|
 |
|
 |
Home / Przédnô starna  Autorzy / Autorowie Podstawowe wiadomości z morfologii [języka kaszubskiego] |
|
|
|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
pastérz, pastôrz, pasturz, pasturk, pastuch, pastëch ‘pasterz’ AJK VII, m. 329;
piérsnik, rzadko nôpiérsnik, piérsniôk ‘pas w uprzęży idący koniowi przez piersi’ AJK VII, m. 332;
powróz, sporadycznie powrósło AJK VII, m. 339;
pozdze, pózdze, pózno ‘późno’ AJK VII, m. 349;
sadzôwczi, sadzónczi, sporadycznie sémiónczi i semienné bulwë ‘sadzeniaki’ AJK VII, m. 318;
sanica, pnkasz. sankowô i saniôwô, śrkasz. saniówka, pdkasz. sanka i saniónka oraz sanna, rzadko sanniô i sańna ‘sanna’ AJK VII, m. 320;
sãdza, sądowi ‘sędzia’ AJK VII, m. 331, co do sądowi [(]por. Słownictwo rękopiśmiennych ksiąg sądowych kościerskich z XVI-XVIII w., Gdańskie Studia Językoznawcze II, 1979[, dalej BSR)];
pnkasz. skrzëpice, skrzëpce, sporadycznie (np. Brzeźno Szl.) krzëpce, skrzëpczi ‘skrzypce’ AJK VII, m. 341;
pnkasz. słoniszko, rzadkie słónko, słuńce, słónyszko, słónuszko ‘słońce’ AJK VII, m. 321;
sosterka, sostrziczka, sostriczka ‘siostrzyczka’ AJK VII, m. 326;
sycëna lub sëcëna, sytôw, sporadycznie sytowie, syto i syt ‘sitowie’ AJK VII, m. 317;
tancerz, tańcérz, tancórz, tańcôrz, tanecznik, taniecznik, sporadycznie tancownik i tańcownik oraz tancer AJK VII, m. 327;
wietrznik, wietrzniôk, wiatrôk, wietrzôk, wietrzny młin, wiatrowi młin ‘wiatrak’ AJK VII, m. 334;
wuj, wujk, wujek ‘wujek’ AJK VII, m. 324;
zając, zajk, zajek AJK VII, m. 307;
zmrok, zmroch, pdkasz. zmiérzch i zmiéchrz ‘zmierzch’ AJK VII, m. 322;
pnkasz. zôwietrznica, wietrznica, wierzchnica, wiechrznica, zob. wietrznik AJK VII, m. 334;
Podano tu sporą liczbę wyrazów o zróżnicowanej formie za AJK VII, nie są to na pewno wszystkie. Takie zróżnicowanie formalne wyrazów występuje we wszystkich językach, a kaszubszczyźnie jest ono bardzo wyraźne. Wynika to stąd, że kaszubszczyzna to dotychczas język głównie mówiony; ponaddialektalny wzorzec dopiero się kształtuje w języku literackim. Niektóre odmianki są regionalnie ograniczone (stąd częste kwalifikatory geograficzne: pnkasz., śrkasz., pdkasz.).
Podane tu warianty są czasami nie tylko odmianami słowotwórczymi, w których by do tego samego rdzenia dochodziły różne przyrostki, jak w wypadku formacji z obocznymi sufiksami -awica lub -ôwka, np. bardawica lub bardôwka ‘brodawka’, pijawica lub pijôwka ‘pijawka’, purchawica lub purchôwka ‘purchawka’, żagawica lub żagôwka ‘silnie parząca pokrzywa’ (AJK VIII, m. 360); często wystąpiły tu też warianty fonetyczne, np. jiglewié lub jaglewié, pasérb lub pasérzb, tancerz lub tancérz, pastuch lub pastëch itd. Są wśród tego zestawy również warianty leksykalne, np. sadzôwczi i sémiónczi. Te przykłady wskazują już na bogatą synonimię w kaszubszczyźnie, wynikającą m. in. także ze zróżnicowania dialektycznego całego obszaru Kaszub.
1.3. Formanty charakterystyczne dla kaszubszczyzny
Kaszubszczyzna znamienna jest archaizmami. Sa to dawne formy nie tylko fonetyczne, fleksyjne i leksykalne, ale także słowotwórcze. Z formantów, które niegdyś znane były językowi staropolskiemu, a dziś już nie funkcjonują w polszczyźnie, wymienić trzeba przede wszystkim:
1.3.1. -ëszcze lub -iszcze i jego pochodne, jak -czëszcze lub -cziszcze, -owiszcze, -awiszcze. Sufiks ten znany jest poza tym we wszystkich jezykach słowiańskich. W kaszubszczyźnie wyrazy utworzone za pomocą przyrostka -ëszcze i jego pochodnych wystepują już tylko na północy Kaszub w powiatach puckim i wejherowskim, niekiedy także w kartuskim. W AJK VIII, m. 351-355 odnotowano i obszernie omówiono wyrazy: rżëszcze, rżanowiszcze, rżaniszcze ‘ściernisko i pole po życie’ od rzeczownika reż ‘żyto’ lub przymiotnika rżany ‘żytni’, żëtniszcze ‘to samo’ od przymiotnika żëtny, klepiszcze, pszeniszcze lub pszéniszcze ‘ściernisko po pszenicy’ : pszény ‘pszenny’, także pszenicniszcze lub pszeniczëszcze, bulwiszcze ‘kartoflisko’ lub bulwowiszcze czy bulowiszcze od bulwa i bulwowi ‘ziemniak i ziemniaczany’, ówsniszcze lub ówsyszcze ‘ściernisko po owsie’, drożëszcze bądź drozëszcze ‘boczna, zła droga’, jiczmiszcze lub jãczmiszcze, jiczniszcze, jãczmieniszcze ‘ściernisko po jęczmieniu’, trzãsawiszcze lub tylko w lm. trzãsawiszcza ‘trzęsawisko’, mrowiszcze ‘mrowisko’, grablëszcze lub tylko w lm. grablëszcza ‘trzonek grabi’, miotlëszcze lub mietlëszcze ‘kij, na którym osadzona jest miotła’ i ‘stara miotła’, kosëszcze ‘trzonek kosy’. Dodać tu można jeszcze toporzëszcze ‘trzonek topora i siekiery’, cepowiszcze ‘trzonek cepów’. Lorentz (F. Lorentz, Gramatyka pomorska, wyd. 2 fotoofsetowe, Wrocław 1958-1962, 691 [dalej LGP]) podaje nadto: błocëszcze ‘miejsce, gdzie było bagno’, brodzëszcze ‘brodzisko’, stawiszcze ‘miejsce, gdzie była buda’, dworzëszcze ‘dworzysko’, chëczëszcze ‘miejsce, gdzie stał dom’, lepiszcze ‘miejsce po gnieździe jaskółczym’, glëniszcze ‘miejsce, gdzie się wydobywa glinę’, gnojiszcze ‘gnojowisko’, kalëszcze ‘kalisko’, pastwiszcze ‘pastwisko’, smiecëszcze ‘śmietnisko’, cwiklëszcze ‘pole buraczane’, chmielëscze ‘chmielnik’, kléwrëszcze ‘koniczysko’, tzn. ‘pole po koniczynie’, marchwiszcze ‘marchewnik’, wiczëszcze ‘wyczysko’, zbożëszcze ‘zboże’, pniszcze ‘pniewie, pniewisko’. Z rozszerzonym przyrostkiem -owiszcze, uproszczonym fonetycznie do -ojszcze notuje z gwar słowińskich: błotojszcze ‘bagnisko’, skałojszcze ‘miejsce skaliste’, domojszcze ‘miejsce po domu’, grobojszcze i grobowiszcze ‘grobowisko’, rakojszcze ‘śmietnisko’, szczërzojszcze ‘ściernisko’, wãglojszcze ‘mieścisko, węglowisko’, zamkojszcze lub zamkowiszcze ‘zamczysko’, borojszcze ‘borowisko’, danojszcze ‘karczowisko po jodłach’, dãbojszcze ‘dąbrowa, dębnik’, drzonojszcze, drzonowiszcze ‘cierniak, ciernisko’, chójkojszcze ‘miejsce po choinie’, strzënojszcze, strzënowiszcze ‘trzcinisko, trzcinowisko’, kretojszcze, kretowiszcze ‘kretowisko’, bobojszcze, bobowiszcze ‘bobowisko’, grochojszcze, ‘grochowisko’, kléwrojszcze, kléwrowiszcze ‘koniczysko’, lnojszcze ‘lnisko’, makojszcze ‘makowisko’, rzepowiszcze ‘rzep(n)isko’, wikojszcze, wikowiszcze ‘wyczysko’, por. jeszcze LGP 692-695.
