J. Treder)
Wykaz skróceń
Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego:
A, Ã, B, C
Ramułt i jego Słownik (J. Treder)
SŁOWNIK JĘZYKA POMORSKIEGO czyli KASZUBSKIEGO
JAKO SŁOWNIK... PRAKTYCZNY
Prezentowane wydanie Słownika S. Ramułta z końca XIX w. nawiązuje do wznowień (skanowanych) w 1991 r. Słownika kaszubskiego G. Pobłockiego (1887) i książki J. Łęgowskiego Kaszuby i Kociewie (1892), bardziej wszakże do wydania w nowym tłumaczeniu i opracowaniu pracy z 1862 r. A. Hilferdinga Resztki Słowian na południowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego (1981). Przypomnieć też należy wydanie z rękopisów najstarszych źródeł do badania kaszubszczyzny, mianowicie słowniczka kaszubskiego K.C. Mrongowiusza (1993) i trzech prac F. Ceynowy: gramatyki kaszubskiej (Kurze Betrachtungen über die kassubische Sprache..., 1998), Małego zbioru wyrazów kaszubskich i Mòjich spòstrzeżenjov prze przezeranju wuvog Ismaela Sreznjevskjeho nad mòwą kaszebską (2002). Zabytki te – związane jakoś ze Słownikiem Ramułta – wznowiono jak najwierniej na użytek nauki, podczas gdy niniejsza edycja Słownika Ramułta, kierowana przede wszystkim do dziś piszących po kaszubsku, wymagała określonych zmian; nauce wystarczą wydania oryginalne (1893, 1993) wraz z dotyczącą ich bogatą literaturą.
Kaszubszczyzna została zapisana w kilku słownikach, z których najpierw zawsze wymieniany jest pomnikowy Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej B. Sychty (1967-1976). Są one, niestety, i historyczne, i raczej tylko dla celów naukowych, nadto przeważnie nieosiągalne. Dostępny właściwie jest tylko J. Trepczyka Słownik polsko-kaszubski (1994), adresowany do „próbujących swoich sił i umiejętności na polu kaszubskiej prozy i poezji” i zarazem słabo znających kaszubski; zostanie on kiedyś zapewne „odwrócony” na kaszubsko-polski. Powstaje wreszcie w pełni kaszubski słownik współczesnej kaszubszczyzny, w dodatku normatywny E. Gołąbka.
Słownik Trepczyka ukazał się dokładnie 100 lat po wydaniu Słownika Ramułta, który wpłynął na krystalizację idei młodokaszubów (A. Majkowski, J. Karnowski) i mocno odbił się na postawie zrzeszeńców (np. A. Labuda, J. Trepczyk), szczególnie zaś na ich praktycznych zabiegach wokół podnoszenia prestiżu kaszubszczyzny i wydoskonalaniu jej odmiany pisanej. Jeśli Trepczyk oświadczał, że zapisał kaszubskie słownictwo znane mu osobiście i dostępne w źródłach, to miał zapewne na myśli m.in. dzieło Ramułta, które w części traktowane być może jako słownik kaszubsko-polski, uwzględniający również dawne zbiorki kaszubskiej leksyki i zarazem część słownictwa z pierwocin piśmiennictwa kaszubskiego, tj. z pism Ceynowy i Derdowskiego. Wspomniani zrzeszeńcy, znający dobrze tzw. domôcą kaszëbiznã, wybrali ogólnie inną niż Ramułt – może zrażeni jego polonizmami – drogę wzbogacania języka, mianowicie m.in. eksperyment językowy (neologizmy), nieraz mocno dyskusyjny, nierzadko wręcz ryzykowny. Ze Słownika Ramułta niewiele korzystano, oczywiście poza wymową zamieszczonego w nim wstępu. Stosowne zestawienia w słowniku F. Lorentza dowodzą, że nawet Majkowski w Remusie do niego prawie nie sięgał. Podobnie mało takich śladów znajdujemy u zrzeszeńców, w tym w wielkim Słowniku Trepczyka.
Dziś kierunek zrzeszeńców w jakimś sensie i zakresie powtarza część piszących, w tym zwłaszcza młodzi, wśród których są też mało znający swą domôcą mòwã. Przypomnienie zatem i wprowadzenie w krwiobieg dzisiejszej literackiej kaszubszczyzny – jako przeciwwagi rzeczonego eksperymentu – choćby tylko części autentycznego słownictwa zapisanego w Słowniku Ramułta mogłoby wywrzeć pożądane skutki na kształtowanie się tej odmiany języka i w ogóle na rozwój kaszubskiego piśmiennictwa. Oczywiście, pamiętać trzeba, że jest to Słownik historyczny, notujący wiele dziś starych wyrazów, ważnych jednak nie tylko dla badaczy, ale również m.in. dla literatów i tłumaczy.
Słownik Ramułta już w swej oryginalnej wersji ma walory praktyczne, które można rozważać w kontekście uprawiania odmiany literackiej i piśmiennictwa przez mniej obytych z domôcą kaszëbizną, ponieważ: 1. zapisuje wyrazy i cytaty w jednolitej pisowni (w niniejszym wydaniu zastosowano obowiązującą z 1996 r.); 2. podaje przy alfabetycznie ułożonych hasłach formy odmiany i zmiany w tematach, sprawiające zawsze trudności mniej obytym z językiem; 3. dokładnie wyjaśnia znaczenia wyrazów, ilustrując je prostymi cytatami, najczęściej dokładnie tłumaczonymi na polski; 4. często przytacza interesującą frazeologię, w tym specyficznie kaszubską, m.in. zarejestrowaną już w piśmiennictwie kaszubskim, w tym zwłaszcza przysłowia Ceynowy; 5. nierzadko wyjaśnia etymologię wyrazów, szczególnie pochodzenia niemieckiego, ale często przytacza też odpowiedniki z innych języków, m.in. słowiańskich (zob. wykaz skróceń); 6. dość często odsyłaczami łączy, poza wariantami wymawianiowymi i formami odmiany, wyrazy antonimiczne, np. jôrka i reż; pòpleck i ùzémk, czy też synonimiczne, np. achtel i anczer; kòlacëjô i wieczerzô; pòrządny i dëchtowny, szczekòwac i łajac itd.; ostatni zabieg częściowo został wzmocniony w tym wydaniu.
Poza brakiem dziś ciągle większego słownika kaszubskiego czy kaszubsko-polskiego za wznowieniem Słownika Ramułta jako praktycznego przemawia właśnie jego normalizacja ortograficzno-fonetyczna i fleksyjna (ogólnie według gramatyki Ceynowy z 1879 r.), zgromadzenie wyrazów kaszubskich i związków wyrazowych z różnych okresów, źródeł i okolic oraz zawarte w nim różnorodne cytaty, w dodatku o stosunkowo małym nasyceniu realiami typowo wiejskimi, raczej wiążącymi się ze sferą intelektu, abstrakcji i ducha, wiedzy i kultury (wysokiej), wiary i religii... Mimo tych walorów nigdy w przeszłości nie pełnił on roli słownika normatywnego. Czy wypełnić ją może w niniejszej edycji, nawet jeśli jej normatywność jest niepełna i względna?
1. Normatywność obecnej edycji jest pełna tylko w zakresie pisowni, respektuje się tu bowiem zalecenia z 1996 r. (zob. p. 1.1.), a więc wtórnie w niemałym stopniu normalizacja dotyczy również sfery wymowy (zob. 1.2.), aczkolwiek tu często wiąże się to z trudnościami trafnego wyboru najwłaściwszej postaci wyrazu z dwu lub więcej istniejących w odmianie mówionej, dość obficie notowanych też przez Ramułta, który na tym polu nie dokonywał wyborów, pragnąc wszystko zarejestrować, np. Adóm ob. Jadóm, alac ob. halac, anëż ob. anys, bardówka ob. brodôwka, barzo ob. baro, bejrisz ob. bejrsz, bejersz, bestri ob. pestri, błësk ob. błisk, bòracczi ob. bòrowiacczi, brëwiô ob. brew, browarëjô ob. browar itd. Z tychże przyczyn tylko częściowo można ujednolicać słowotwórstwo (zob. 1.4.). Wyraźniejsza natomiast może być normalizacja w zakresie form odmiany wyrazów (zob. 1.3.). Najtrudniejsze zawsze są zabiegi normatywne w sferze słownictwa, zwłaszcza zaś w reedycji słownika-dokumentu. Niewątpliwie ogólnie zmierzać się tutaj powinno do powściągliwości w używaniu ewidentnych i względnie świeżych polonizmów, jak obecne u Ramułta tylko w przysłowiu tinf ‘tynf’: Dobri żôrt tinfa wôrt (Ceynowa). Jeszcze bardziej postulat ów odnosi się do ograniczeń w stosowaniu germanizmów, zwłaszcza doraźnych i dziś zbędnych, np. abszët w dostac abszët, lepiej dostac òdprawã; sziltwacha ‘szyldwach’, lepiej już wachta, wachtôrz itp. (zob. 1.5.).
Zaproponowana normalizacja jest niepełna, m.in. ze względu na traktowanie tego Słownika jako dokumentu. Świadomie zachowano umiar, aby zbytnio nie rozbudować wersji oryginalnej i nie tworzyć słownika poprawnościowego. Na jakość zastosowanej normy wpływało przede wszystkim poczucie językowe redaktora, weryfikowane jednak stosownymi informacjami w słowniku B. Sychty. Aprobowano też często ogólną postawę i konkretne rozstrzygnięcia E. Gołąbka (Wskôzë kaszëbsczégò pisënkù, 1997). Pamiętać trzeba, iż kaszubszczyzna literacka, a zatem i jej norma, od czasów Ceynowy ciągle się tworzą. Jest oczywiste, iż przyjęte tutaj rozwiązania spotkają się z krytyką (m.in. z racji ich niekonsekwencji), oby tylko rzeczową i owocną.
1.1. Pisownia jednolita zastosowana przez Ramułta nawiązywała do propozycji ortograficznych Ceynowy, będąc od nich bardziej fonetyczna. Zastosowano tu mające więcej zwolenników ustalenia z 1996 r., a więc z literami ã, ò, ù. Zgodnie z nimi spółgłoski cz dż (z daw. k’ g’) zapisuje się bez i, a więc np. taczé dłudżé, nie: taczié dłudżié. Ponadto przyjęto zapis rs, np.pierscéń, rzezbiarstwò, nie: piérzcéń, rzezbiarztwò (co sugerować mógłby zapis Ramułta: ř). Posługiwanie się Słownikiem wymaga oczywiście znajomości liter kaszubskiego alfabetu i brzmienia kryjących się za nimi głosek, szczególnie osobliwiej kaszubskich. Przy szukaniu wyrazów można sobie niekiedy pomagać odwoływaniem się do polszczyzny, np. wyrazy z przedrostkami prze- i przë-, wobec pol. prze- i przy-, we- i wë- wobec pol. we- i wy- itp.
Interpunkcja oraz pisownia łączna i rozdzielna – zgodne z ortografią polską – nie powinny sprawiać kłopotów, poza szczegółami, jak np. rozdzielna pisownia partykuły le (zob.): jak le, co le, dze le, ale wejle... czy przysłówków i przyimków tzw. złożonych (u Ramułta licznych nowych i pisanych łącznie), np. na môlu, pò cëchù, w cmã. Pisze się tu je – jak typ bële dze – rozłącznie i umieszcza (po sygnale: [hasło]) jako podhasła, a więc tu odpowiednio pod môl, cëchò, cma, bële itp. Rozdzielnie pisze się także nie z czasownikami, a zatem stosunkowo nieliczne hasła czasowników zaprzeczonych, pisane u Ramułta łącznie, przeniesione zostały spod N, bliżej spod nie, do odpowiednich czasowników niezaprzeczonych, np. niedomëkac pod domëkac.
Ograniczono stosowanie wielkich liter w kaszubskich cytatach, aby móc wyraźniej zaznaczać obecne w nich czy też jako samodzielne hasła nazwy własne, pisane zawsze wielką literą. Nią zaczyna się zdania, małą zaś pisze się wszystkie człony zestawień słowotwórczych, wyrażeń i zwrotów, również nazwy mieszkańców, np. rekòwic, rekòwión, zapisane przez Ramułta wielką literą. (Notabene, poza interpunkcją i wielką literą niemal nie ingerowano w polszczyznę Ramułta, ogólnie poprawną i dziś jeszcze na ogół jasną, ale pamiętać trzeba o tym, że to polszczyzna końca XIX w.)
1.2. Wymowa (sugerowana stosowaną pisownią) wymaga odniesienia się do oświadczenia Ramułta: „Język mego słownika jest uogólnieniem właściwości gwar środkowych...” Dla tych gwar wymienia następujące cechy: a) wymowa pierwotnych k’ g’ jako ć dź, np. dzibci ‘gibki’, ale już na zachodzie Kartuskiego notuje wymowę cz, dż (miękkie), czyli dżibczi, a więc ogólnie dziś przyjętą; b) w Kartuskiem przebiega południowa granica „ściągania zakończenia 1. os. sing. praes. ajã w óm: znajã, znóm ‘znam’...”; Ramułt uogólnił właśnie ajã, czyli typ północny (zob. 1.3.); c) akcent na południu Kartuskiego przechodzi w padający na początku wyrazu; akcent nie był i nie jest zaznaczany. Zdarzają się nadto sporadyczne zapisy częstszej w centrum wymowy typu ji ‘ju’, Jidôsz, statiszk, itp.; porównaj też hiperyzmy justny wobec jistny i przezustkò wobec przezwistkò czy nawet pòdwizôrniô wobec podwózôrniô. Poza tym rozszerzenie przez Ramułta występowania é po pierwotnie miękkich spółgłoskach, np. dzécë, wiéskô, czy przyjęcie po nich, szczególnie po k’, g’ rozszerzonej wymowy i jako e czy é, np. krówcie ‘krówki’, wëdatcie ‘wydatki’ – obejmuje nie tylko centrum. Tutaj ograniczono występowanie é po miękkich, czyli jest dzecë, wieskô, i przyjęto typ krówczi, wëdatczi.
Jednak w Słowniku przeważa oddawanie wymowy (dotyczyłoby to również odmiany wyrazów i słowotwórstwa) północnych Kaszub jak powszechnie stosowane: a) spójnik ë, tu zachowany; b) wymowa bądã, bądzesz..., zmieniona tu na szerszą bãdã, bãdzesz... (zob. hasło bëc); c) typ òdjic, przisc, trzisc, swicony, wizc; w obecnym wydaniu w nawiasie [ ] dodano też typ òdjąc, prząsc, swiãcony, trząsc, wiązc; d) typ nô [nó] miã i zô [zó] to obok na miã, za to itp.; tutaj jako wyłączne przyjęto szersze na, za.