Przyrostek -ëszcze, -iszcze coraz bardziej wycofuje się na rzecz sufiksu -isko i jego pochodnych. Oznaką wycofiwania się omawianego przyrostka jest też współwystepowanie, zwłaszcza u młodego pokolenia, formacji na -isko i jego pochodnych z formacjami na -ëszcze bądź -iszcze i jego pochodnych.
Jak pokazują wyliczone przykłady, sufiks ten tworzy pochodne od rzeczowników, przymiotników i czasowników. Twory powstałe za jego pomocą oznaczają rękojeści różnych narzędzi, np. szëflëszcze ‘trzonek łopaty’ : szëfla bądź szëpla, nazwy ekspresywne, np. brzëszëszcze ‘brzuszysko’, knôpiszcze ‘duże, bezczelne chłopczysko’ i ‘biedny, politowania godny chłopczyk’ oraz nazwy o bliżej nie sprecyzowanej funkcji, np. klepiszcze ‘klepisko’.
1.3.2. Przyrostek -iczé poza Kaszubami nie jest znany w innych językach słowiańskich ani w dialektach języka polskiego. Często bywa rozszerzany o element -ow- pochodzący z przymiotników typu borowi (AJK IV, m. 186, s. 170). Występuje głównie na pn. i śr. Kaszubach i tworzy rzeczowniki zbiorowe od nazw roślinnych, oznaczając nać, listowie, gałęzie lub mijesce, na którym dane rośliny się znajdują. Oto wybrane przykłady takich formacji z LGP 744-745: besowiczé ‘krzewy bzu’, brëmowiczé ‘nać janowca’ : brëm, brzozowiczé ‘gałęzie brzozy’, bobowiczé ‘bobowiny’, borowiczé ‘krzaki borówek’, bukowiczé, bulwowiczé lub bulewiczé ‘nać kartoflana’, grochowiczé ‘grochowiny’, jagodowiczé ‘krzaki jagód’, kléwrowiczé ‘suszona koniczyna’, makowiczé ‘makowiny’, malënowiczé ‘malinowiny’, meszkowiczé ‘miejsce pokryte mchem’, pszeńowiczé ‘słoma po pszenicy’, rzepowiczé ‘rzepowiny’, sycënowiczé ‘sitowisko’, strzënowiczé ‘trzcinowisko’, wrzosowiczé ‘wrzosowisko’, wikowiczé ‘wykowiny’, jiczniczé ‘słoma z jęczmienia’, ówsniczé ‘owsianka’, marchwiczé ‘liście marchwi’, żôrawiczé ‘żurawiny’, krzewiczé ‘krzewy’.
1.3.3. Historyczny przyrostek -a, pisany w kaszubszczyźnie -ô (o sufiksie można tu mówić w ujęciu historycznym, bo współcześnie mamy tu do czynienia z końcówką -ô). Istnienie tego przyrostka stwierdzamy w rzeczownikach: szërzô ‘szerokość’, niżô ‘dół’, głãbiô ‘głębia’, wiżô ‘wysokość’, dôlô ‘dal, odległość’, grëbiô lub grubiô ‘grubość, tusza’. Te postaci wyrazów znane były też w staropolszczyźnie, dziś w dialektach polskich trafiają się tylko sporadycznie (AJK VIII, m. 366).
1.3.4. Wymienione wyżej rzeczowniki z przyrostkiem na -ô mają najczęściej oboczny formant -awa, np. szérzawa, niżawa, wiżawa. Sufiks ten znany był staropolszczyźnie, np. błoniawa ‘równina’, chmurawa ‘zasępienie powietrza’ i we wpółczesnych gwarach polskich, np. burzawa ‘zawierucha’. Częsty jest w nazwach rzek Rudawa, por. kaszubskie Skwiérawë, wieś w Bytowskiem i historyczną nazwę części jez. Wdzydze - Szerzawy (Pomorskie Monografie Toponomastyczne I 235[, dalej PMT]), por. AJK VIII, m. 366, s. 122-123. Lorentz (LGP 718) podaje nadto złużawa ‘długość’ (na pd. Kaszub wyraz ten znany jako dłużawa), drapawa ‘świerzb’, kurzawa, wrzawa, bielawa, murawa, durawa ‘obdartus’ i Zëława bądź Zława ‘Żuławy’. Więcej przykładów formacji na -awa zob. w artykule Brezy o nazwisku Ceynowa (Rocznik Gdański XXXIX, 1979, z. 1), które to nazwisko sprowadza autor do etymologicznej postaci Cieniawa : cieniawa ‘brunet’.
1.3.5. Tu wspomnieć też trzeba o historycznym formancie *-bja i *-bnja, który w staropolszczyźnie dawał ã (długie), a w sredniopolszczyźnie (po w. XVI) a pochylone, we współczesnej polszczyźnie natomiast a jasne, jako że tylko takie a znane jest współczesnemu językowi polskiemu. W kaszubszczyźnie natomiast staropomorskie i staropolskie ã (długie) ma swoistą kontynuację, zbliżoną zasadniczo do różnego rodzaju o. Chodzi tu o takie wyrazy, jak: kuzniô, stëdniô lub studniô, wieczerzô, piesniô, kuchniô, patelniô, matniô ‘worek niewodu’, przędzô ‘grubsze lniane nici’, płutniô lub płitniô ‘górna lina niewodu’, staniô lub stajniô, kłoniô ‘rodzaj sieci jeziornej’, ubiedrzô lub ubiedrzniô ‘zbocze, stromy brzeg’, skarniô ‘skroń’, kopniô ‘miejsce bez śniegu’ i ‘mroźna bezśnieżna pogoda’, odkładniô ‘część pługa, która odkłada skibę’, môłniô ‘błyskawica bez grzmotu’, pełniô, toniô ‘toń’, pierzô ‘bielizna’, ceniô ‘cień’, starniô ‘flądra’, swiniarniô ‘pomieszczenie dla świń’, zôkładniô ‘otwór w lodzie do wpuszczania sieci’, wchodniô ‘otwór w lodzie do wpuszczania sieci’, wëchodniô ‘otwór w lodzie do wymowania sieci’ (por. AJK VIII, m. 381-382).
1.3.6. W przymiotnikach funkcjonuje jeszcze dziś na północy Kaszub przedrostek są-. Formy sa jego pomocą utworzone nie były notowane przez leksykografów kaszubskich z wyjątkiem ks. Sychty, który słyszał je w Puckiem i zamieścił w Słowniku (B. Sychta, Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. I-VII, Wrocław 1967-1976, V 125[, dalej SSG]). Są to przymiotniki nie znane staropolszczyźnie ani współczesnym gwarom polskim, rzadkie też są w innym językach słowiańskich (znane tylko dolnołużyckiemu i staroczeskiemu, por. AJK IV, m. 171, s. 115-116). Chodzi tu o przymiotniki oznaczające ciąże u zwierząt domowych, np. sąbagnô lub sąbagniô ‘kotna’ o owcy, sącelnô ‘cielna’ o krowie, sąkocô lub sąkotnô ‘kotna’ o kotce i suce, sąprosnô lub sąproszô ‘prośna’ o świni, sązgrzebnô ‘źrebna’ o klaczy. Jest to niewątpliwy archaizm. Przedrostek są- utrzymał się w polszczyźnie jedynie w kilku rzeczownikach, jak sąsiad, sąsiek, dawne Sąpolno, dziś Sępólno, staropolskie sąmnienie, dziś sumienie i sąpierca ‘oskarżyciel, powód w sądzie’.
1.3.7. Z prefiksów przymiotnikowych, znanych innym językom słowiańskim: rosyjskiemu, łużyckiemu, staroczeskiemu, a także staropolskiemu wymienić trzeba nô-, ogólnopolskie na- stopnia najwyższego przymiotników i przysłówków, np. nôlepszi, nôlepi, nôwëżi, nôgrëbszi, nôgrëbi (por. AJK IX, m. 428).
1.3.8. Nie znane dawniej polszczyźnie przysłówki bez końcowego -o: dalek, głãbok, szërok, wësok, znane są szeroko na Kaszubach, często też (zwłaszcza na pd Kaszub) występują równolegle z postaciami na -o: daleko, głãboko, szëroko, wësoko. Przez te postaci kaszubszczyzna nawiązuje do połabszczyzny, słowińszczyzny i dialektów północno-zachodniej Polski: Kociewia, Borów Tucholskich, Krajny (AJK IX, m. 422).
1.3.9. Znamienną cechą słowotwórstwa kaszubskiego, odnosząca się do wielu części mowy, jest proces deminutywizacji i hipokoryzacji, czyli tworzenie wyrazów zdrobniałych i spieszczonych. Zagadnienie tylko sygnalizuję, wymagałoby on bardziej szczegółowego opracowania. Poinformować też trzeba, że gdy o czasowniki chodzi, to poświęcono temu zagadnieniu kilka prac. (Z najnowszych to: Kreja 1978: 61-71 [patrz wykaz literatury na końcu pracy]; Wrocławska 1974: 121-125. Zainteresowanie badaczy budziły czasowniki zdrobniałe typu dajczkac, mówkac, róbkac, skôczkac, gońkac itd. Wiele zdrobnień i spieszczeń uzywanych jest tylko w zwrotach do dzieci. te notuje w szerokim zakresie A. Labuda (Labuda 1960), np. beczkuszka, puczulink ‘piłka do zabawy’, pomalinku ‘powoli’, nie mówiąc już o zdrobnieniach czasownikowych zdrobniałych typu jidzkac, jidzëczkac (wszystko od iść).
Wśród zdrobnień rzeczownikowych wymienić trzeba formacje z przyrostkiem -uszek typu dzbanuszk lub dzbanuszek, woruszek ‘woreczek’, dzwonuszk lub dzwonuszek, Franuszk lub Franuszek (od Franciszek), Gawruszk lub Gawruszek (od Gabriel. Gdy o imiona chodzi, to dużo takich przykładów spotkać można w XVII- i XVIII-wiecznych księgach metrykalnych kościołów kaszubskich. Formacje te znane są zresztą gwarom północnopolskim (Cyran 1977: 58; Górnowicz 1967: 23 uznaje ten przyrostek za malborski). Procesem zdrobnień wyjaśnić się dają wyrazy typu brzózka ‘brzoza’, gołąbek lub gołąbk ‘gołąb’, ridzik ‘rydz’, okónk lub okónek ‘okoń’ (por. AJK VIII, m. 368), które z pochodzenia sa formacjami zdrobniałymi, ale pierwotny charakter zdrobnień już straciły. Por. analogiczne polskie skowronek, jaskółka, kukułka, przepiórka, wewiórka wobec spotykanych nazwisk Skowron, Jaskula, Kukuła, Piepióra, Wiewióra.
Przymiotniki zdrobniałe typu daleczczi, głãboczczi, wësoczczi są częste, poza tym znane są one w polskiej poezji ludowej (Bartmiński 1973: 148). Podobnie przysłówki odprzymiotnikowe daleczko, głãboczko, wësoczko, blizëczko lub też daleczk, głãboczk, wësoczk, szëroczk, jeśli nawiązują one do krótszych form przymiotników dalek, głãbok, wësok, szërok. Tu należą też przysłówki zdrobniałe nawetk ‘nawet’, wnetk ‘wnet’, dopierko lub dopiérku, dopiéruszku, zarôzku (AJK VII, m. 347, s. 217).
Zdrobniałe zaimki to np. nick ‘nic’ (AJK VII, m. 350, s. 227-228), dotądk, stądk, stądka, dotądka, terôzku. (Szerzej o tych strukturach zob. Zieniukowa 1971).