Deklaracja Ramułta o uogólnieniu właściwości środkowokaszubskich staje się zrozumiała przy jej odniesieniu do normy północnokaszubskiej Ceynowy i zawężeniu do zakresu wymian samogłoskowych w tematach wyrazu podczas jego odmiany. Ramułt „uregulował” je na swój sposób i częściowo wbrew stanowi w mówionej kaszubszczyźnie, w której zachodzą zresztą liczne i różne wyrównania, zwłaszcza na południu (np. typ jeséń, jeséni). Widoczne to przy porównaniu zapisów Ramułta z Sychtą, a różne stadia poświadcza słownik Lorentza, w którym zapisy Ramułta często określa się z tej przyczyny jako błędne, jak np. typ brzég, brzégù..., przymiotnik brzégòwi (zamiast: brzég, ale brzegù..., brzegòwi).
Ramułt oczywiście zachował większość wymian samogłoskowych w rzeczownikach: brzôd : brzadu, dąb : dãba, barłóg : barłogù, Bóg : Bòga, dim : dëmù, pług : płëga. Podobnie w odpowiedniej grupie czasowników wielokrotnych w określonych formach gramatycznych zachodzą wymiany: a : ô, np. chwalëc, chwôlã, chwôlił, chwalë; ã : ą, np. błãdzëc, błądzã, błądzył, błãdzë; ò : ó, np. mòwic, mówiã, mówił, mòwi; ë : i, np. lëzac, liżã, lizôł, lëżë; ë : u, np. rzëcac, rzucajã ( óm), rzucôł, rzëcôj. Zneutralizował natomiast wymianę e : é: a) uogólniając samogłoskę bezokolicznika (tematu cz.prze.) na inne formy, np. mieszac, mieszajã (mieszóm), mieszôł, mieszôj; spiewac, spiewajã (-óm), spiewôł, spiewôj itd.; b) uogólniając samogłoskę tematu cz.ter. na bezokolicznik, np. biégac jak biégajã (tu: biégóm), grzészëc jak grzészã itd.; c) uogólniając samogłoskę mianownika l.p. na inne przypadki, np. chléb i chléba, chlébòwi... (zam. chléb, chleba, chlebòwi...) jak żywe w mowie np. chléw, chléwa, chléwòwi..., dalej: biég(ù), gniéw(ù), séw(ù) itp. Sugerował się zapewne m.in. wymową owego e i é, szczególnie po miękkich. Nie wspomina o „natężaniu” (nie: pochyleniu!) e w é, gdy pisze o tym dla zmiany a w ô, ë w u, ë w i y czy ò w ó.
Normalizację niniejszą komplikowało – i umożliwiało popełnienie błędów – to, że Ramułt część trudności jakby „likwidował” swoistym zakresem użycia liter. Nie zapisywał systematycznie ścieśnionego é (u Ramułta litera: è), np. flet zamiast flèt (tu: flét). Oddawał je też m.in. przez i, np. typ strzemiã, inia, typ strëmiń, inia. Poza tym dwojako oznaczał jednolite kaszubskie ë: jako é, gdy wywodzi się ono z krótkich i y: réba, żédzé (tu: rëba, żëdzë), zaś jako e, gdy ono z krótkiego u: desza (tu: dësza). Pisał: „nie wszędzie uwidoczniłem iloczas samogłoski e” (tj. ë z i, y). Z zapisu desza widać, że e = ë zachodzi na pierwotne e, np. deska, a por. jego festënk, flek zam. festënk, flëk itp.
Próbuje się tu ogólnie dostosować pisownię do dominującej wymowy, a zatem kaszubszczyźnie literackiej nie przywraca się wszędzie pierwotnych zależności (iloczasowych), np. ogólna reguła: chléb, chleba..., ale też konkretne przykłady bez wymiany, np. chléw, chléwa. Wymiany owe zachodzą też w przyrostkach, np.: ôrz : arza (np. bajôrz), érz : erza (np. pãchérz, pôcérz), él : ela (np. chrzcëcél, kądzél, pòscél) czy éń : enia (np. grzebiéń), też obcych typu kardënôł, ała jak sowizdrzôł, ała. W określonych przykładach rozstrzyga wymowa, np. bòdôrz(a) itp., wedle Sychty i własnych doświadczeń. Gdy obserwuje się możliwość jednej i drugiej realizacji, tam zostawia się sprawę otwartą zapisem typu wicérz, a, tj. wicerza lub wicérza, podobnie Kadzëmiérz, a, owi; chmiél, u itd.
We wspomnianej grupie czasowników ujawnia się ortograficznie dawne zależności, co wymaga powtarzania (jak było ogólnie u Ramułta) w haśle Słownika tej części wyrazu, a zatem: biedzëc sã, ale biédzã sã; dobierac, ale dobiéróm; grzeszëc, ale grzészã; mieszac, ale miészóm itd. Decydowała przeważająca wymowa, m.in. u Sychty. Owa wymowa ogranicza teoretyczne możliwości tych wymian do konkretnych wyrazów, gdy chodzi o wymiany o : ó, np. mòwic, mówiã; płokac, płóczã; ale już włóczëc, włóczã; wrócëc, wrócã itp. oraz wymiany ë : i czy ë : u, np. lizac, liżã, lizôł, liżë; lubic, lubiã... (Ramułt: lëzac, liżã...; lëbic, lubiã...), a do krëszëc dodano kruszëc itp. Wymiany te najczęściej pozostają, np. bëwac, biwóm, biwôł, bëwôj, przëblëżac, bliżóm itp. Dodać można, iż uogólniono – jak i Ramułt – y w typie cygnąc, a zatem np. cygnã, gdy w typie sëgac, trãbic, pëtac, trzëmac itp. następuje wymiana, a więc np. sygóm, trąbiã, pitóm, trzimóm itp. Ponadto zaznaczyć trzeba, że w cz. II nierzadkie są postaci czasowników z wstawnym ë, np. brzëmiec : brzmiec, sklëniec, wëbërnąc, zapisywane też zagrz(ë)miec, a więc z sygnałem wymiany.
Zmieniono ponadto niemało innych realizacji, np. typ pirszi, smirc na pierszi, smierc, także jednostkowych, np. midzë na miedzë, tã na tam, wieldżi na wiôldżi, barzo na baro, zëskac na zwëskac itd. W sferze spółgłosek w znacznym zakresie „przywrócono” miękkość ń (Ramułt zwykle ma n), np. òdeńc, strëmiéń, ale wyjątkowo òdżin; miękkie ń przyjęto też w bardziej przyswojonych wyrazach obcych typu buńt, elemeńtôrz, flińta, fùńt, rińta itp. Zachowano skrócone postaci wyrazowe jako hasła i w cytatach, np. piądze, pszéńca, szëbieńca, ale w odmianie pisanej za lepsze uznaje się brzmienia pełne, np. pieniądze, pszénica.
1.3. Formy odmiany notowane są dla rzeczownika, przymiotnika, zaimka, liczebnika i czasownika. Ramułt niewiele podaje wiadomości o odmianie, zresztą przygodnie w uwagach o wymowie, np. o końcówce narzędnika l.p. em realizowanej jako ę (tu: ã) itp. Ramułt przyjmował (za Ceynową) żywotność tzw. liczby podwójnej, zwłaszcza w czasowniku i zaimku osobowym – np. czytamy pod jô: Ma móma ‘my dwoje mamy’; Zleca na naju ‘zleciała na nas dwoje’, a pod znëkac: „Ma jesma sã tam znëkała (mowa o dwóch pasterzach)”. Tego pochodzenia są końcówki narzędnika: ama (rzeczownik), ima/ ëma (odmiana zaimkowo-przymiotnikowa). Konsekwencją tego było upowszechnienie przezeń w liczbie mnogiej odpowiednio końcówek: ami, –imi/ ëmi. W tym wydaniu zostawiono często zapisane w formie liczby podwójnej przykłady, mające dziś jednak przede wszystkim znaczenie liczby mnogiej.
Informacje fleksyjne podawane są regularnie: przez Ramułta i tutaj. Porządkują one różnorodny stan faktyczny wielu odmian mówionych i tworzą wrażenie jednolitej kaszubszczyzny. Zasadniczo podaje się tylko samą końcówkę, ale sygnalizuje się też związaną z tym zmianę poprzedzającej spółgłoski, np. doka, czi, dopiec, czã itd. (Uwaga: Tzw. łącznik (dywiz) zastępuje niezmienną część wyrazu; notabene, Ramułt powtarzał zwykle cały temat.) Literę i powtarza się przed końcówką jako sygnał odmiany miękkiej, np. babi, iô, ié. Niekiedy z powodu wymian głoskowych trzeba podać cały wyraz, np. błąd, błãdu; notabene, Ramułt często stosował opis: bób, 2. przyp. bòbù; głóg, 2 przyp. głogù.
Przy rzeczowniku zawsze przytoczona została końcówka (forma) dopełniacza i informacja o rodzaju gramatycznym, np. adresa, ë, ż. czy bechier, chra, m., pùczel, kla, m. (wraz z sygnałem wymiany w temacie), ewentualnie też informacja o liczbie: akt, u, m., l.mn.: akta. Oto końcówki dopełniacza l.p.:
a) męskich: a, np. anioła, stoga – lub u/ ù, np. rabarberu, rëmòtu, alarmù, bòbù; niekiedy obie obocznie, np. bas, a/ u. Ramułt dla –u używał powszechnie wariantu –ë (od Ceynowy dla pn.-wsch. Kaszub), np. miodë – i była ona częstsza, gdy dziś znane są formy z a, np. tëmrôt, a. W typie kam następuje rozszerzenie: kamienia;
b) nijakich: a jako dominująca, np. abecadła. W niektórych typach rozszerza się temat, np. o cząstkę –en- w typie semiã, semienia, a o (ã)c , rzadziej –ic / ëc w typie celã, celëca/celãca, drzéwi(ã)ca, dzéwczëca/ ãca, krôsni(ã)ca itp. Rzeczowniki na é typu kôzanié, szczescé, wieselé mają końcówkę ô, zbòżô. Notabene, można się tu było spodziewać możliwych form odmiany przymiotnikowej (we wstępie podaje z północy zbòżégò obok zbòżô), tymczasem poza narzędnikiem i miejscownikiem l.p. (np. żëcym) nie ma ich wcale (jak też u Ceynowy), a nadto w miejscowniku nierzadko forma rzeczownikowa, np. w òpùszczeniu, w żëcu itd.;
c) żeńskich (i męskich typu starosta): ë dla twardotematowych typu adresë, miłoscë, też baszë, dëszë, òwcë, gdy i dla typu nënczi, rãczi; natomiast i lub rzadziej e (arch.) dla miękkotematowych, np. w typie bòjazni/ e, jeseni/ e; kùzni/ e, stëdni/ e, zemi/ e; tylko z –i w typie brewerëji, procesëji oraz typu pani. Z cytatów wynika, że w bierniku l.p. rzeczowników typu kanonizacëjô, mszô najczęściej jest końcówka ą, ale np. rolã (rëdac).
Zabiegi normalizacyjne prowadzą ogólnie do uproszczeń odmiany, np. Ramułt (za Ceynową) miał więcej podtypów odmiany, a więc więcej wariantów końcówek, np. Karwiô, dop. Karwié. Pozostawiono jednak formy oboczne, mianowicie część dawniejszych końcówek, ciągle żywych w odmianie mówionej. Ramułt w zasadzie nie podawał końcówek obocznych, ale w cytatach pojawiają się inne końcówki niż podane przy haśle, np. pod bôt, a, ale bôtu (pod rewa); stół, u, ale stoła (pod scerac, zsënąc). Rejestrował nieraz oboczne końcówki w dopełniaczu l.mn., np. kòł(ów), niebios(ów), perfùm(ów), pòrtk(ów); notabene ów stosunkowo rzadka, ale nie tylko dla męskich, np. bùlwów, głëpstwów, miastków. W narzędniku l.p. męskich występuje tu tylko –ã (z pierwotnej –em), np. ksãdzã, natomiast w narzędniku l.mn. wszystkich rodzajów tylko ama (u Ramułta powszechna –ami).
Przymiotników jest u Ramułta dużo, m.in. z powodu rejestrowania przymiotników zdrobniałych (np. caluszi, caluszczi, calëchny) i wielu dzierżawczych, jak: Andrësów, owi, owô, owé, ‘Andrzejów’; Andrëszczin, ëna, ëné, ‘należący do Jędrzejowej’; aniołów, owi, owô, owé, ‘należący do anioła’ itd. Przymiotniki z niezmiennym w odmianie tematem podaje się tylko w mianowniku l.p. rodzaju męskiego, np. akacjowi, aksamitny, gdy te z wymianą samogłoski lub spółgłoski w trzech rodzajach, np. andżelsczi, kô, czé, ‘angielski’. Z końcówkami przymiotnikowymi nie ma większych kłopotów, ale powiedzieć trzeba o przeprowadzonym tu wyrównywaniu końcówek: w narzędniku l.mn.: ima, np. mòkrima, młodima, stôrima, ale yma dla podkreślenia twardości poprzedzającej spółgłoski, np. gòrącyma, włôsnyma itp.; w miejscowniku: po twardych ëch, np. błãdnëch, cëzëch, głupëch, mòkrëch, złëch, po miękkich ich, np. (mómë) taczich drodżich najich starszich. Dotyczy to całej deklinacji zaimkowo-przymiotnikowej, czyli też zaimków i określonych liczebników, a także imiesłowów, np. tima dzesątima, taczima drëdżima; nëch dzesątëch, taczich drëdżich wëgnónëch.
Hasło czasownika otwierają informacje o formie bezokolicznika (hasło), formie 1. os. l.p. cz.ter. i 3. os. cz. prze., często o 2.os. trybu rozkazującego, zwłaszcza gdy w temacie zachodzą wymiany samogłoskowe czy spółgłoskowe, np. raczëc, rôczã, ił (czytaj zapis: rôcził), raczë; rãbic, rąbiã, ił (tj. rąbił), rãbi. Wyjątkowo rejestruje się – na drugim miejscu – 2. os. l.p., np. pod rzec: rzeczesz, czy pod tłëc: tłëczesz. Ramułt tylko czasem zaznaczał oboczne formy odmiany, np. szerzej w typie bãbrotac, tóm ( cã), rzadziej w typie nachòwóm ( wiã) itp., nie zawsze już dla 3. os. l.p. typu cyg(ną)ł, ùck(ną)ł; np. pod klëknął brak możliwego klëkł itd. Dla czasowników z osobliwą odmianą podany jest pełen wykaz form, jak np. bëc, a por. pod żec ‘palić’: żgã, żdżesz (żżesz), żégł, żgła, żdżë (żżë). Ramułt niekiedy sygnalizował oboczne formy słowińskie, np. pod jachac: jôł = jachôł; krac z krëgac. Zmieniono rostã (Ramułt: rostą) na roscã, zachowując w ogóle dawną odmianę tego czasownika.