1.4. Formanty funkcjonujące w innych podstawach i w innym zakresie niż w języku polskim
Formanty rzeczownikowe:
1.4.1. W średnipolszczyźnie, tj. od XVI do XVIII w., jak też częściowo w staropolszczyźnie znany był proces przejścia dawnych rzeczowników rodzaju żeńskiego na -y (por. jeszcze słowińskie marchi ‘marchew’ i cérczi ‘cerkiew’) do form na -ew i -wia. We współczesnym języku polskim ustabilizowała się postać albo na -ew, jak np. marchew, albo na -wa, jak np. pluskwa, albo na -wia, jak np. stągwia. W kaszubszczyźnie natomiast, bardziej archaicznej od języka polskiego, mamy formy oboczne na -ew, -wa lub -wia, por. AJK VIII, m. 383-385. Autorzy wyróżniają najpierw formy o szerszym zasięgu terytorialnym na -wa, mniejszym na -wia (por. AJK VIII, m. 383). Należą tu rzeczowniki: pluskwia wobec powszechnej na Kaszubach (z wyjątkiem północy) formy pluskiew, pletwia ‘kabłączek w wozie drabiniastym, łączący luśnię z kłonicą’, znaną wyłącznie na pn. i pd. Kaszub, glistwia ‘pasożyt wnętrzności ludzi i zwierząt’ z pn., rzadziej śr. Kaszub wobec powszechnego glistwa, krzëkwia ‘zadymka śnieżna’, ‘zawierucha’, ‘silny mróz’ znana z pn. Kaszub i ze słowińczyzny.
Na mapie 384 [AJK] omówione zostały formy na -wia wobec wystepujących na większym obszarze form na -ew. Są to rzeczowniki: wietwia znany w gwarach pnkasz. i częściowo śrkasz. po Kartuzy wobec prawie powszechnego wietew ‘gałąź’ (sam wyraz nie znany dialektom polskim, dobrze za to poświadczony w innych językach słowiańskich), warząchwia lub warzechwia ‘duża łyżka drewniana’ wobec powszechnej formy (z wyjątkiem pn. Kaszub, gdzie korzczew) warząchew, korzkwia ‘duża łyżka drewniana’ znana na pn. Kaszub wobec powszechnej korzczew, brzëtwia wobec brzëtew, brwia wobec brew, krëkwia ‘laska’ wobec krëczew, plëskwia i plëszczwia ‘pliszka’ wobec plëszczew i plëskwa, rëbitwia ‘duży połów’ wobec rëbitwa, drëdzwia lub drëdzwia lub rdzewia ‘rdza’, marchwia wobec marchew, dzegwia ‘pasza drugi raz gryziona przez krowe’ wobec dzegwa, purchwia ‘wesz owiec’ wobec purchew, parzuchwia ‘mała, silnie parząca pokrzywa’ wobec parzuchew, chorągwia wobec chorądżew, lągwia ‘hak, na który zakładają bronę’ i ‘kobieta wysokiego wzrostu’ wobec lądżew.
Na mapie 385 AJK został przedstawiony zasięg wyrazów na -ew wobec powszechnych form na -wa, np. plëszczew w zachodniej części Wejherowskiego wobec plëskwa, pnkasz. pletew ‘kabłączek łączący w wozie drabiniastym luśnię z kłonicą’ wobec pletwa, pnkasz. i śrkasz. glistew wobec glistwa, kotew ‘kotwica’ wobec kotwa, sporadycznie kostrzew ‘kostrzewa, rodzaj chwastu’ wobec kostrzewa, dratew ‘nić szewska’ wobec dratwa, gãstew wobec gãstew, listew wobec listwa.
1.4.2. Mówiąc o formantach spotykanych zarówno w polszczyźnie, jak i w kaszubszczyźnie, warto wspomnieć choćby tylko, że w kaszubszczyźnie ze względu na swoiste procesy fonetyczne mają te sufiksy inny kształt, np. przyrostek -ik realizowany bywa często, zwłaszcza na pn. i śr. Kaszubach jako -ëk, np. nórcëk, gozdzëk, nokcëk ‘paznokiecik’, okręcëk, stolëk; -unek jako -ënk, np. darënk, kwitënk ‘pokwitowanie’, ladënk ‘ładunek’, stosënk ‘stosunek’; -ica jako -ëca, np. szablëca, łãczëca ‘łączka’, drôbczëca ‘drabineczka’; -acz jako -ôcz, np. dzwigôcz ‘dźwigacz’, plestôcz ‘pleciuga’, złocôcz ‘złotnik’; -ista jako -ësta, np. kawalerzësta, policësta ‘policjant’; -iwo jako -ëwo, np. pieczëwo, palëwo, warzëwo i inne.
1.4.3. Staropolski sufiks -ic i rozszerzony -owic bądź -ewic utrzymuje się jeszcze dziś na pd. Kaszub w funkcji patronimicznej (odojcowskiej). Wtórny przyrostek -owic lub -ewic uległ tu jednak skróceniu do -óc lub -éc. Mamy zatem formacje typu kowôléc Jan ‘Jan, syn kowala’, częściej jednak od nazwisk typu Szëcéc Pioter : Szyc(a), Bréskóc Józef : Breska, Lôskóc Magda : Laska. Formacje te obejmowałyniegdyś całe Kaszuby, znane były też u Słowińców. Doczekały się już dość bogatej literatury, którą cytuje E. Breza w artykule o historycznych patronimikach z okręgu Brus i Borzyszków (Breza 1978: 42-48). F. Lorentz (LGP 702) notował ten sufiks także w funkcji nazw mieszkańców na północno-wschodnich Kaszubach, np. żarnowice, krokowice, gnieżdżewice ‘mieszkańcy Żarnowca, Krokowej, Gnieżdżewa’. Dziś już w tej funkcji nie notowany (por. AJK IX, n. 407, s. 68-73). Przttaczane przez Lorentza (LGP 700) formacje deminutywne z przyrostkiem -ic, np. panic, ksãżëc, jelenic ‘jeleń’ są dziś już całkiem zleksykalizowane.
1.4.4. Współcześnie na Kaszubach, zwłaszcza północnych i środkowych nazwę mieszkańca tworzy się za pomocą przyrostka -ón, odpowiednika polskiego -anin, skróconego na wzór lm., np. żarnowczón, sławutowión ‘mieszkaniec Żarnowca, Sławutowa’, niekiedy rozszerzonego do -czón, np. gdińczón ‘mieszkaniec Gdyni’. Zachowuje również swoją żywotność sufiks -ak, kasz. -ôk, zwłaszcza na pd. Kaszubach (w polszczyźnie coraz bardziej wycofujący się), np. dzéminiôk, lëpuszôk, reduniôk ‘mieszkaniec Dziemian, Lipusza, Radunia’. W tej samej funkcji występuje także -ik i jego pochodne, znany również gwarom północnopolskim (do XIX w. żywotny także w polszczyźnie), np. zãblewnik, mirochownik ‘mieszkaniec Zęblewa, Mirachowa’ (AJK IX, m. 407, s. 68-73).