Ramułt dla ułatwienia znalezienia zmieniającego się znacznie podczas odmiany wyrazu wprowadził hasła odsyłaczowe od 1.os. l.p. czasownika do hasła podstawowego w bezokoliczniku, np. zmielã ob. zemłoc; zejmã ob. zdjic, zdejmã. Zostało to zachowane, a poza tym wprowadzono odsyłacze od niektórych czasowników pochodnych (z przedrostkami), wykazujących większe zróżnicowanie form, do wobec nich podstawowych, gdzie podano więcej informacji o odmianie (np. typ cyc, dic czy typ wléc).
Wspomniano o upowszechnieniu przez Ramułta (za Ceynową) starszej końcówki 1. os. l.p. cz.ter. ajã (ob. 1.2.), gdy tutaj uogólniono w jej miejsce końcówkę –óm, choć stara pojawia się jeszcze na samej północy obok form z końcówką óm, np. witajã obok witóm. Tę dawną końcówkę zachowują czasowniki typu rozmiec, smiec, ùmiec (z pochodnymi), a czasowniki grac, znac (z pochodnymi) obok ajã mają óm. Jak już nadmieniono, zachowano w cytatach występujące przykłady z końcówkami l.podw. –ma, wa, ta, obsługującymi dziś l.mn., dla której właściwe są końcówki (odpowiednio) më, wë, ce, ale te drugie używane są także w tzw. l.mn. grzecznościowej, tj. w zwrotach do jednej osoby starszej, szanowanej, np. Wë jegò skôrzece ‘Wy go ukarzecie’; Wë jegò skarzëce ‘ukarzcie go’ czy Spòcznita so përzinkã! Wë bësce, nënkò, mòglë spòczic.
Ramułt napomknął o braku na południu Kaszub form trybu rozkazującego typu niesë, zrobi, czyli z końcówką i/ ë; tutaj formy z taką końcówką się preferuje. Wzmiankuje on także o ściągniętych formach przeszłych typu da ‘dała’, mia ‘miała’..., które pojawiają się nieraz w cytatach, np. wcyga, pòstanôwia, też np. pòjã ‘pojęła’ itd. Gdy chodzi o czas przeszły, to przeważają północne i właściwe dziś raczej odmianie pisanej formy tzw. złożone, np. Jesz jem nie widzôł...; Czë të jes abë widzôł...; Më jesmë w lese nalezlë...; co jesta wa bajała (obok godnościowych, np. pòprzebëlë jesce). Wyjątkowe są formy typu lëdze, widzelësce..., które poza pojedynczymi przykładami zamieniono na dwuwyrazowe, np. bëlesma na bëlë jesma. Upowszechniono w l.mn. cz.prze. zakończenie elë (za wyłączne alë u Ramułta), np. żôlelë od żalac ‘rozpalać’ (wobec żôlëlë od żalëc ‘rozpalić’). W 3. os. cz.prze. uogólniono typ niósł, szedł, a więc z ł po spółgłosce, mimo iż się owego ł nie wymawia.
Pojawiające się też w hasłach (ale nie samodzielne) i częściej w cytatach imiesłowy na wszë (rzadko) i ącë (częściej), np. dawszë, kùpiwszë; chërlaczącë, straszącë, wãdrëjącë – kontynuują praktykę Ceynowy. Są one obce mówionej kaszubszczyźnie.
1.4. Słowotwórstwo właściwie nie wymagało normalizacji, a więc pozostał np. typ pastwiszcze, choć często już pastwiskò – czy typ rozplãtowac ‘rozplątywać’, choć dziś często rozplãtëwac. W związku z normalizacją pisowni „znikły” rozróżnienia przedrostków od(e)- i ot(e)- oraz s(e)- i z(e)-, gdyż uogólniono od(e)- i z(e)-, poza kilkoma utrwalonymi północnokaszubskimi, np. òtmëkac, òtnoga, obocznych do òdmëkac, òdnoga; pozostały też snimac obok zdjimac, sniesc obok zjesc i wyłącznie sni[ą]c. Spowodowało to kilkanaście razy nałożenie się haseł występujących tylko z tego powodu w różnych miejscach Słownika, np. pod zmiatac też smiatac (sygnalizowane tu pogrubieniem).
Dość systematycznie i często Ramułt zapisywał rzeczowniki zdrobniałe i zgrubiałe (skróty: zdr. i zgr.), np. Kaszëbiąteczkò, rëbiąteczkò czy dziecięce żabinka, rzadziej już zdrobniałe przymiotniki (tu wielopiętrowe typu nagùszëneczczi) i równoległe do nich przysłówki, jeszcze rzadziej takie zaimki, a całkiem brak czasowników zdrobniałych (por. tylko dziecięce żużac, gdy znane np. żużkac); notabene nie ma ich też w pismach Ceynowy i Derdowskiego. Przysłówki typu dalek, równak, tj. bez końcowego o, nie są zbyt liczne, a wśród tworzonych sufiksem n niewiele jest z częstym dziś w odmianie literackiej przyrostkiem no typu bòlestno, gniéwno, serdeczno (nie licząc równych pol. brudno itp.); zdecydowaną przewagę ma zakończenie nie: cëdownie, czestnie itd.; por. tu też powszechne tu łôtwie.
Formy stopniowania podawane są tylko dla niektórych przymiotników i przysłówków, np. barzo: barżi; drodżi: drogszi; dobrze: lepi; złi: gòrzi. Przytoczone występują w obrębie podstawowego hasła, inne zaś tworzą osobne hasła, np. miészi, nôgòrszi itd.
1.5. Słownictwo (z frazeologią) Ramułta zachowano w całości. Zauważyć trzeba, że w Słowniku jest wiele wyrazów właściwych ówczesnej inteligencji pomorskiej i w tym względzie to zbiór autentyczny, zawierający poza wyrazami osobliwie kaszubskimi nieco germanizmów i wiele polonizmów, jako całość rejestrujący dość nietypowy dla mieszkańca wsi obraz świata. Założony charakter praktyczny niniejszej edycji każe przy konkretnych wyborach ograniczyć:
a) część oczywistych polonizmów (nawet tylko fonetycznych, które czasem Ramułt wskazywał, np. brew wobec brëwiô). Postępując za nierzadką jego praktyką (por. dróbka, kąsk i përzna czy cytaty typu Òna sã rozmieje (znô) ë na mùlarstwie), wprowadzono nieco odsyłaczy do wyrazów mających jakby pierwszeństwo użycia, a w cytatach dokonano kilku regularniejszych zmian, np. nieco na cos, pòszedł, pòszlë, pòszła na szedł, szlë, szła, albo dodano w nawiasie [ ] jako oboczne: dla kòsc – gnôt, dla òbiôd – pôłnié, dla spòsób – ôrt, mòdło, a nieraz do kòlor dodano farwa itp.
b) niektóre zbędne germanizmy, np. alt!, aùsknecht itp., m.in. nazwy miesięcy (por. np. januar); wiele z nich dawno wyszło z użycia. Niektóre opatrzono tu wtrąceniami w cytaty (np. abszët i wëmówienié) czy odsyłaczami (np. już Ramułt: agùst i serpiéń), sugerując w ten sposób przynajmniej ich ograniczenie. Pozostają zapożyczenia zadomowione, mające nawet rodzime synonimy, np. (h)alac i przëniesc. Germanizmy niewystępujące w źródłach pisanych chyba sam Ramułt ograniczał, nie ma ich bowiem zbyt dużo, jeśli się pamięta o powstaniu Słownika w okresie zaborów. Zapisane są na ogół przyswojone fonetycznie i morfologicznie, np. szpôs ‘żart’ i słow. sztënik ‘zegarek’. Odnoszą się zwykle do ważnych sfer życia, np. rybołówstwa sztënka ‘jakaś mała rybka’.
c) stosowanie wyrazów kaszubskich wyszłych z użycia, intuicyjnie niejako „wyczuwanych”, ale można tu było je zaznaczyć. Znalazłyby się wśród nich wyrazy ongiś wyłącznie słowińskie, których poza wyjątkami Ramułt nie sygnalizuje (np. skrót słow., ale poza tym opisowo, np. „w prowincji pomorskiej). Jednak byłoby pożądane, aby przynajmniej niektóre z nich „odżyły”, np. w zabiegu stylizacji tzw. archaizującej czy dialektyzującej (np. na mowę dawnych Słowińców). Ramułt czasem informował, że jakiś desygnat dawno wyszedł z użycia, gdy „do dziś dnia” używa się odpowiednich wyrazów, np. półdëtk, półósmôk; uwagi te odnosiły się oczywiście do końca XIX w.
d) występowanie wariantów brzmieniowych czy słowotwórczych, tych drugich zbytecznych tym bardziej, że Ramułt „tworzył” je nawet dla wyrazów przejętych z innych źródeł, np. obok bòrsdëk także bòrstuk, bòrszdëk, bòrsztuk, gdy tylko borszduk (Hilf).
Niektóre wyrazy utrwalone w Słowniku nie stanowią haseł, np. astë ‘kiedy’, banhof‘stacja’, briza ‘wietrzyk’, bùdowla, camer ‘kloc’, czorcha ‘powłóczący nogami’, haf ‘port’, elemeńtôrz, kòscerzëc sã ‘krzewić się’, menażërëjô ‘zoo’, mieszkeńc, pòmòdżer ‘pomocnik’, welowac ‘wybierać’; wprowadzono je do Słownika w nawiasie [ ]. Innych tak nie włączono, np.: fùńdameńt ob. odnawiac, kònwikt ob. ùmieszczac, landrôt ob. ògłosëc, noblëwi ob. òkazac sã; rekrut ob. sknéblowac, taszemka ob. òdwijac; tutka ‘tutaj’ ob. zarabiac, zawlakac, stón ‘stan społeczny’ ob. ùprzëwilejowac, wëprorokòwac ob. ùpôdk, winowajca ob. òdpùscëc. Ramułt często rozbudowywał rodziny wyrazowe, np. od rëba, „gubiąc” czasem najprostsze, np. rëbôk ob. nawizc, niebezpieczny, pòdkôrbiac, wczidnąc; także miłi ob. drëch, miluszi. Niektóre wymienił tylko w odsyłaczach, np. „Także ramcowac” ob. rëmcowac.
Czasem na podstawie źródła pisanego Ramułt przyjął błędną postać podstawową wyrazu, np. bazun zam. bazuna; bówk zam. bówka, bruzgol zam. bruzgòla, także hołeczny (jak Hilf za Prejsem) zam. hoteczny (od hot) jak ma Mrongowiusz; trëpnąc [?] wobec trępnąc [Łęg], trzebac. Z tego też powodu nieraz źle wyraz objaśnił, np. kukla ‘lalka’ zamiast ‘kukiełka chleba’. Z autentycznych nazwisk (w porzekadłach Ceynowy): Jéka, Kòwnôtka – stworzył nazwy jakichś postaci mitycznych!
Frazeologia. Jak kilkadziesiąt razy w oryginale, tak tu konsekwentnie po przysłowiu dodano kwalifikator: [Przysł.], wielką literą w odróżnieniu od przysł., tj. przysłówek. Uzupełniono i rozszerzono informacje Ramułta o przejęciu przysłowia od Ceynowy; rzadziej one od Derdowskiego. Kwalifikator ten obejmuje niekiedy sentencje, np. Mòrza nie wëmierzisz. Kilkanaście razy posłużono się tu kwalifikatorem [Powiedz.], np. Wiérzchã wòda, spòdã fùsë. Frazeologizmy, w tym liczne porównania przysłowiowe, zaznaczono znakiem: ● np. òn je mądri jak żëdowsczi rabin pod rabin. Są to ich konkretne użycia tekstowe, dla których nie tworzy się tutaj ich wyjściowych postaci słownikowych.
2. Zmiany redakcyjne. Ogólnie Słownik zachował swój pierwotny kształt. Pozostawiono historyczny tytuł i widok ogólny strony tytułowej, a całkiem bez zmian (poza samym zmniejszeniem formatu) zostają przedmowy Ramułta i jego wstęp, a także teksty kaszubskie w Dodatku, wszystko reprodukowane skanerem, a zatem także z zachowaniem pierwotnej pisowni, a nawet paginacji. Stąd też podwójne stronicowanie tych części: najpierw dla obecnego ciągu, po ukośniku dla oryginalnego Ramułta; w nim jednak przedmowy i wstęp poprzedzają sam zbiór wyrazów.
Zmieniono jednolitą pisownię Ramułta na pisownię z 1996 r. (zob. p. 1.1.). Dotyczy to nie tylko wyrazów-haseł (pogrubionych), ale także wszystkich cytatów (kursywą). Nowa pisownia haseł zasadniczo zmieniła alfabetyczny układ wyrazów, np. u Ramułta pod wo-, wu- tutaj pod ò- i ù- itd., a w wyniku normalizacji „zlały się” przedrostki òt-, òte-, s- (np. sbòżé), se- z od-, òde-, z-, ze- itp. (zob. 1.3.). Dochodzi do tego zmiana w zapisie ch (Ramułt: x) i kolejności liter ł l na l ł. Zmiany w układzie alfabetycznym pogłębiły się w wyniku połączenia w jeden ciąg wyrazów obu części Słownika (w cz. I ok. 14 tys., w II ok. 5 tys.). Niektóre wyrazy-hasła po zmianie pisowni i połączeniu „nałożyły się”; ubyło też z tego powodu nieco haseł odsyłaczowych, np. òde ob. òt i prawie wszystkie wyrazy zaczynające się przedrostkiem òt-. Połączyły się też liczne osobne hasła typu scëgac i zcëgac, stądczi i ztądczi, przytaczane pod hasłem pisanym scëgac, stądczi itp.
Cytaty ilustrujące znaczenia wyrazów ułożono według kolejnych znaczeń, gdy u Ramułta występowały one łącznie po nich. Nieraz w nie nieco ingerowano, dodając w nawiasie [ ] zalecany ekwiwalent wyrazowy, np. zabrôł [wzął] ob. rabùszni (zob. 1.5.). Notabene, niekiedy Ramułt opis znaczenia rozdzielał średnikiem, sugerując niejednoznaczność definicji, np. pòkòpczi ‘wybieranie reszty kartofli, pozostałych po pierwszym kopaniu; czas kopania kartofli’; sëszmiéń ‘płat, płatek; wiecheć’.
Po scaleniu obu części sens straciły odesłania (w cz. II) do haseł cz. I, a zatem zostały pominięte. Zaznacza się (dla badaczy) wyrazy pochodzące z cz. II, mianowicie rzymską dwójką w nawiasie: (II), umieszczaną zwykle na końcu hasła, ale gdy to uzupełnia hasło obecne w cz. I, wtedy na końcu hasła z cz. I, a zatem przed tekstem dopisanym z cz. II. Jeśli w cz. II występuje tylko dodatkowe znaczenia wyrazu obecnego już w cz. I, numerowane wprost jako 2. czy 3., np. cało, dac, wówczas do znaczeń w cz. I dopisano numer 1., już bez zaznaczania nawiasem [ ], sygnalizującym każdy dopisek Redakcji. Wprowadzono też odsyłacze od wyrazów cz. I, których charakterystykę uzupełniają informacje w cz. II, np. od anëż: [Ob. anys].
Niektórych haseł wykazywanych w odsyłaczach w Słowniku brak, co tu zaznaczono. W nawiasach [ ] dodano nowe hasła odsyłaczowe, np. [ramcowac ob. rëmcowac], zwykle od postaci wariantowej do bardziej standardowej. Wstawiono kilkanaście takich odsyłaczowych haseł „standardowych” dla obecnych w Słowniku niestandardowych, np. kłopòt ob. chłopòt (por. Ramułtowe: chmòter ob. kmòter). Niekiedy też z tego powodu odsyłacze otrzymały przeciwny kierunek, np. Darżlëbio ob. Darżlëbié, drést ob. drist.
Pozostawiono jako osobne hasła typu abë sp. i abë part., wprowadzając dla nich oznaczenia porządkowe, np. anielsczi1 ‘anielski’ i anielsczi2 ‘angielski, bal1 ‘zabawa’ i bal2 ‘gruby pień’, statk1 ‘statek’ i statk2 ‘powaga’; rzadsze są tak oznaczone czasowniki, np. pòchwacëc. (Zaktualizowano nieco kwalifikację Ramułta do części mowy typu bliskò, przysł. i bliskò, przyim.). Wielka litera dostatecznie różni wyraz pospolity od nazwy, np. agùst wobec Agùst, a więc tu bez numeracji. W zakresie zapisywania wyrazów typu grzechòt 1., 2., gdy kiedy indziej znaczenia takie osobno, np. jamrot, szczekòt (nie zawsze związane to z odmienną końcówką dopełniacza, np. parch), niekonsekwentny był Ramułt, np. tobacznik, 1. ‘kij do tarcia...’: tobacznik, czëlë mielôk, 2. ‘człowiek zażywający tabakę’. Tak to pozostawiono, gdyż nie ma to większego wpływu na korzystanie ze Słownika.
Gdy chodzi o nazwy miejscowe, to w objaśnieniach otrzymały one postać zgodną z brzmieniem kaszubskim i dziś urzędowym, np. Karlików albo Karlikowo, tylko: Karlikowo. Zaktualizowano również w niezbędnym zakresie lokalizację geograficzną, likwidując wyraziste znamiona epoki zaborów, np. Lawenburg, lawenburski, zostawiając oczywiście niem. Lauenburg czy określenie „prowincja pomorska”.
Uzupełniono wykaz skrótów, korzystając też z wykazu sporządzonego w cz. II. Nieco je zmieniono (zwykle skrócono) i ujednolicono, pamiętając o tym, że powinny być zrozumiałe dla czytelnika wstępu, gdzie jednak występują rzadko; częściej tylko: łac., niem., pol. czy z zakresu łacińskiej terminologii gramatycznej, które jako zrozumiałe nie były przez Ramułta nawet objaśniane. Skróty wprowadzone dopiero tutaj ujęto w [ ], np. Be.
Poprawiono dostrzeżone błędy: rzadkie w cz. I (np. hasło bćlnota na: bëlnota), częstsze nieco w cz. II, np. samego Ramułta: heltka, nie: héltka pod gòwnice; tëfel ‘kartofel’, nie: tefel ‘kort’; żôczert, rta, nie: kra. A oto lista (dla badaczy) ważniejszych błędów wydawcy cz. II: alają, nie: aleją pod alac; aléwało, nie: alawało pod alewac; arcëzłodzéj, ti stónie [‘stajni’], nie: arcizłodzij, te słôńe pod arcëzłodzij; białogrodzki, nie: białogardzki pod bjôłogardzczi; wiele, nie: wiela pod brzadowiczé; przësôdô, nie: przërôdô pod brzechac; brzëmiec, nie: brzemiec; czerla, ë, nie: czerla, e; czé, nie: cze ob. czej; piéck, nie: pieck pod czadzëc; niszrëch, nie: nisztrëch; lësëc ‘ścianki przenośne...’, nie: lëwëc pod dognac; dłoniô, é, nie: dłoniô, e; Wierzchnô, nie: Wierchno; drawą, nie: drawę; fôrsterëjô, nie: fôrstérëjô; ù (Ramułt wu), nie: we; kòzub, -ëba, nie: -oba; kùrzélc, nie: kùrzele; naseszac, susëjã, nie: susujã; brzadë (Ramułt: břade), nie: brzada pod nasëszëc; netale!, nie: netala!; wika czerzwionô, nie: wiko czerzwiono pod peluszka; urny, nie: rowy pod pòwëòrac; wabic, nie wòbic pod rôczk; skarpik, a, nie: skarpik, s; skrzeble, nie: skrzebla pod skrzebel; kasônka, nie: kaszonka pod stanik; Rédë, nie: Radë pod szasë, òdczedë, nie: òdczesë. Liczne są też w tej części uchybienia w układzie alfabetycznym.
Wydanie w Gdańsku połączonych części Słownika Ramułta planowane było od dawna, mianowicie od momentu odnalezienia przez H. Horodyską rękopisu cz. II, ale wtedy miało to być wydanie wierne i krytyczne, nie zaś praktyczne. Ukazuje się ono jako takie właśnie teraz: w 110. rocz. wyd. części pierwszej Słownika, w 10. rocznicę wyd. części II i w 90. rocznicę śmierci autora, S. Ramułta (1913). Cokolwiek bowiem o tym Słowniku się sądzi i jakie wobec niego formułować można zastrzeżenia, nie ulega wątpliwości, iż jest to ważny dokument historyczny. Polska dialektologia i slawistyka wyraźnie odczuły jego opublikowanie w 1893 r. Zaważył on też na postawie elit kaszubskich i wpłynął częściowo na ewolucję kaszubszczyzny literackiej, np. przyjęcie typu historëjô, nieobecnego w mówionej kaszubszczyźnie, czy pisowni rz dla rs typu lékarztwò (zrzeszeńcy).
Wprowadzone tutaj zmiany mimo wszystko nie są – poza ortografią –zbyt duże, jednak edycja ta nie nadaje się do badań stanu kaszubszczyzny w czasach Ramułta i według przezeń notowanego materiału; tego szukać trzeba w wydaniach oryginalnych jego Słownika i w powtórzeniach zeń np. w Lorentza Pomoranisches Wörterbuch. Może natomiast niniejsze wydanie stanowić materiał do badania zmian w kaszubszczyźnie na przestrzeni stulecia, szczególnie zmian w kaszubszczyźnie literackiej. Naukowcy mogą skorzystać tutaj z niektórych informacji, np. z jakich źródeł pisanych korzystał Ramułt, tworząc cz. II (odpowiednie informacje dla wyrazów cz. I zawiera wymienione dzieło Lorentza-Hinzego). Na tym tle lepiej widać wkład samego Ramułta. Wskazywanie źródeł pisanych – zresztą pomysłu Ramułta – ma wzmocnić wiarygodność Słownika Ramułta jako użytecznego słownika i pokazać, że nie jest to tylko kaszubszczyzna ludowa. Poprawiono tutaj ponadto ewidentne błędy Ramułta czy wydawców cz. II (zob. na końcu p. 2.).
Panu Pawłowi Szczypcie bardzo dziękuję za podjęcie się przepisania haseł Słownika w ciągu literowym od A do P (włącznie) i za współpracę przy powstawaniu tej edycji.
Wydanie to stało się możliwe m.in. dzięki środkom MENiS w ramach grantu na 2. edycję Studium Podyplomowego Kwalifikacyjnego Pedagogiczno-Metodycznego Nauczania Języka Kaszubskiego, UG (2002-2004). Niech będzie też dobrą prognozą, że dokonuje się ono przy okazji kształcenia nauczycieli języka kaszubskiego. Znaczące jest także to, że przyczynia się do tego Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie, jak również wielce zasłużona dla Kaszub i kaszubszczyzny Oficyna Czec.
Jerzy Treder
Wejherowo, 3 listopada 2003 r.
* – forma przypuszczalna albo przestarzała
[● – sygnalizuje stałe połączenie wyrazowe, frazeologizm]
[(II) – wskazuje na cz. II Słownika S. Ramułta, wydaną w 1993 r. przez H. Horodyską]
[/ – znak wskazujący na oboczność występowania]
ang. – angielski
[Be – A. Berka (L. Biskupski), Słownik kaszubski porównawczy, „Prace Filol.” III, 1881-1891, s. 357-442, 585-690; wyd. książkowe, Warszawa 1891]
[br. – brak]
Ceyn – F. Ceynowa
Ceyn Dor. – F. Ceynowa, Dorade Lekarzkje v rożnech chórobach vevnętrznech, zevnętrznech e półogóvech s dodanjm srodkov ledovech, zabóbónov e guseł tak dovnjeśech jak e teraznjeśech, napjseł... Świecie [1862].
Ceyn Med. Puc. – F. Ceynowa, De terrae Pucensis incolarum superstitione in re medica. Dissertatio inauguralis... Berlin [1851]; por. „Gryf III, 1911, nr 7-9, s. 187-208 – i po pol.: O zabobonach mieszkańców ziemi puckiej, „Gryf” III, 1911, nr 10-11, s. 230-235.
Ceyn. Erb – F. Ceynowa, bajki kaszubskie, w: K.J. Erben, Sto prostonárodních pohádek a pověsti slovanských v nařečích původních, Praha 1865.
[CeynSb – F. Ceynowa, Сборникъ оснoвных словъ кашубскаго нарěчія, Матеріалы для сравнительнаго и объяснительнаго словаря и граматики, Изданіе II-го Отдěленія Императорской Академіи наук, V, Petersburg, 1861, s. 257-272]
Ceyn Skôrb – F. Ceynowa, Skôrb Kaszébskò-słovjnskjè mòvé, Svjecè 1866-1868; przedruk (reprint): Wejherowo 1985.
Ceyn Šmuk – Ks. Šmuk (F. Ceynowa), Rozmóva Pòlocha s Kaszebą, Gdańsk 1850.
cz.ter. – czas teraźniejszy
cz.prze. – czas przeszły
czes. – czeski
częstotl. – częstotliwe (wielokrotne)
Derd – H. Derdowski
Derd Czorl. – H. Derdowski, O panu Czorlińscim co do Pucka po sece jachoł, Chełmno 1880.
Derd Nórc – H. Derdowski, Nórcyk kaszubści abo Koruszk i Jedna Maca Jędrnyj Prowde. Pozbieroł Mejster od Piesni „O panu Czorlińścim co do Pucka po sece jachoł”. Drekowoł Jarosz Derdowści we Winonie w Nórtowyj Ameryce 1897; wyd. w aktualnej pisowni: Gdańsk 2001.
dniem. (dol. niem.) – dolnoniemiecki
dol.sas. – dolnosaski
dual. – dualis, dualny
duń. – duński
fr. – francuski
Fr. – H. Frischbier, Preussisches Wörterbuch. Ost- und west- preussische Provinzialismen in alphabetischer Folge, I-II, Berlin 1882-1883.
głuż. – górnołużycki
gniem. (gór. niem.) – górnoniemiecki
Goł Obr – H. Gołębiowski, Obrazki rybackie z półwyspu Helu, Pelplin 1888; nowe wyd. Gdańsk 1975.
grzeczn. – grzecznościowe
Hilf – A.F. Hilferding, Остатки Славянъ на южном берегу Балтійскаго моря, Petersburg 1862; por.: A. Hilferding, Resztki Słowian na południowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego, tłum. N. Perczyńska, oprac. J. Treder, posłowie H. Popowka-Taborska i J. Treder, Gdańsk 1989.
hol. – holenderski
im.wł. – imię własne
iron. – ironicznie
Lin. – K. Linneusz
Linde – S. B. Linde, Słownik języka polskiego, I-VI, Warszawa 1807-1814, wyd. 2., Lwów 1854-1860.
L. Mal Beitr. – Beiträge zur slawischen Dialectologie von Lucjan Malinowski (Über die oppelnsche Mundart in Oberschlesien, Leipzig 1873).
l.mn. – liczba mnoga
l.p. – liczba pojedyncza
l.podw. – liczba podwójna (zob.: dual.)
lit. – litewski
lud.-pol. – ludowo-polski
łac. – łaciński
[Łęg – Dr Nadmorski (J. Łęgowski), Kaszuby i Kociewie. Język, zwyczaje, przesądy, podania, zagadki i pieśni ludowe..., Poznań 1892]
łot. – łotewskie
łuż. – łużyckie
m. – męski
m.rus. – małoruskie
n. – nijaki
Nb. – notabene
niem. – niemiecki
nieodm. – nieodmienny
ob. – obacz, zobacz
par. – parafia, parafialny
part. – partykuła
pieszcz. – pieszczotliwie
pd.-kasz. – południowokaszubski
pd.-pomorski – południowopomorski
pn.-kasz. – północnokaszubski
pn.-pom. – północnopomorski
Pobł – Ks. G. Pobłocki, Słownik kaszubski z dodatkiem idyotyzmów chełmińskich i kociewskich, Chełmno 1887.
pogardl. – pogardliwie
pol. – polski
połab. – połabski
pom. – pomorskie
pom.-niem. – pomorsko-niemieckie
[powiedz. – powiedzenie]
pr.-niem. – prusko-niemiecki; ob. Fr.
przech. – przechodni
przyim. – przyimek
przym. – przymiotnik
przyp. – przypadek
przysł. – przysłówek
Przysł. – przysłowie
pyt. – pytajnik
ros. – rosyjski
rośl. – roślina, roślinny
rus. – ruski
sł. – słowo [czasownik]
słow. – słowiński
sp. – spójnik
sp.rozk. – sposób, tryb rozkazujący
st. – stopień
st.najw. – stopień najwyższy
st.wyż. – stopień wyższy
stbułg. – starobułgarski (staro-cerkiewno-słowiański)
stp. – staropolski
stsł., stsłow. – starosłowieński; ob. stbułg.