1.4.5. Przykłady formacji patronimicznych typu Bréskóc i nazwy mieszkańców prowadzą nas w zagadnienie tzw. słowotwórstwa antroponimicznego. Zajmiemy się zatem kolejno sposobem tworzenia nazwisk synów, nazwisk córek od ojców (formacje patronimiczne), nazwisk żon od nazwisk mężów (tzw. formacje marytonimiczne) i wreszcie sposobami określania całej rodziny.
Od nazwisk przymiotnikowych na -ski, kasz. -sczi i w typie Zimny, kasz. Zëmny nazwiska żon i córek tworzy się prosto przez zmianę gramatyczną końcówki -i na -ô; nazwiska synów brzmią z zasady tak, jak odpowiednie nazwiska ojców, np. Kowalsczi = Kowalskô dla żony i córki, Kowalsczi dla syna. Jednak w wypadku nazwisk córek i synów możliwa jest też konstrukcja z dopełniaczem obu liczb nazwiska i z dodaniem słowa syn, córka czy konkretnego imienia, a więc typ Kowalsczégo syn, córka lub Kowalsczich syn, córka bądź Kowalsczégo Jan czy Agnes lub też Kowalsczich syn bądź córka.
Nazwiska synów od nazwisk ojców zakończonych spółgłoską lub samogłoską tworzy się zasadniczo jednakowo przez użycie przymiotnika dzierżawczego od nazwiska ojca z dodaniem słowa syn bądź konkretnego imienia, a więc np. Nowaków czy Gruchałów syn bądź Jan lub też Nowaka czy Gruchałë syn bądź Jan. Na południu Kaszub możliwe są konstrukcje typu Nowakóc, Gruchałóc Jan czy syn (por. 1.4.3.). We wszystkich typach nazwisk dla synów możliwe są określenia typu Stari Nowak, Stari Gruchała, Stari Kowalsczi,, Stari Słôwny na ojca i Młodi Nowak, Mlodi Gruchała, Młodi Kowalsczi, Młodi Słôwny dla syna.
Nazwiska córek od nazwisk ojców na spółgłoskę i samogłoskę tworzy się analogicznie jak nazwiska synów, tj. przez użycie przymiotnika dzierżawczego od nazwiska lub użycie nazwiska w dopełniaczu lp. z dodaniem słowa córka lub konkretnego imienia, a więc typ Nowakowa czy Gruchałowa Zosza bądź córka czy też Zosza Nowaka, Gruchałë. Na pd. Kaszub znowu możliwe są konstrukcje patronimiczne typu Nowakóc, Gruchałóc Zosza czy córka. Rzadziej w funkcji tworzenia nazwisk córek używa się przyrostka -ka, np. Wrëczka czy Nowaczka od nazwisk ojców Wrëcza czy Nowak.
Pamiętać trzeba, że struktury typu Gruchałów syn, Gruchałowa Zosza odmieniają się w przypadkach zależnych, np. do Gruchałowégo sëna, z Gruchałową Zoszą. Na pd. Kaszub – pod wpływem kociewskim – zdarza się nieodmienność pierwszego członu, a więc np. do Gruchałów sëna.
W tworzeniu nazwisk żon najproduktywniejszy jest przyrostek -ka, zwłaszcza w nazwiskach zakończonych spółgłoską, np. Nowaczka, Wrëczka, Gruchałka. Również częstym jest sufiks -ënô, zwłaszcza w nazwiskach zakończonych samogłoską, np. Lôszczënô, Brézénô, Tribiénô od nazwisk mężów Laska, Breza, Tryba. Poza tym na pn. Kaszub używa się sufiksu -owô, np. Nowakowô, Gruchałowô. Zwrócić trzeba uwagę, że mamy tu przyrostek -owô (z wygłosowym -ô), natomiast w określeniu córki jest -owa (z wygłosowym -a).
W określaniu całej rodziny mamy formy typu Kowalscë na śr. i pn. Kaszubach, Kowalsczich na pd. Kaszub, w nazwiskach zakończonych spółgłoską i samogłoską końcówkę -owie, a więc typ Nowakowie, Gruchałowie lub też Nowacë, Gruchałë. Na pd. Kaszub możliwe są formacje patronimiczne typu Nowakóc, Gruchałóc. Z wyjątkiem ostatniego sposobu wszystkie te możliwości podlegają odmianie. (Por. do tego rozdzialik AJK IX, m. 401-406). Zauważyć też trzeba, że przedstawiony tu sposób określania jest prawidłem dawnym, notowanym w źródłach, przynajmniej na pd. Kaszub (Kościerskie) od drugiej połowy XVI w. (E. Breza, Z antroponimii Pomorza Gdańskiego (na podstawie ksiąg sądowych kościerskich z XVI-XVIII w.), Slavia Occidentalis XXXIV, 1977, 9-25).
1.4.6. Przyrostek -ica ma w kaszubszczyźnie jeszcze m. in. charakter zdrabniający (deminutywny), np. jeglëca lub jiglëca ‘szpilka na drzewie’, bródczëca ‘brodeczka’, drôbczëca ‘drabineczka’, flaszczëca ‘flaszeczka’, główczëca ‘główeczka’, chustczëca ‘chusteczka’, kłódczëca ‘beczułka’, nóżczëca ‘nóżeczka’, pôrczëca ‘pareczka’, swinczëca ‘świneczka’, żôbczëca ‘żabeczka’ (LGP 703).
Nadto sufiks -ica i jego pochodny -nica wykazuje w kaszubszczyźnie wysoką produktywność w nazwach samic, np. pôwica : pôw ‘paw’, wróblëca : wróbel, zajczëca : zajc, celëca : celã, zgrzebica : zgrzébiã, jak i kobiet, np. aptécznica ‘aptekarzowa’, babiewiérnica ‘kobieta zabobonna’, czeladnica ‘służąca’, chąsnica ‘złodziejka’, jednica ‘jedynaczka’, leworãcznica ‘mańkutka’, partesnica ‘kobieta pretensjonalna’, wëchodnica ‘emigrantka’, roznosnica ‘roznosicielka’, wróżbica ‘wróżka’.