szw. – szwedzki
śr.-dniem. – średnio-dolnoniemiecki
śr.-łac. –średniołacińskie
uł. – ułomne
wykrz. – wykrzyknik
[wym. – wymowa]
zbior. – zbiorowe, zbiorowo
zdr. – zdrobnienie
zgr. – zgrubienie
ż. – żeński
żart. – żartobliwy
SŁOWNIK
Porządek liter w kaszubskim alfabecie:
a, ą, ã, b, c, ch, cz, d, dz, dż, e, é, ë, f, g, h, i, j. k, l, ł, m, n, n, ò (o), ó, ô,
p, r, rz, s, sz, t, ù (u), w, z, ż
A
a, sp., ‘a’: Nie widzôł a gôdô ‘nie widział a gada’. Baba sã zagôda a swinia w krëpë ‘baba się zagadała a świnia w kaszę’. [Przysł.] A nie pùdã! ‘A nie pójdę!’ A czej ma do Gduńska wchòdzëła, bëła ju noc ‘a gdyśmy wchodzili do Gdańska, była już noc’.
a! wykrz., ‘a! eh! ach!’: A, dosc mie ju tegò! A pùdzesz! ‘A pójdziesz!’
abecadło, -a, n., ‘abecadło’: Nasz chłopczôk jesz z abecadłã nie je fertich [ùprawiony] ‘nasz chłopiec jeszcze z abecadłem nie jest gotów’.
abecadłowi, przym., ‘abecadłowy’: Elemeńtôrz, czëlë ksążka abecadłowô.
abë1, sp., ‘aby, ażeby, by’: Mówił ji, abë za nim wiãcy nie chòdzëła ‘mówił jej, aby za nim więcej nie chodziła’. Trzeba prosëc ksãdza, abë pòkropił ùmarłégò. Częściej używane są takie zwroty, jak np.: mówił ji, òna ni mô za nim wiãcy chòdzëc, dosłownie: ‘mówił jej, ona nie ma za nim więcej chodzić’.
abë2, przysł., ‘choć, chociaż, przynajmniej’: Dôj mie abë kąsk chleba ‘daj mi bodaj kawałeczek chleba’.
abò, sp., ‘albo’: Dżadë sã mòdlą abò chòdzą pò szprachach [pò prosbie] ‘dziady się modlą albo chodzą po żebrach’. Pùdã dodóm abò do kòscoła ‘pójdę do domu albo do kościoła’.
abò – abò, sp., ‘albo – albo’: Abò biôło, abò czôrno, ale rzeczë ju rôz: jak ‘albo biało, albo czarno, ale rzeknij już raz: jak’. [Przysł.] ●abò tak, abò sak ‘albo tak, albo siak’.
Abramów ob. Jabramów.
Abróm, -a, m., ‘Abraham’. Ob. Jabróm, [Ôbróm].
Abrómk, -a, m., zdr. od Abróm, ‘Abramko’. Ob. Jabrómk.
abszët, -u, m. ‘abszyt, odprawa’, niem. Abschied: dostôł abszët [wëmówienié]. (II)
ach! wykrz., ‘ach!’: Ach, jak miã pchô w bòkù! ‘Ach, jak mnie kłuje w boku!’ Ach, jaczé to pëszné rzeczë! ‘ach, jakie to wspaniałe rzeczy!’
achtel, -tla, m., ‘miara na płyny, ósma część beczki’, niem. Achtel. Ob. anczer. (II)
achtelk, -a, m., zdr. od achtel, ‘ósma część beczki’. Ob. anczerk. (II)
achtlowi, przym., ‘dotyczący achtla’: achtlowi statk. (II)
acz, zaim., ‘a co?’: Acz to? ‘a co to?’.
Adamów ob. Jadamów.
adjé! wykrz. ‘a dieu, z Bogiem, do widzenia’.
administracëjô, -i, ż., ‘administracja’: Ù nas je lëchô administracëjô. Administracëjô kòscelnô.
administracyjny, przym., ‘administracyjny’: Wëdatczi administracyjné naszi wsë są baro môłé. Kòszta administracyjné.
administrator, -a, m., ‘administrator’: Òn je lëchim administratorã. Swiãti Pioter je nieba administratorã.
administratorka, -czi, ż., ‘administratorka’: ksążô administratorka ‘księża administratorka’.
administratorsczi, -kô, czé, przym., ‘administratorski’: Sétmë dwadzesce lat wëbéł na nym administratorsczim ùrzãdze ‘dwadzieścia siedem lat przebył na owym administratorskim urzędzie’.
administrowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘administrować’: Administrowôł pò swòjémù. Òni lëchò administrëją.
admiralsczi, -kô, -czé, przym., ‘admiralski’: Wdzôł na sã mùndur admiralsczi ‘wdział na siebie mundur admiralski’. Szpôda admiralskô ‘szpada admiralska’.
admirôł, -ała, m., ‘admirał’.
Adóm ob. Jadóm.
adresa, -ë, ż., ‘adres’: Na karce bëła wëpisónô takô adresa ‘na liście wypisany był taki adres’.
adresowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘adresować’. (II)
[adweńt ob. agweńt, jadweńt]
adwòkacczi, -kô, -czé, przym., ‘adwokacki’: Twòja mòwa je dëcht adwòkackô ‘twoja mowa jest czysto adwokacka’. ●fifë adwòkacczé ‘kruczki adwokackie’.
adwòkactwò, -a, n. ‘adwokactwo, adwokatowanie’: Jemù to adwòkactwò ‘orędownictwo, wstawianie się, protegowanie’ nie pòpłôcô.
adwòkatowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘być komu adwokatem, obrońcą’: Òni mù przë tim barzylkò adwòkatowelë ‘oni mu w tej sprawie byli bardzo pomocni radą’. Tak ji adwòkatowôł, jaż wszëtkò zbëła ‘tak jej adwokatował, aż wszystko straciła’.
adwòkôt, -a, m., adwokat’: Chtëż bë sã téż chcôł z adwòkôtama spierac! ‘Któż by się też chciał z adwokatami kłócić!’
afecht, -u, m., ‘afekt’: z wiôldżim afechtã; òd wrodżégò afechtu. (II)
agùst, -a, m., ‘sierpień’, niem. August, łac. augustus. Akcent spoczywa na ostatniej zgłosce, podczas gdy w wyrazie Agùst ‘imię własne’ na przedostatniej. Ob. serpiéń. (II)
Agùst, -a, m. im. wł., ‘August’.
Agùstina, -ë, ż. im. wł., ‘Augusta’.
Agùstinka, -czi, ż., zdr. od Agùstina.
Agùstk, -a, m., zdr. od Agùst, ‘Gustek, Gucio’.
Agùstków, -òwi, -òwô, -òwé, przym., ‘Guciowy’: Agùstkòwé zabôwczi.
agùstowi, przym. ‘sierpniowy’. (II)
Agùstów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘Augustowy’: Agùstów knôp. Agùstowé kònie. Agùstowô (żona).
agweńt, -u, m., ‘adwent’. Ob. jadweńt. (II)
agweńtowi, przym., ‘adwentowy’: agweńtowé piesnie. Ob. jadweńtowi. (II)
aj! wykrz., ‘aj! ach!’: Aj, to dzérsczi knôp! Aj, to bëlnô białka! ‘Aj, to dzielny chłopiec! Ach, to urodziwa kobieta!’
akacëjowi, przym., ‘akacjowy’: lëst akacëjowi ‘liść akacjowy’.
akacëjô, -i, ż., ‘akacja’.
akademijô, -i, ż., ‘akademia’.
akcëza, -ë, ż., ‘akcyza, cło’.
aksamit, -u, m., ‘aksamit’: Czej nasz òjc jidze do kòscoła, to òn wiedno przëòblecze na sã liwk z aksamitu ‘gdy nasz ojciec idzie do kościoła, wdziewa na siebie zawsze kamizelkę aksamitną’.
aksamitny, przym., ‘aksamitny’: wãps aksamitny ‘kaftan aksamitny’.
akt, -u, m., l.mn., akta, 1. ‘akt, uczynek’: Szlë do miasta ë tam akt spiselë. Akt skrëchë ‘akt skruchy’. 2. ‘akt, pismo urzędowe’: akta ùrzãdowé.
akùrôt, przysł., ‘akurat’: Wiedzôł dëcht akùrôt, czedë bë òn miôł ùmrzéc. (II)
ala! wykrz., ‘hej! no!’ Ala knôpi! ‘Hej, chłopcy!’ Ala Bògù! ‘Dla Boga! przebóg!’ Ala złémù! ‘Do licha!’ Ala psë! ‘A do kata!’
alac, -óm, -ôł, sł., ‘przynieść, wziąć, dostać’, niem. holen: Alôł jima pierzników. Z aptéczi so co na to alają ‘z apteki sobie co na to przyniosą’. Ob. halac. (II)
alarm, -ù, m., ‘alarm, hałas, gwałt’: bic na alarm; zwònic na alarm. Docz robita taczi alarm? ‘Czego taki gwałt czynicie?’
alarmòwac, -ùjã, -òwôł, sł., ‘alarmować’: Alarmòwelë nas kòżdi nocë.
alaże! wykrz. ‘a hej! a hejże! no!’: Alaże, chłopi, ala babë! Alaże, jesta wa mądri! (II): Wykrzyknika tego używa się także na wyrażenie podziwu w znaczeniu: ‘nie może być!’, bodaj cię!’
ale, sp., ‘ale’: Letkò to rzec, ale cãżkò zrobic. [Przysł. Ceyn] Stôri, ale jesz mòcny.
Aleksander, -dra, m. im. wł., ‘Aleksander’.
Aleksandrów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘Aleksandrowy’.
alewac, aléwóm, -ôł, sł., ‘przynosić, brać, dostawać, ściągać’: A tej tëch przëjaceli do se aléwało ‘ściągało’. (II)
alsczeta, -ë, ż., ‘naszyjnik’, niem. Halskette. (II)
alt! wykrz. ‘stój!’, niem. halt!: Alt! – zawòłôł na miã wachtôrz! ‘stój! – zawołał na mnie strażnik’.
alżdëk, -a, m., ‘chustka na szyję’, niem. Halstuch, dniem. Halsdök. (II)
amen, wyraz nieodm., 1. ‘amen’, 2. ‘koniec, dosyć’: ●jesz nié amen ‘jeszcze nie koniec’. Rzeczë jesz jedno słowò, a mdze ju amen ‘rzeknij jeszcze jedno słowo, a będzie już dosyć’. [Ob. halsztëk]
Amerëka, -czi, ż., ‘Ameryka’: Nórtowô Amerëka ‘Ameryka Północna’; Westrzédnô Amerëka ‘Ameryka Środkowa’; Pôłniowô Amerëka ‘Ameryka Południowa’. (II)
amerëkańsczi, -kô, -czé, przym., ‘amerykański’: Ù tëch amerëkańsczich Kaszëbów są ju dëcht jinszé òbëczaje ‘u tych amerykańskich Kaszubów są już zgoła inne obyczaje’. (II)
Amerëkón, -a, m., ‘Amerykanin’: Amerëkani ‘Amerikanie’. (II)
Amerëkónka, -czi, ż., ‘Amerykanka’. (II)
ananas, -a, m., ‘ananas’: ●miodny jak ananas ‘słodki jak ananas’.
ananasowi, przym., ‘anansowy’: ananasowô gòrzôłka.
anczer, -kra, m., ‘miara na płyny, ósma część beczki’, niem. Anker: Anczer abò achtel. (II)
anczerk, -a, m., zdr. od anczer, ‘beczułka, wiadro’. (II)
Anczin, -ëna, -ëné, przym., ‘należące do Hanki’: Anczin syn; Anczëné niwë; Anczëna nënka.
Andrës, -a, m., ‘Andrzej’.
Andrësk, -a, m., zdr. od Andrës, ‘Jędruś’. (II)
andrëska, -czi, ż., ‘rodzaj gruszki, której owoc dojrzewa około św. Andrzeja z końcem listopada’.
Andrëska, -czi, ż., ‘Andrzejowa, żona Andrzeja’.
Andrësków, -òwi, -òwô, -òwé, przym., ‘Jędrusiów’. (II)
Andrësów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘Andrzejów’: Andrësowô (żona).
Andrëszczin, -ëna, -ëné, przym., ‘należący do Jędrzejowej’. (II)
Andrzejów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘Jędrzejów’: Andrzejowô ‘Jędrzejowa’. Ob. Jãdrzéj.
Andrzéj, -eja, m. im.wł., ‘Andrzej’. Ob. Jãdrzéj.
Andżelka, -czi, ż., ‘Angielka’.
andżelsczi, -kô, -czé, przym., ‘angielski’.
Aneczka, -czi, ż., zdr. od Anka, ‘Andzia’.
anëż, -u, m., ‘anyż’. [Ob. anys]
anëżowi, przym., ‘anyżowy’: proszk anëżowi; gòrzôłka anëżowô.
Anglëjô, -i, ż., ‘Anglia’. [Ob. Anielskô]
Anglëk, -a, m., ‘Anglik’. [Ob. Anielczëk]
ani, sp., ‘ani’: Ni móm ani dëtka.
ani – ani, sp., ‘ani – ani’: Ani szelążka, ani chleba kąska. [Przysł. Ceyn]
Anielczëk, -a, m., ‘Anglik’: Anielczëcë ‘Anglicy’. (II) [Ob. Anglëk]
Anielka, -czi, ż., ‘Angielka’. (II)
anielsczi1, -kô, -czé, przym., ‘anielski’: Anielsczé Pòzdrowienié; piesniô anielskô; kwiôtk anielsczi.
anielsczi2, -kô, -czé, przym., ‘angielski’: anielskô mòwa; pò anielskù. (II) [hasło]: z anielska, przysł., ‘z angielska’: Ti rëbôcë z anielska gawòrzëlë ‘ci rybacy z angielska rozmawiali’.
Anielskô, -czi, ż., ‘Anglia’: Anielską (acc.); w Anielsce. (II) [Ob. Anglëjô]
anioł, -a, m., ‘anioł’.
aniołów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘należący do anioła, anielski’: Przësniłë mù sã aniołowé skrzidła.
aniółeczk, -a, m, zdr. od aniółk, ‘aniołeczek’.
aniółk, -a, m., zdr. od anioł, ‘aniołek’.
Anka, -czi, ż., zdr. od Anna, ‘Andzia’. Ob. Hanka.
ankrowi, przym., ‘dotyczący ankra, mający objętość ankra’. (II) [Ob. anczer]
Anna, -ë, ż. im.wł., ‘Anna’. [Ob. Ana]
Annôsz, -a, m., ’Annasz’: ●wòdzëlë gò òd Annôsza do Kajfôsza.
Annusza, -ë, ż., zdr. od Anna, ‘Hanusia’. [Ob. Anusza]
Annuszin, -ëna, -ëné, przym., ‘należący do Hanusi’: Annuszëna kòszëla.