Spotykamy ten sufiks również w niektórych nazwach abstrakcyjnych, np. przëjémnica ‘przyjemność’, przëstojnica ‘przystojność’, pokornica ‘pokora’, robotnica ‘pracowitość’, ostrzëca ‘ostrość’, wiecznica ‘wieczność’, widzalnica ‘wziętość, popularność’, zëmnica ‘zimno’, głãbica ‘głębokość’; tak samo w nazwach rzeczowników konkretnych, np. gromadnica ‘mieścisko’, kwasnica ‘kwaśne ciasto’, moklëca ‘pot’, nocnica ‘czapka nocna’, plecnica ‘ul’, przasnica ‘chleb przaśny’, smażnica ‘jajecznica’, sniegowica ‘przebiśnieg, pierwiosnek’, tãpica ‘tępa siekiera’ (por. BSR II, 1979), ostrzëglëca ‘skoszona łąka’, zgrzebnica ‘płótno zgrzebne’, żelôznica ‘garnek żelazny’, muchownica ‘muchomór’; w nazwach chorób, np. dëchawica ‘astma’, drzémawica ‘śpiączka’, drzëstawica ‘biegunka’, chlichawica ‘duszność’, kaszlawica ‘skłonność do kaszlu, kaszel’, pôdawica ‘padaczka’; nazwach zwierząt, np. kukawica ‘kukułka’, pijawica ‘pijawka’, jaskulëca ‘jaskółka’, wieszczerzëca ‘jaszczurka’; w innych rzeczownikach, zwłaszcza pochodnych od wyrażeń przyimkowych, np. przëremica ‘ramiączko u koszuli’, podzemica ‘ziemianka’, postronica ‘deska boczna u wozu’, zôzãbica ‘ropień dziąsła’, podrzëtnica ‘prześcieradło’, podpiãtnica ‘obcas’, sanica ‘sanna’, wisznica ‘wiśnia’, kuznica ‘kuźnia’, mlënica ‘młyn’, widlëce ‘widły’, snownica ‘kołowrotek’, zachlastnica ‘pierzyna’, rzëgawica ‘wymioty’, trzeskawica ‘trzaskanie’, strzikawica ‘strzykawka’, nogawica ‘pończocha’ (LGP 703-708); por. K. Handke, O dwóch kaszubskich wariantach sufiksu –ica, „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej” XII, 1972, s. 109-114.
1.4.7. Przyrostek -ôcz lub -acz tworzy nazwy działacza i nazwy narzędzi podobnie jak w języku polskim, występuje jednak w innych podstawach czasownikowych. Mamy zatem w kaszubszczyźnie np. dzwigôcz ‘ten, co dźwiga’ : dzwigac, gôdôcz ‘mówca’ : gadac, jôdôcz ‘ten, co wiele je’ : jadac, jednôcz ‘rozjemca’ : jednac (por. BSR), klapôcz ‘plotkarz’ : klapac, kôrbôcz ‘pleciuga’ : kôrbac, łatôcz ‘ten, co łata’ : łatac, mazôcz ‘ten, co maże’ : mazac, plestôcz ‘pleciuga’ : plestac, płëwôcz ‘pływak’ : płëwac, pomogôcz ‘pomocnik’ : pomagac, sekôcz ‘także żniwiarz’ : sekac, sewôcz ‘siewca’ : sewac, spôwôcz ‘śpioch’ : spôwac, garlôcz ‘ten, co gardłuje; kłótnik’ : gardłowac so lub garlëc so, złocôcz ‘złotnik’ : złocëc, wëstawiôcz ‘wystawca’ : wëstawiac, czabrôcz ‘gaduła’ : czabrowac, dëpacz ‘dzięcioł’ : dëpac, kląskôcz ‘grubodziób’ : kląskac. W nazwach działacza spotykamy także formacje odrzeczownikowe, np. zãbôcz ‘dentysta’ : ząb, korkôcz ‘pantoflarz’ : korka, gówniôcz ‘żuk’ : gówno, brifkôcz ‘listonosz’ : brifka, bãbnôcz ‘dobosz’ : bãben, a wśród formacji odczasownikowych spotyka się też nazwy roślinne, np. pchôcz ‘oset’, powijôcz ‘powój’.
Osobliwością jest wystepowanie sufiksu -ôcz w funkcji atrybutywnej (znamionującej) w formacjach odprzymiotnikowych, np. cëchôcz ‘milczek’, łësôcz ‘łysek’ (LGP 709-710). Niegdyś struktura na pewno częstsza, jak pokazuje np. przydomek szlachecki Nagacz : nagi (E. Breza, Pochodzenie przydomków szlachty Pomorza Gdańskiego, Gdańsk 1978, II wyd. 1986[, dalej BPS]).
1.4.8. Szególną cechą sufiksu -ot w kaszubszczyźnie jest to, że tworzy on nazwy działacza, np. bablot lub beblot ‘gaduła’, flabot ‘paplacz’, jamrot ‘biadacz’, jazgot ‘gaduła’, jąkot ‘jąkała’, szlabrot ‘brudas’, szwargot ‘szwargocący’. Nadto przyrostek ten występuje w wyrazach o innych podstawach niż w języku polskim, oznaczając odgłosy przyrody, np. bãbrot ‘pluskanie’, czabrot ‘gadanina’, chrachot ‘charchanie’, jamrot ‘głośne narzekanie’, knakot ‘grzechot, klekot’, krakot ‘krakanie’, krzekot ‘krakanie’, plaskot ‘pluskanie’, drëgot ‘drygot, drżenie’ (LGP 710-711).
1.4.9. Szczególną intensywnością cieszy się przyrostek -ota w nazwach abstrakcyjnych. W polszczyźnie jest to przyrostek martwy, tzn. nie tworzy się współcześnie przy jego użyciu nowych wyrazów pochodnych. W jego funkcję wszedł w polszczyźnie literackiej sufiks -ość. Ten przyrostek z wielką predylekcją wyzyskują pisarze kaszubscy, szczególnie J. Trepczyk i A. Labuda, por. np. jednota, miłota ‘milość’, szlachota ‘szlachetność’, twardota (EBN 46). Oto dalsze przykłady za LGP 711-712: bëlnota ‘doskonałość, bladota ‘bladość’, bosota ‘bosość, całota ‘całość’, cëchota ‘cichość’, dërnota ‘głupota’, gwësnota ‘pewność’, chromota ‘chromość’, krzëwota ‘krzywość’, nowota ‘nowość’, płochota ‘płochość’, ostrota ‘ostrość’. Niekiedy sufiks -ota tworzy także formacje odczasownikowe, np. drzemota ‘drzemanie’, chrôchota ‘ochrypłość’ i odrzeczownikowe, np. nędzota, biédota.
Owe formacje na -ota nabierają czasami znaczenia konkretnego, np. brzëdota ‘brzydal’, biédota ‘człowiek biedny’, gołota ‘człowiek bez majątku’, słabota ‘słabeusz’ (LGP 712).
1.4.10. Kaszubszczyzna ma też wiele formacji z sufiksem -ba. Dziś przyrostek ten – jak wykazuje M. Korytkowska (Korytkowska 1972: 101-105) – nie wykazuje już większej produktywności; wyrazy za jego pomocą utworzone mają już dość długi „żywot” w kaszubszczyźnie. Nie wyzyskują go pisarze, tworząc neologizmy (EBN). Oto przykłady: ceszba ‘uciecha’, gońba ‘gonitwa’, kochba ‘narzeczeństwo’, kosba ‘koszenie’, chwalba lub chwałba ‘przechwalanie się’, rajbë ‘swaty’, rãczba ‘poręczenie’, rôczba ‘zaproszenie’, séwba ‘siew, sianie’, slëzba ‘ślizganie się’, swadzba ‘wesele’, uczba ‘uczenie się’, żeńba ‘ożenek, żeniaczka’, żëczba ‘życzenie’, por. LGP 713-714.