Anteczk, -a, m., zdr. od Antk, ‘Anteczek’: Tóna, Antkù, Anteczkù. (II)
Anteczków, -òwi, -òwô, -òwé, przym., ‘Anteczków’: Anteczkòwô (białka). (II)
antëfóna, -ë, ż., ‘antyfona’.
Antk, -a, m., zdr. od Antón, ‘Antek’. (II) [CeynSb]
Antków, -òwi, -òwô, -òwé, przym., ‘Antków’: Antkòwô (żona). (II)
Antosz, -a, m., zdr. od Antoszk, ‘Antoś’.
Antosza, -ë, ż. im.wł., ‘Antonina, Antosia’. (II)
Antoszczin, -ëna, -ëné, przym., ‘Antosin’: Antoszin òjc.
Antoszeczk, -a, m., zdr. od Antoszk, ‘Antoś’: Pùdã so, pùdã so do Antoszeczka. Pieśń.
Antoszeczków, -òwi, -òwô, -òwé, przym., ‘Antosiów’.
Antoszin, -ëna, -ëné, przym., ‘Antosin’: Antoszëna nënka; Antoszëné dzeckò.
Antoszk, -a, m., zdr. od Antosz, ‘Antek’.
Antoszka, -czi, ż., ‘Antosiowa, żona Antosia’.
Antoszków, -òwi, -òwô, -òwé, przym., ‘dotyczący Antoszka’: Antoszkòwô (żona).
Antoszów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘Antosiów’.
Antón, -ona, m. im.wł., ‘Antoni’.
Antónk, -a, m., zdr. od Antón, ‘Antoś’.
Antónków, -òwi, -òwô, -òwé, przym., ‘Antosiów’.
Antónów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘Antoniowy’: Antónowô ‘żona Antoniego’.
Anula, -ë, ż., zdr. od Anna.
Anulin, -ëna, -ëné, przym., ‘należący do Anuli’: Anulin òjc.
Anulinka, -czi, ż., zdr. od Anula.
Anulka, -czi, ż., zdr. od Anula, ‘Hanusia’.
Anusza, -ë, ż., zdr. od Anna, ‘Anusia’. Ob. Annusza, Nusza. (II)
Anuszczin, -ëna, -ëné, przym., ‘Anusin’.
Anuszka, -czi, ż., zdr. od Anusza, ‘Anusia’.
anys, -u, m. Ob. anëż. (II)
apelacëjô, -i, ż., ‘apelacja’: Òd tegò wërokù ni ma ju żódny apelacëji.
apelacyjny, przym., ‘apelacyjny’: pòdanié apelacyjné.
apelowac, -ëjã, -owôł’: sł. ‘apelować’: Mdã apelowôł do samégò króla.
Apka, -czi, m. [i ż.], ‘Apka lub Hapka, nazwisko rodowe’. (II)
apòstolsczi, -kô, -czé, przym., ‘apostolski’: Skłôd Apòstolsczi. Wãdrówczi apòstolsczé. Trzeba miec apòstolsczé nodżi!
apòstolstwò, -a, n., ‘apostolstwo’: Za swòje apòstolstwò mùszôł znosëc srodze wiôldżé przesladowania.
apòstoł, -a, m., ‘apostoł’: Swiãti Wòjcech béł apòstołã Kaszëbów ë Prësôków.
apòstołka, -czi, ż., ‘apostołka’: To bëła swiãtô apòstołka. Nie słëchôjta, lëdze, ti apòstołczi wëznaniô diôbelsczégò ‘nie słuchajcie, ludzie, tej apostołki wyznania diabelskiego’ (mowa o czarownicy).
apòstołowac, -ujã, -owôł, sł., ‘apostołować’: Swiãti Wòjk ë swiãti Òto apòstołowelë na Pòmòrzu.
aprël, -a, m., ‘kwiecień’: Dzys je pierszégò aprëla. Ob. łżëkwiat, kwiecéń.
aprëlowi, przym., ‘kwietniowy’: To je dzys aprëlowô pògòda!
aptéczka, -czi, ż., zdr. od aptéka, ‘apteczka’.
aptéczny, przym., ‘apteczny’: lékarstwò aptéczné.
aptéka, -czi, ż., ‘apteka’.
aptékarczëk, -a, m., ‘aptekarczyk, pomocnik aptekarski’.
aptékarsczi, -kô, -czé, przym., ‘aptekarski’: aptékarskô wôga.
aptékarstwò, -a, n., ‘aptekarstwo’: Zabôwielë sã aptékarstwã.
aptékarzëc, -ã, -ił, sł., ‘być aptekarzem, trudnić się aptekarstwem’: Òn szãkarził ë aptékarził.
aptékôrka, -czi, ż., ‘aptekarka, aptekarzowa’.
aptékôrz, -arza, m., ‘aptekarz’.
[arãnda itp. ob. harãda itp.]
arbata, -ë, ż., ‘herbata’.
arbôtka, -czi, ż., zdr. od arbata, ‘herbatka’.
arcëbiskùp, -a, m., ‘arcybiskup’.
arcëbiskùpi, -iô, -ié, przym., ‘arcybiskupi’.
arcëbiskùpstwò, -a, n., ‘arcybiskupstwo’.
arcëdobri, przym., ‘nadzwyczaj dobry’: Òna mô arcëdobrégò chłopa.
Arcëdobré dzecë. (II) [CeynSb]
arcëdobrze, przysł., ‘bardzo dobrze’: Bawilë sã arcëdobrze. (II)
arcëkapłańsczi, -kô, -czé, przym., ‘arcykapłański’: òbleczenié arcëkapłańsczé ‘ubiór arcykapłański’.
arcëkapłaństwò, -a, n., ‘arcykapłaństwo’.
arcëkapłón, -ana, m., ‘arcykapłan’: żëdowsczi arcëkapłani.
arcëksążã, -ëca/-ãca, m., ‘arcyksiążę’: Wtedë włôsnie [prawie, dëcht] przëjachôł do Berlëna césôrz austrëjacczi z dwùma arcëksążãtama.
arcëksążëcy, przym., ‘arcyksiążęcy’. (II)
arcëksãstwò, -a, n., ‘arcyksięstwo’. (II)
arcëzłodzéj, -eja, m., ‘bardzo sprytny złodziej’: To bë mùszôł bëc arcëzłodzéj, co bë do ti stónie [‘stajni’] sã dobrôł. (II) [Ceyn]
arcëzłodzéjka, -czi, ż., ‘złodziejka bardzo sprytna, sławna złodziejka’. (II)
arcëzłodzéjsczi, -kô, -czé, przym., ‘złodziejski, dotyczący sprytnego złodzieja’. (II)
arcëzłodzéjstwò, -a, n., ‘sprytna kradzież, sprytne złodziejstwo’. (II)
archanielsczi, -kô, -czé, przym., ‘archanielski’.
archanioł, -a, m., ‘archanioł’.
arka, -czi, ż., ‘arka’.
armata, -ë, ż., ‘armata’.
armatny, przym., ‘armatni’: armatnô kùla.
armijô, -i, ż., ‘armia’.
armôtka, -czi, ż., zdr. od armôta, ‘armatka’. (II) [Ob. armata, harmôta]
artëlerëjô, -i, ż., artyleria’.
artëlerësta, -ë, m., ‘artylerzysta’.
artëlerijsczi, -kô, -czé, przym., ‘artyleryjski’: Miôł na sobie kabôt artëlerijsczi.
as, -a, m., ‘as (w kartach)’. Ob. duz.
asekùracëjô, -i, ż., ‘asekuracja’.
asekùracyjny, przym., ‘asekuracyjny’.
asekùrowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘asekurować’.
[astë, sp., ‘kiedy, gdy’ ob. wczidnąc] [Hilf, Łęg]
astronomijô, -i, ż., astronomia’.
astronóm, -a, m., ‘astronom’.
atak, -ù, m., ‘atak’.
atakòwac, -ùjã, -òwôł, sł., ‘atakować’: Tak jesma jich atakòwała: jô z przódkù, a szwadżer ze slôdkù ‘Takeśmy ich atakowali: ja z przodu a szwagier z tyłu’.
atłasowi, przym., ‘atłasowy’: liwk atłasowi.
atłôs, -asu, m., ‘atłas’.
atrameńt, -u, m., ‘atrament’.
atrameńtowi, przym., ‘atramentowy’.
aùkcëjô, -i, ż., ‘licytacja’: Pòzaniewitro mdzema miała aùkcëją w Kartuzach ‘popojutrze będziemy mieli licytację w Kartuzach’.
aùkcyjny, przym., ‘licytacyjny’.
aùsknecht, -a, m., ‘stróż., dozorca domu’, niem. Hausknecht.
Ã
ãgrest, -u, m., ‘agrest’.
ãgrestowi, przym., ‘agrestowy’.
B
baba, -ë, ż., 1. ‘baba, kobieta’: Zeszłë sã tam wszëtczé babë ze wsë. 2. ‘żona’: Mòja baba szła z rëbama na tôrg. 3. pogardl. ‘o mężczyznach: baba, tchórz, człowiek bojaźliwy’: Òn je baba: ùcékô, czej le psa ùzdrzi. 4. ‘otwór w przypiecku na węgle, które się tam wsypuje dla prędszego ogrzania izby’. (II): Znaczy też: ‘żebraczka’: Baba chòdzy pò prachôrce [pò prosbie]. Także: ‘czarownica’.
Babë, l.mn. ‘jakaś gwiazda’. (II) [astr. ‘plejady’]
babi, -iô, -ié, przym., ‘kobiecy, babski’: babi pësk; Babidół ‘nazwa wsi’; babié bôjczi.
babiec, -ejã, -ôł, sł., ‘niewieścieć, babieć’: Òn ju na stôré lata babieje.
babina, -ë, ż., zdr. od baba, ‘babina, kobiecina’.
babinka, -czi, ż., zdr. od babina, ‘babinka, kobiecinka’: dobrô babinka; mòja babinkò!
babiszcze, -a, n., zgr. od baba, ‘stara baba, babsko’: Przeszło mie drogã stôré babiszcze. Ob. babskò.
babsczi, -kô, -czé, przym., ‘babski, kobiecy, niewieści’: babsczi jãzëk; babsczé òbleczenié; ●babsczé gôdanié.
babskò, -a, n., zgr. od baba, ‘stara, brzydka baba, babsko’: nãdzné babskò ‘nędzne babsko’. Ob. babiszcze.
babùla, -ë, ż., zdr. od baba, ‘babula, babka’: Jô ju ni mògã, jô stôrô babùla.
babùlinka, -czi, ż., zdr. od babùla, ‘kobiecinka, babula’.
babùsa, -ë, ż., ‘teściowa’ (na pd. Kaszubach). (II) [Derd]
baczëc, bôczã, -ił, baczë, sł., ‘baczyć, uważać’: Të mùszisz baczëc na dzecë, żebë nie kładłë ògnia miedzë zdrãbë ‘muszisz uważać na dzieci, aby nie kładły ognia między trzaski’.
baczny, przym., ‘uważny, baczny’.
badzewié, -ô, n., ‘śmieci, mierzwa, gnijące zielsko wyrzucone przez wodę’. Por. czidza. (II)
badżeneczkò, -a, n., zdr. od badżenkò, ‘bagieneczko’.
badżenkò, -a, n., zdr. od bagno, ‘bagienko’.
badżenny, przym., ‘bagienny’: badżennô trôwa; badżennô wòda.
bagnic sã, -ã sã, -ił sã, sł., ‘kocić się (o owcach), mieć jagnięta’: Te òwce bagnią sã na wiosnã.
bagnisti, przym., ‘bagnisty’: bagnistô òkòlëca.
bagno, -a, n., ‘bagno’.
bajac, -óm, -ôł, sł., ‘bajać, opowiadać bajki’: Cëż jesta wa bajała? ‘Cóżeście wy bajali?’
bajacczi, -kô, -czé, przym., ‘bajarski, poetycki’: To są bajacczé wëmësłë.
bajactwò, -a, n., 1. ‘bajarstwo, opowiadanie’, 2. ‘wymysł, opowieści zmyślone’: To czësté bajactwò ‘to czysty wymysł, baśń’. (II)
bajc, -a, m., ‘bajarz, opowiadacz’. (II) [Hilf]
bajck, -a, m., zdr. od bajc, ‘bajarz, opowiadacz’. (II)
bajic, -ã, -ił, sł., ‘bajać, opowiadać bajki’. Ob. bajac. (II) [Hilf]
bajk, -a, m., ‘bajarz, opowiadacz’: Gadôjta jesz, bajkù! Ob. bajc, bajôcz, bajôrz. (II)
bajowi, przym., ‘dotyczący baju, bajowy’. Ob. bôj.
bajówka, -czi, ż., ‘spódnica bajowa’. Ob. bôj.
bajôcz, -a, m., ‘bajarz, opowiadacz baśni’: Òn dobri na bajôcza, ale nié na ùczëcela.
bajôczka, -czi, ż., ‘bajarka, opowiadaczka baśni, podań’: Słôwnô bëła na całą wies bajôczka.
bajôrz, -arza, m., ‘bajarz, opowiadacz baśni’. Ob. bajc, bajk, bajôcz. (II)
bakalarsczi, -kô, -czé, przym., ‘bakalarski’: głos bakalarsczi; frantówka bakalarskô; gôdanié bakalarsczé.
bakalarstwò, -a, n., ‘bakalarstwo, organistowstwo’.
bakalarzëc, -ã, -ił, sł., ‘bakałarzyć’: Sétmë ë szterdzesce lat òn ù naju bakalarził ‘czterdzieści siedem lat u nas bakałarzył’.
bakalarzów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘bakałarzowy’: bakalarzów syn; pani bakalarzowô ‘pani organiścina’.
bakalôrka, -czi, ż., 1. ‘bakalarka, nauczycielka’, 2. ‘żona bakałarza, organiścina’.
bakalôrz, -arza, m., 1. ‘bakałarz, nauczyciel’, 2. ‘organista’.
bakùz, -a, m., ‘budka, domek umyślnie postawiony z piecem piekarskim’, niem. Backhaus, dniem. Backhûs: W bakùzu narôz ùpiecze sétmëdzesąt brótów. (II) [też: ‘piekarnia’ ob. ùpiec]
baleczka, -czi, ż., zdr. od balka, ‘baleczka’.
balëjô, -i, ż., ‘wanna, balia’.
balijka, -czi, ż., zdr. od balëjô, ‘balijka, wanienka’.
balka, -czi, ż., ‘belek, belka, kłoda drzewa ociosanego’: Nakłôdł za wiele balk na wóz ë kònie nijak ni mògą ùcygnąc. Na swiãti Walk ni ma pòd lodã balk ‘na św. Walentego nie ma pod lodem belek, tj. lód się już załamuje’. Przysł. [Ceyn]
balsamòwac, -ùjã, -òwôł, sł., ‘balsamować’: Pòtemù cało jegò balsamòwelë.
balsamòwi, przym., ‘balsamowy’: balsamòwé zelé.
balsóm, -amù, m., ‘balsam’: królewsczi balsóm.
bałgòchwalczi, przym., ‘bałwochwalczy’: To je nôród bałgòchwalczi.
bałgòchwalstwò, -a, n., ‘bałwochwalstwo’.
bałgòchwôlca, -ë, m., ‘bałwochwalca’.
banach, -a, m., ‘przezwisko na dzieci w znaczeniu: bęben, nieznośnik, krzykun, grymaśnik’. (II)
banachòwac, -ùjã, -òwôł, sł., ‘hałasować, krzyki hałasy wyprawiać, grymasić’.
banaszk, -a, m., zdr. od banach, ‘krzykunek’. (II)
banczet, -u, m., ‘bankiet, uczta’.
banczetnica, -ë, ż., ‘bankietniczka, biesiadnica’.
banczetnik, -a, m., ‘bankietnik, ucztownik’.
banczetowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘ucztować’: Banczetowelë całą noc.
banczetowi, przym., ‘bankietowy, biesiadny’.
bandera, -ë, ż., ‘bandera, flaga okrętowa’.
banderka, -czi, ż., zdr. od bandera, ‘mała bandera’.