1.4.11. Sufiksy ze spółgłoską -ch, a więc -ëch, -och, -ôch występują również w innych podstawach i w szerszym zakresie aniżeli w polszczyźnie, np. drëżoch ‘tchórz, człowiek bojaźliwy’, leżôch ‘leniuch’, smierdzëch lub smirdzoch ‘śmierdziel’, stożëch ‘zarozumialec’ : stożëc so ‘być dumnym’, szpielëch ‘ten, co szepleni’ : szepielëc, zobocëch ‘brudas’ ; zobotac, pierdzoch, sëtoch ‘tłóścioch’ : sëti ‘tłusty’, dërnoch ‘głupiec’, chitroch, chëtroch ‘człowiek chytry, przebiegły’, pstroch ‘pstry wół’, czarnëch ‘brunet’, bieloch i jasnoch ‘blondyn’, Kwiatocha ‘zawołanie krowy’ (LGP 714-715). Są to, jak widać, formacje odczasownikowe, odprzymiotnikowe, wszystkie pełnią funkcję nazw znamionujących, atrybutywnych. Daność formacji zaświadczają przydomki szlacheckie Mędroch, Szadoch, Szymnoch, Żuroch (BPS 153-154, 214).
Dziś przyrostek -och służy przede wszystkim do skracania nazwisk na -ski, np. Czedroch : Czedrośczi, Czinoch : Czinośczi, Brzezoch : Brzezynśczi, Turoch : Turzińśczi, Kropidłoch : Kropisłośczi itd.
1.4.12. Podobnie przyrostki ze spółgłoską -s- i -sz- mają szerszy zakres i funkcjonują w innych podstawach aniżeli w polszczyźnie, np. fagolas ‘szelma’ : fagolëc, dżibas ‘gibas, dryblas’ : dżibac, lëbas ‘leniuch’ : lëbi m. in. ‘leniwy’, wojas ‘człowiek hałaśliwy’, wëwijas ‘krętacz’, kudlôs ‘kudłacz’, niegodzëjôsz ‘niegodziwiec’; bielës ‘blondyn’, chwalësz lub chwalisz ‘samochwał’, głëpisz ‘głupiec’, głodnisz ‘głodeusz’, łamisz ‘człowiek wysoki, smukły’, modnisz ‘modniś’, urwisz. Szczegółowo północno-zachodnie formacje kaszubskie na -isz i -ysz opracowała H. Popowska-Taborska („Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej” XI, 1972, s. 107-112), gdzie m. in. kradnisze (tylko w lm.) ‘księgi, żołądek zwierząt przeżuwających’, krãcësza ‘namiętna tancerka’, ksobisz ‘skąpiec’, gadësz ‘gawędziarz’, Karlisz ‘Karol’, Tónisz ‘Antoni’, Barësza ‘Barbara’, notowana już przez Ceynowę. Stosunkowo częste są formacje na -us lub -usz, np. lëbus, lagusz ‘człowiek wysoki’, dëguse ‘dyngus’, wielgusz ‘wielka sieć’, por. kasz. nazwisko Wielgosz (LGP 716-718).
1.4.13. F. Lorentz (LGP 718) notuje z Brus w Chojnickiem sufiks -ôż i -ôża w nazwach mieszkańców, np. brusôż ‘mieszkaniec Brus’, chełmôż ‘mieszkaniec Chełmów’, lubniôż ‘mieszkaniec Lubni’, a wariant żeński tego sufiksu -ôża oznacza mieszkanki wspomnianych wsi.
1.4.14. Mamy też dodatkowe (poza znanymi z polszczyzny) formacje na -stwo w funkcji abstrakcyjnej i kolektywnej zbiorowej, np. czarzëcelstwo ‘czarownictwo’, człownictwo ‘człowieczeństwo, krawstwo ‘krawiectwo’ i ‘krawcy’, lëdztwo ‘ludzkość’, nadstąpiélstwo ‘następstwo’, prostostwo ‘prostota’, rodstwo ‘pokrewieństwo’, żidstwo ‘żydostwo’, wiadomstwa ‘wiadomości’, braceństwo ‘braterstwo’, nareństwo ‘błazeństwo’ : nara ‘głupiec, błazen’, babiewiérstwo ‘zabobonność’ (LGP 719-721).
1.4.15. W kaszubszczyźnie występuje dość często archaiczny przyrostek -ina, -ëna w funkcji nazwy żeńskiej (odpowiednik współczesnego polskiego -ini), np. cëdotwórczëna, dozérczëna, przëczinczëna ‘sprawczyni’, rządczëna ‘rządczyni’, samochwalczëna, uczińczëna ‘wykonawczyni’, zdrôdczëna ‘zdrajczyni’ (LGP 723). W słowińczyźnie, jak zaznacza Lorentz (tamże), tworzył on także nazwy samic.
W nazwach rodzajów mięsa formant ten występuje także w innych podstawach aniżeli w polszczyźnie, ponieważ i zwierzęta w kaszubszczyźnie mają nieco inne określenia, np. biczëna ‘wołowina’, duwina ‘gołębina’ : duwa ‘gołąb’, podobnie w nazwach drzew i ziół, np. danina ‘jedlina’ : dana, lëpina ‘drzewo lipowe’, makowinë ‘łodygi maku’, tak też w niektórych nazwach konkretnych, np. pãklëna ‘rozpęklina’, przemiarzlëna ‘przemarźlina’, przezëblëna ‘przeziębienie’, przegorzalëna ‘zgorzelina’, puchlëna, spuchlëna lub opuchlëna ‘opuchlina’, oceklëna ‘naciek’, osedlena ‘osiedliny’, ozëblëna ‘ozięblina’, zmoklëna ‘pot’, szczłëne ‘mocz’, oklepinë ‘omłócone snopki’, zdrzelëna ‘rdza’, zgrabinë ‘ograbione zboże’, skrobowinë, żôgalënë ‘trociny’, juchalëna ‘lura – o zupie’; również w nazwach uroczystości, np. chrzcënë lub krzcënë, szlëbinë ‘zaślubiny’ (por. BSR), wińczënë ‘wieńczyny, dziewiczy wieczór’, obabinë ‘ożenek’, przenosënë ‘przenosiny’, przeprosënë ‘przeprosiny’, strzëżënë ‘strzyża owiec’, ożniwinë ‘dożynki’, urodzënë, wëprawinë, zaprosënë, zaszlëbinë ‘zaręczyny’ (LGP 723-725).