[banhof, -ù, m., ‘stacja kolejowa, dworzec’ ob. òpòzdzëc sã]
bania, -i, ż., 1. ‘bania, kopuła’, 2. ‘głowa, zwłaszcza łysa głowa’.
baniati, przym., ‘mający kształt bani, baniasty’.
bankrëctwò, -a, n., ‘bankructwo’.
bankrët, -a, m., ‘bankrut’.
bankrëtowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘bankrutować’.
bańka, -czi, ż., zdr. od bania, 1. ‘bańka’, 2. ‘główka’.
bańtka, -czi, ż., ‘mała flądra (ryba)’.
baran, -a, m., ‘baran’.
baraneczk, -a, m., zdr. od barónk, ‘baraneczek’.
barani, przym., 1. ‘barani’: barani róg; baranié miãso, 2. ‘barankowy’: baraniô mùca.
baranina, -ë, ż., ‘baranina, baranie mięso’.
baraninka, -czi, ż., zdr. od baranina, ‘baraninka’.
Barbara, -ë, ż. im.wł., ‘Barbara’.
barbarzinka, -czi, ż., ‘barbarzynka’: Të barbarzinkò, të wilczé dzeckò!
barbarzińc, -a, m., ‘barbarzyńca’: Są jesz na swiece barbarzińcë, co lëdzy jôdają ‘są jeszcze na świece barbarzyńcy, którzy zjadają ludzi’.
barbarzińsczi, -kô, -czé, przym., ‘barbarzyński’: Òni mają jesz dëcht barbarzińsczé òbëczaje ‘oni mają jeszcze całkiem barbarzyńskie obyczaje’.
barbarziństwò, -a, n., ‘barbarzyństwo’: To je nôwikszé barbarziństwò, jeżlë sã kòmù wëdrze jegò mòwã macerzińską.
Barbôrka, -czi, ż., zdr. od Barbara, ‘Barbarka, Basia’.
barch, -ù, m., 1. ‘kołowacizna’: Barch miedzë òwcama. 2. ‘obłęd, głupota’: ●òn tak gôdô, jakbë miôł barch we łbie; mô barch w głowie.
barchanowi, przym., ‘barchanowy’: barchanowé bùksë.
barchniec, -ejã, -ôł, sł., 1. ‘dostawać kołowacizny’: Czej jedna òwca òbarchnieje, tej wszëtczé za nią barchnieją. [Przysł. Derd] 2. ‘głupieć, tumanieć’: Òna dëcht barchnieje ‘ona całkiem głupieje’.
bardësz, -a, m., ‘berdysz, siekiera’. (II) [Hilf]
bardówka, -czi, ż., ‘brodawka’. Ob. brodôwka.
Barësza, -ë, ż., zdr. od Barbara, ‘Basia’.
Barëszka, -czi, ż., zdr. od Barësza, ‘Basia’.
bargòwac, -ùjã, -òwôł, sł., ‘zbierać, chronić’: Jest to wyraz rybacki, odnoszący się głównie do zbierania szczątków rozbitych okrętów’: pr.-niem. bargen ‘bergen, aufheben, besonders gestrandetes Gut’ Fr.: Naszi lëdze mielë co bargòwac jaż do rena.
bargòwnik, -a, m., ‘ten co bargùje, tj. zbiera resztki rozbitych okrętów’.
barłóg, -ogù, m., ‘barłóg, legowisko ze słomy’. (II) [CeynSb, Hilf]
barna, -ë, ż., ‘brona’. Ob. bróna.
baro, przysł., ‘bardzo’. Ob. barzo.
barón, -a, m., ‘baron’.
barónk, -a, m., zdr. od baran, 1. ‘baranek’, 2. ‘pączek na wierzbie, baź, kotek’. Ob. baszk.
barónka, -czi, ż., ‘baronowa lub baronówna’.
barónów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘baronowy’: stóniô barónowô; pani barónowô.
baróńsczi, -kô, -czé, przym., ‘baroński, baronowski’: baróńsczi lëdze ‘służba barona’.
bartczi, -ków, l.mn., ‘dążki, mocowanie się, pasowanie się, branie się za bary’: Pòjma w bartczi! ‘mocujmy się!’ Òn bë ë z miedwiedzã szedł w bartczi ‘on by się i z niedźwiedziem wziął za bary’.
bartkòwac sã, -ùjã sã, -òwôł sã, sł., ‘mocować się, brać się za bary, pasować się’: Zdrzë le, jak sã naszi knôpi bartkùją! Òni bë sã bartkòwelë òb dzéń ë òb noc ‘oni by się mocowali z sobą dzień i noc’.
Bartłomiéń, -enia, m., ‘Bartłomiej’.
barzëchno, przysł., zdr. od barzo, ‘bardzo (ze znaczeniem, podobnie jak barzëczkò i barzylkò, wzmacniającym’: Jemù to sã barzëchno pòdobało.
barzëczkò, przysł., zdr. od barzo, ‘bardzo (ze znaczeniem wzmacniającym)’: To béł barzëczkò mòcny chłop ‘to był okrutnie mocny chłop’. To je barzëczkò dobri pón ‘nadzwyczaj dobry pan’.
barzo, przysł., ‘bardzo’, st. wyż. barżi, st. najw. nôbarżi. Ob. baro.
barzylkò, przysł., zdr. od barzo, ‘bardzo’: Òni sã barzylkò zmarachòwelë ‘straszliwie się pomęczyli’.
bas, -a/-u, m., 1. ‘bas (głos)’: Spiéwô basã. 2. ‘basy (instrumenty)’: ●krzëwi jak bas.
basë, -ów, l.mn., ‘basy, basetla’.
basësta, -ë, m., ‘basista, grający na basie’.
basowi, przym., ‘basowy’: Òni wszëtcë spiéwają basowima głosama.
Bastëjón, -a, m., ‘Bastian (pewnie od Sebastian), nazwisko rodowe szlacheckie’: Walãti Bastëjón-Brzezyńsczi. (II)
basza, -ë, ż., ‘baranek, owieczka’ (pieszcz.) (II)
baszk, -a, m., ‘pączek kwiatu na wierzbie’. Ob. barónk.
baszka, -czi, ż., zdr. od basza, ‘baranek, owieczka’: Basza! baszkù! (tak nawołuje się owcę). Basze! baszczi! (gdy ich więcej). (II) [Łęg]
batalëjô, -i, ż., ‘batalia’.
batożëszcze, -a, n., ‘batożysko, biczysko’: Pògóniôł kònia batożëszczã.
batóg, -a, m., ‘bat, batog, bicz’.
batóżk, -a, m., zdr. od batóg, ‘batożek’.
Bawarczëk, -a, m., ‘Bawarczyk’.
Bawarëjô, -i, ż., ‘Bawaria’.
bawarsczi, -kô, -czé, przym., ‘bawarski’.
bawic, -ã, -ił, sł., ‘bawić’: Starka bawi dzeckò ‘babka bawi dziecko’.
bawic sã, -ã sã, -ił sã, sł., ‘bawić się’: Trzë dni sã bawił.
bawôłna, -ë, ż., ‘bawełna’.
bawôłniany, przym., ‘bawełniany’.
Bawôrka, -czi, ż., ‘Bawarka’.
bazôr, -aru, m., ‘bazar’: andżelsczi bazôr.
bazuna,-ë, ż., ‘trąba drewniana, zwykle z drzewa klonowego lub olchowego zrobiona, 6 do 8 stóp długa’, niem. Posaune. Używają jej pasterze: Pasturze trąbilë na bazunach. (II) [Łęg]
bąbel, -bla, m., ‘owoc ziemniaka (jabłko na naci ziemniaka)’. (II) [Pobł]
bączôl, -a, m., ‘nać kartofli, brukwi, marchwi i innych roślin okopowych’.
bądã [bãdã] ob. bëc.
bądze [bãdze] ob. bëc.
bąk, -a, m., ‘bąk (owad)’, (II): przen. także: ‘mały chłopiec hałaśliwy’.
bãbrotac, -tóm (-cã), -tôł, sł., ‘pluskać się’: Dzecë bãbrotają w wòdze.
bãkart, -a, m., ‘bękart’.
bãks, -a, m., 1. ‘bękart’, 2. ‘ostatni snop przy wiązaniu zboża w polu’.
bebechë, -ów, l.mn., ‘bebechy, trzewia’ (pogardl.)
bechier, -chra, m., ‘kielich’, niem. Becher. (II) [Hilf]
beczec, -ã, -ôł, sł., ‘beczeć’: Kòzë beczą.
beczka, -czi, ż., ‘beczka’.
bednarczëk, -a, m., ‘bednarczyk’.
bednarsczi, -kô, -czé, przym., ‘bednarski’: bednarskô robòta.
bednarstwò, -a, n., ‘bednarstwo’.
bednarzëc, -ã, -ił, sł., ‘trudnić się bednarstwem’.
bednarzów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘bednarzowy’.
bednôrczin, -ëna, -ëné, przym., ‘należący do bednarki’. (II)
bednôrka, -czi, ż., ‘bednarka, żona bednarza’.
bednôrz, -arza, m., ‘bednarz’.
bejersz, -u, m., ‘piwo bawarskie’, niem. bayrisch.
bejrisz ob. bejrsz, bejersz. (II) [Derd]
bejrsz ob. bejersz.
beknąc, -ã, -ął, sł., ‘beknąć’: Ju nawet beknąc ni mògła.
beniel, -ńla, m., ‘młodzieniec, parobczak’, niem. Bengel: Beniel to je taczi szescnôsce, òsmënôsce lat stôri knôp. Pëszny beniel. (II) [Ceyn]
Berlëno, -a, n., ‘Berlin’.
Berlinczëk, -a, m., ‘Berlińczyk’.
berlinka, -czi, ż., ‘berlinka, rodzaj statku’.
berlińsczi, -kô, -czé, przym., ‘berliński’.
berło, -a, n., ‘berło’.
bernadin, -ëna, m., ‘bernardyn’.
bernadińsczi, -kô, -czé, przym., ‘bernardyński’.
Bernat, -a, m. im.wł., ‘Bernard’.
Bernatk, -a, zdr. od Bernat, ‘Bernaś, Bernardek’. (II)
Bernatków, -òwi, -òwô, -òwé, przym., ‘Bernardków’. (II)
Bernatów, -owi, -owô, -owé, przym., ‘Bernardów’.
bes, -u, m., ‘bez (rośl.)’.
besowi, przym., ‘bzowy’.
bestëjô, -i, ż., ‘bestia’: dzëwô bestëjô.
bestijka, -czi, ż., zdr. od bestëjô, ‘bestyjka’: môłô bestijka.
bestijnica, -ë, ż., ‘kobieta niegodziwa, gwałtowna, złośliwa’.
bestijnicczi, -kô, -czé, przym., ‘niegodziwy, łajdacki’: To ju taczi ród bestijnicczi.
bestijnictwò, -a, n., ‘niegodziwość, łajdactwo’: To je prôwdzëwé bestijnictwò!
bestijnik, -a, m., ‘niegodziwiec, człowiek gwałtowny, łajdak’.
bestri, przym., ‘pstry, srokaty’ (jedynie o sierści zwierząt lub upierzeniu ptaków). Ob. pestri.
bestro, przym., ‘srokato, pstro’: Mòja krowa òcelëła sã na bestro. Ob. pestro.
bewerëjô, -i, ż., ‘breweria, hałas, awantura’, dniem. Böwerij (?), niem. Buberei: To bëła bewerëjô! Ob. brewerëjô.
bewerijka, -czi, ż., zdr. od bewerëjô, ‘awanturka’: Òni tam zarô zrobią môłą bewerijkã.
bez, przyim., 1. ‘bez’: bez dëtków ‘bez pieniędzy’, 2. ‘przez’ (na pd. Kaszubach): bez tã górã ‘przez tę górę’, 3. ‘około’: bez dwasta talarów ‘około dwieście talarów’.
bezdzetnie, przysł., ‘bezdzietnie’.
bezdzetnosc, -ë, ż., ‘bezdzietność’.
bezdzetny, przym., ‘bezdzietny’.
bezmała, przysł., ‘nieomal, prawie’: Òni mają bezmała tak wiôldżé gòspòdarstwò jak më. Bezmała dwie miôrczi.
bezpiecznie, przysł., ‘bezpiecznie’.
bezpiecznosc, -ë, ż., ‘bezpieczeństwo’.
bezpieczny, przym., ‘bezpieczny’.
bezpiek, -ù, m., ‘bezpieczeństwo, spokój’: Òni żëją so terô w bezpiekù ‘oni sobie żyją teraz w spokoju’.
bé, wyraz nieodm., ‘brzydko, rzecz brzydka’ (w mowie dzieci). Wyraz także w polskim obok fe znany. (II)
béblac, -óm, -ôł, sł., ‘mącić wodę lub jakikolwiek płyn, chlapać się w wodzie, mieszać płyny’: Czegò to béblôsz? Béblają w mlékù jak w kale.
bérielt, -u, m., ‘napiwek, tryngielt’, niem. Biergeld, dniem. Bêrgöld: Dostôł złoti bérieltu. (II)
bét, -u, m., ‘grządka, grzęda’, niem. Beet: ●bét jak zôgón. Òni robią terô kòl òbsadzeniô, ùprawieniô bétów. (II)
bë, sp., ‘by’: Òn bë rëchli sztëk pôlca so ùrżnął, niżbë kòmù co dôł ‘on by rychlej kawałek palca sobie urżnął, niżby komu co dał’. [Przysł. Ceyn] Dôłbë jô cë, żebë jem le mógł ‘dałbym ja ci, gdybym tylko mógł’.
bëc, sł., ‘być’, cz. ter.: jem, jes, je, jesma [/jesmë], jesta [/(Wë) jesce], są; cz. przy.: bãdã (mdã), bãdzesz (mdzesz); sp.rozk.: bãdzë, bãdzëma [-më], -ta, -ce: cz.prze.: jô (jem) béł itd. Imiesł.: bãdącë, bëwszë, béł.
bëczka, -czi, ż., zdr. od bëka, ‘mały oskard, rydel’.
bëdełkò, -a, n., zdr. od bëdło, ‘bydełko’.
bëdlątkò, -a, n., zdr. od bëdlã, ‘bydlątko’.
bëdlã, -ëca/-ãca, n., ‘bydlę’.
bëdlôk, -a, n., ‘bydlę’.
bëdło, -a, n., ‘bydło’.
bëka, -czi, ż., ‘motyka szpiczasta, oskard, rydel, hak do rozbijania kamieni, gruntu kamienistego itp.’, pr.-niem. Bicke, dniem. Böck, śr.-łac. becca, fr. bèche, ang. bik Fr.
bëkac, -óm, -ôł, sł., 1. ‘uderzać bëką’, pr.-niem. bicken, 2. ‘w ogóle uderzać czymś twardym, dziobać, pukać’: Docz bëkôsz w dwiérze?
bëknąc, -ã, -ął, sł., 1. ‘uderzyć bëką, oskardem’, 2. ‘uderzyć w ogóle czymś twardym o twardy przedmiot, dziobnąć’: Ptôszk bëknął w òczenkò ‘ptaszek uderzył w okienko’.
bëlacczi, -kô, -czé, przym., ‘bylacki’: bëlackô mòwa; bëlacczi ksądz; bëlacczé òbleczenié.
bëlaczëc, -ã, -ił, sł., ‘belaczyć, mówić pò bëlackù’: Òna tak bëlaczi, jakbë z Pùcka bëła.
bële, przysł., ‘byle’: Bële pôlcã cziwnął, zarô do niegò lecą. Bëlë jesma miała piądze, wszëtkò dobrze bãdze. [Powiedz.] [hasła]: bële dze, przysł., ‘byle gdzie, gdziekolwiek’: Bële dze legnie ‘kładzie się gdzie bądź’; bële chtëren, na, né, zaim., ‘byle który, który bądź’: Bële chtëren człowiek tam przińdze ë so sadnie. Bële chtërno dzeckò cë to pòwié. bële chtëri, ô, é, zaim., ‘byle który, który bądź’: Zarżnął bële chtërą òwcã. Chtëré jôjkò móm wzyc? Bële chtëré. bële jaczi, kô, czé, zaim., ‘byle jaki, jaki bądź’: Òn bë nie mieszkôł w bële jaczim domù. Òna bë nie jadła bële jaczégò jôdła. Bële jakô robòta; bële jak, przysł., ‘byle jak, byle jako, jak bądź’: Zrobi bële jak, a kôże so dobrze zapłacëc. Zjôdł bële jak, a robił òb dzéń ë òb noc ‘zjadł co bądź, a robił dzień i noc’.
bëlëca, -ë, ż., ‘bylica (rośl.)’.
bëlëczka, -czi, ż., zdr. od bëlëca, ‘byliczka’.
bëlnie, przysł., ‘dobrze, pięknie, dzielnie’: To je bëlnie napisóné. Të to bëlnie zrobił.
bëlnosc, -ë, ż., ‘cnota, cnotliwość, dzielność’.
bëlnota, -ë, ż., ‘cnota, cnotliwość, dzielność, (łac. virtus): W nim je wiele bëlnotë. Jegò bëlnota nie wszëtczim je do smaczi. Òna mô tëlé bëlnotë, żebë mògła jic zarôz do nieba.
bëlny, przym., ‘zacny, dobry; dzielny, tęgi; spory, wielki’: bëlné towarzëstwò ‘dobre, porządne towarzystwo’; bëlny chłop ‘tęgi, okazały mężczyzna’; bëlny dzeùs ‘zuch-dziewczyna’; bëlné bëdło ‘ładne, dobrze utrzymane bydło’. Òna mô ju bëlnégò knôpa ‘ona ma już sporego chłopca’.
Bëlôczka, -czi, ż., ‘Bëlaczka’.
Bëlôk, -a, m., ‘Bëlak’. Bëlakami nazywają szczep pomorski osiadły koło Pucka, Oksywia i Swarzewa, na tzw. kępach’: puckiej, oksywskiej i swarzewskiej’. Nazwa ich pochodzi rzekomo od wyrazu bél zamiast béł ‘był’ dla zaznaczenia, że w ogóle mówią l zamiast ł’. Źródłem tego wyrazu jest jednak niewątpliwie ten sam pierwiastek, z którego poszły wyrazy bëlny, bëlnota itp.
bënë, przysł., ‘wewnątrz, do wnętrza, w środku, do środka’, niem. binnen: bënë blãk ‘wewnątrz błyszczący’. Rzekł mù, miôł bënë jic ‘aby wszedł do środka’. (II) [Łęg, CeynSb]
bënômni, przysł., ‘bynajmniej’.
bërnąc, -ã, -ął, -ni, sł., ‘brnąć’: Wëżi kòlón bërnãlë w mòkrim piôskù. (II)
bëstri, przym., ‘bystry, wartki, gwałtowny, nagły; dzielny, tęgi, chwacki’: Na tim włôsnie [dëcht, prawie] môlu je rzéka nôbëstrzészô. Bëstri chłop; bëstrô kòbëła.
bëstro, przysł., ‘bystro, wartko, nagle, silnie’: Wòda bieżi bëstro.
bëstrosc, -ë, ż., ‘bystrość, wartkość, dzielność’.
bët, -u, m., ‘byt, istnienie, życie’: Jejich bët je barzylkò lëchi.
bëtowión, -a, m., ‘mieszkaniec Bytowa’. Ob. bëtowiôk.
bëtowiónka, -czi, ż., ‘mieszkanka Bytowa’.
bëtowiôk, -a, m., ‘mieszkaniec Bytowa’.
Bëtowò, -a, n., ‘Bytów, miasto w prowincji pom.’
bëtowsczi, -kô, -czé, przym., ‘bytowski’.
bëwac, biwóm, -ôł, bëwôj, sł., ‘bywać’: Mùszisz snôżo spiewac, jeżlë tam chcesz bëwac. [Przysł.] Òni tam biwelë co dwie niedzele. Bëwającë ‘bywając’.
bëwszë ob. bëc.
białczëszcze, -a, n., zgr. od białka. Ob. białëszcze. (II)
białczi, przym., ‘kobiecy, żeński’: białczé gòspòdarstwò; białczé ruchna ‘ suknie kobiece’. (II)
białeczka, -czi, ż., zdr. od białka, 1. ‘kobietka’, 2. ‘żonka’.
białëszcze, -a, n., zgr. od białka, ‘żonisko, żonka; kobiecina, kobiecisko’: Mòje pòtcëwé białëszcze ‘moje poczciwe żonisko’: brzëdczé białëszcze ‘brzydkie babsko’.
białka, -czi, ż., 1. ‘kobieta, białogłowa’: W ny chałëpie są trzë białczi ‘w owej chacie są trzy kobiety’, 2. ‘żona’: Mòja białka ‘moja żona’. ●jegò białka bùksë nosy ‘jego żona spodnie nosi, tj. trzyma go pod pantoflem’.
białogłowa, -ë, ż., ‘białogłowa, kobieta’.
białogłowsczi, -kô, -czé, przym., ‘kobiecy, niewieści’: òbleczenié białogłowsczé; rozmòwa białogłowskô; swarë białogłowsczé.
białogłówka, -czi, ż., zdr. od białogłowa, ‘kobietka, kobiecinka’.
bibi! wykrz., ‘luli, śpij!’ (przy usypianiu dzieci): Bibi, żabinkò, bibi żużużu! Ob. biżu i żużu.
bibka, -czi, ż., ‘kołyska’ (w mowie dzieci). (II) [Łęg]
biblëjô, -i, ż., ‘biblia’: Biblëjô Swiãtô. To je w Biblëji napisóné.
biblijny, przym., ‘biblijny’.
bic, bijã, bił, sł., ‘bić’.
bicz, -a, m., 1. ‘bijak u cepów’, 2. ‘bicz, batog’.
biczëk, -a, m., zdr. od bicz, ‘biczyk’.
biczëszcze, -a, n., ‘biczysko, pręt batoga’.
biczk1, -a, m., zdr. od bicz, ‘mały bijak’.
biczk2 ob. biszk. (II)
biczu! biczu! biczu! (akcent na ostatniej zgłosce), wykrz., ‘przywoływanie wołów’. (II)
bidło, -a, n., ‘belka u brony, w której są gwoździe’.
biec, bieżã, biégł, bieżë, sł., ‘biec’: Ni mógł biec, bò béł chòri. ●biégł jak sôren.
biedzëc sã, biédzã sã, -ył sã, biedzë sã, sł., ‘biedzić się, troskać się’: Biédzył sã całi dzéń ë ni mógł nick wëmëszlëc.
biegac, biégóm, -ôł, sł., ‘biegać’: ●biegô jak zajc.
biegnąc ob. biec.
bielec, -ejã, -ôł, sł., ‘bieleć, stawać się białym’: Płótno bieleje na słuńcu.
bielëc, biélã, -ił, sł., ‘bielić’: Mdzema bielëc to płótno. Bieloné scanë.
bielëc sã, biélã sã, -ił sã, sł., ‘bielić się’: Na szterë mile z mòrza ùzdrzisz, jak sã biéli na góra.
bielës, -a, m., ‘człowiek z białymi włosami’.
bielëska, -czi, ż., ‘kobieta, dziewczyna z białymi włosami’.
bielëzna, -ë, ż., ‘bielizna’.
bierac, biéróm, -ôł, sł., ‘brać zwykle lub często’.
bierc, -a, m., ‘wałeczek drewniany lub kościany, służący do nabierania oczek przy wiązaniu sieci’. (II)
bierzmòwac, -ùjã, -òwôł, sł., ‘bierzmować’.
biesada, -ë, ż., ‘biesiada, uczta’.
biesadnica, -ë, ż., ‘biesiadnica, ucztownica’.
biesadnik, -a, m., ‘biesiadnik’.
biesadny, przym., ‘biesiadny’.
biesadowac, -ëjã, -owôł, sł., ‘biesiadować, ucztować’: Tak to naszi przódkòwie biesadowelë.
biesôdka, -czi, ż., zdr. od biesada, ‘mała uczta, bibka’.
bietka, -czi, ż., ‘klepka’: To bednôrz, co ni mô ani jedny bietczi. [Por. klapka]
bieżec, -ã, -ôł, sł., 1. ‘biec’: Dzéwczãta bieżą. 2. ‘płynąć, jechać’: Bôt bieżi pò mòrzu. Rzéka bieżi.
bieżenié, -ô, n., ‘rozwolnienie, biegunka’.
biéda, -ë, ż., 1. ‘bieda’: Naszi biédë mdze dłëżi jak waszégò państwa. [Przysł. Ceyn] Pobł, 2. ‘kosz na rękę z wiekiem otwierającym się na obydwie strony’.
biédacczi, -kô, -czé, przym., ‘odnoszący się do człowieka ubogiego’: To je taczé biédacczé szczescé. Biédacczi zôróbk ‘zarobek biedaka’.
biédactwò, -a, n., 1. ‘ubóstwo, bieda’: Jesz jem nie widzôł taczégò biédactwa ‘jeszczem nie widział takiego ubóstwa’. 2. ‘ludzie ubodzy’: W ny wsë są sami biédôcë, czësté biédactwò ‘kompletni biedacy’.
biédaczëc, -ã, -ił, sł., ‘biedować, żyć w niedostatku’: Òn tak biédaczi òd samégò pòczątkù. Zëmą òni wszëtcë biédaczą ‘w zimie żyją oni wszyscy w niedostatku’.
biédno, przysł., ‘biednie, ubogo’.
biédny, przym., ‘biedny, ubogi’.
biédota, -ë, ż., 1. ‘bieda, ubóstwo’: Òkropnô tam bëła biédota. 2. ‘człowiek biedny’: Ach, mòja biédoto! ‘moje ty biedactwo!’
biédotka, -czi, ż., zdr. od biédota, ‘biedna istotka, biedaczek, biedaczka’: Mòja biédotkò! – mówi się do chorego dziecięcia.
biédôczk, -a, m., zdr. od biédôk, ‘biedaczek, biedaczyna’.
biédôczka, -czi, ż., ‘biedaczka’.
biédôk, -a, m., ‘biedak, nieborak’.
biég, biegù, m., ‘bieg’: biég kòńsczi.
biélawa, -ë, ż., 1. ‘łąka, pastwisko’. W przeciwieństwie do mokradeł zowią się bielawami łąki i pastwiska suchsze. 2. ‘blech na płótno, bielnik’.
biélô, -ë, ż., ‘biel, białość’: biélô płótna ‘białość płótna’.
biés, -a, m., ‘bies, czart, diabeł’.
biésada, -ë, m. i ż., ‘niegodziwiec (przezwisko)’: Të biésado! (II) [Pobł]
biésnica, -ë, ż., ‘kobieta zła, do biesa podobna, złośnica, sekutnica’.
biésnik, -a, m., ‘człowiek zły, do biesa podobny, złośnik’.
bijatëka, -czi, ż., ‘bijatyka’.
bik, -a, m., 1. ‘byk, buhaj’, 2. ‘belka poprzeczna u przodu sań’.
bina, -ë, ż., ‘dolna część nakrycia głowy kobiet kabackich’, niem. Binde? (II) [Hilf]
biodro, -a, n., ‘biodro’.
biodrowi, przym., ‘biodrowy’: gnôt biodrowi.
biôj! 2. os. trybu rozk., ‘słowo, które posiada tylko ten jeden tryb i czas; idź, biegaj, biegnij!’: Biôj, biôjmë [/ biôjma], biôjta, bjôjce!Biôj sobie z Bògã!
biôławi, przym., ‘białawy’: Las béł jakbë biôławi òd sniegù. Za wsą cygną sã biôławé dunë ‘za wsią ciągną się białawe wydmy piaszczyste’.
biôławò, przysł., ‘białawo’: Mòrze sã szklëło biôławò ‘morze połyskiwało bia | |
Autorzy / Autorowie