Dość ciekawe są twory nie różniące się znaczeniowo od wyrazów podstawowych, np. gorczëcëna ‘gorczyca’, kãpina ‘kepa’, kłodzëna ‘kłoda’, lãbina ‘snop’ : lãba, nacëna ‘nać’, paprocëna ‘paproć’, rësëna ‘rysa’, sëcëna ‘sitowie’, skalëna ‘skała’, szczawina ‘szczaw’ (LGP 726).
1.4.16. Przyrostek -izna, -ëzna występuje równolegle z sufiksem -ina, -ëna i to w funkcji nazw mięsiwa, np. celëcëzna lub celëczëzna ‘cielęcina’, gãsëzna ‘gęsina’, kurzëzna ‘kurzyna’; w nazwach oznaczających cechę abstrakcyjną lub właściwą przedmiotowi konkretnemu, np. czarnizna ‘czernina’, dzëczëzna ‘dziczyzna’, dzëwizna ‘dziczyna’, gãscëzna ‘gęstwina’, głãbizna ‘głębina’, młodzëzna ‘młodzież’, niżëzna ‘nizina’, puscëzna ‘pustynia’, rówizna lub równizna ‘równina’, snadzëzna ‘płytkość’ : snôdczi ‘płytki’; w rzeczownikach abstrakcyjnych, np. bolącëzna ‘ból’, cëszëzna ‘cisza’, gnilëzna ‘zgnilizna’, grëbizna ‘grubość’, nowizna ‘nowina, ziemia świeżo uprawiona’, proscëzna ‘prostota’, sëszëzna ‘suchość’, żôłcëzna ‘żółty piasek, żółcizna’; w nazwach zbiorowych, np. besëzna lub besowizna ‘zarośla bzowe’, brzozëzna ‘brzezina’, bukowizna ‘buczyna’, danizna lub danowizna ‘jedlina’, dãbizna, dãbowizna ‘dębina, dąbrowa’ ale też miejscami ‘żołądź’, czarcëzna ‘czarci’, czeladzëzna ‘czeladź’, człowieczëzna ‘ludzkość’, goscëzna ‘towarzystwo, goście’, chłopizna ‘chłopstwo’, ksãżëzna ‘duchowieństwo’, Niemczëzna ‘Niemcy’, płótnizna ‘bielizna lniana’, skalëzna ‘skały’, strëszëzna ‘żebracy’, trawizna ‘trawa’, zwierzëzna ‘zwierzyna’, żołnierzëzna ‘żołnierze’, parszëzna ‘proch’, pienizna ‘piana’, sazëzna lub zadzëzna ‘sadza’, rogacëzna ‘rogacizna, bydło rogate’; w nazwach terenowych i fizjograficznych, np. błotowizna ‘błoto’, dzarnizna ‘darń’, gajowizna ‘zagajnik’, glënizna lub glënowizna ‘glinianka’, piôszczëzna ‘gleba piaszczysta’, torfnizna lub torfowizna ‘torfowisko’, Żarnowizna ‘Kępa Żarnowiecka’; w innych, np. grochowizna ‘grochowiny’, jiczmienizna ‘słoma z jęczmienia’, kretowizna ‘kretowisko’, starkowizna ‘deputat’, gradzëzna ‘ziarno gradowe’, snieżëzna ‘śnieżynka’ (LGP 727-729).
1.4.17 Szczególną produktywność wykazuje przyrostek -ôrz w funkcji nazw działacza, np. biegôrz ‘biegacz’, czëtôrz ‘czytelnik’, dopomôgôrz ‘pomocnik, dozérôrz ‘dozorca’, dôwôrz ‘dawca’, jôdôrz ‘jadacz, żarłok’, krzipôrz ‘skryzpek’, kopôrz ‘kopacz’, łgôrz ‘kłamca’, mazôrz ‘malarz’, nalôzôrz ‘znalazca’, nãdkôrz ‘popędzacz’, płëwôrz ‘pływak’, przedôwôrz ‘sprzedawca’, przepisôrz ‘przepisywacz’, posôdôrz ‘posiadacz’, słëchôrz ‘słuchacz’, obgôdôrz ‘obmówca’, orôrz ‘oracz’, wëwołôrz ‘wywoływacz’, zbiérôrz ‘zbieracz’, fechtôrz ‘szermierz’, mordôrz ‘morderca’, pucôrz ‘fryzjer’, redôrz ‘ratownik’, ridôrz ‘jeździec’, szlipôrz ‘szlifierz’, sztekôrz ‘torfiarz’, welôrz ‘wyborca’, wojôrz ‘wojak’, golôrz ‘fryzjer’, chwôlôrz ‘chwalca’, nosôrz ‘nosiciel’, pôlôrz ‘palacz’, prowôdôrz ‘prowodyr’, rãbiôrz ‘rębacz’, sësôrz ‘wędzarz’, strzélôrz ‘strzelec’, wãdzôrz ‘wędkarz’, sekôrz ‘zniwiarz’, dajôrz ‘dawca’, znajôrz ‘znawca’, bãbnôrz lub bãblôrz ‘dobosz, bębnista’, brëlôrz ‘optyk’ : brële ‘okulary’, drótôrz ‘druciarz’, gozdzôrz ‘gwoździarz’, kłosôrz, kłótniôrz, krôsôrz ‘farbiarz’, koniôrz, korkôrz ‘pantoflarz’, kosôrz ‘kosiarz’, koszëkôrz ‘koszykarz’, lakôrz ‘lakiernik’, łapiczkôrz ‘łapkarz’, mlékôrz ‘mleczarz’, pocechôrz ‘pocieszyciel’, rzeszotôrz ‘wytwórca sit’, skotôrz ‘pasterz bydła’, swiécôrz ‘wytwórca świec’, owczôrz, zwonôrz ‘dzwonnik’, jiglôrz, krëpiôrz ‘krupiarz’, ceslôrz ‘cieśla’, gałganiôrz ‘złodziej’, knëkôrz ‘sknera, kutwa’, hôkôrz ‘przekupień, straganiarz’. Nadto omawiany sufiks spotykamy w nazwach przedmiotów, np. bodôrze ‘osęka’, niebodôrz (LGP 731-733).
1.4.18. Przyrostek -ëcel lub -icel spotykamy w nieco innych podstawach, np. czënicel ‘wykonawca’, czarzëcel ‘czarownik’, doradzëcel ‘doradca’, kupicel ‘kupujący’, mnożëcel ‘pomnożyciel’, rãczëcel ‘poręczyciel’ (LGP 735).
1.4.19. Przyrostek -ôl występuje w nieco szerszym zakresie i w innych podstawach niż w polszczyźnie, pełniąc funkcje znamionującą (atrybutywną), np. blësôł ‘wół z gwiazdą’, brodôl, brzłechôl, buchôl ‘pyszałek’ : bucha ‘pycha’, flabôl ‘gaduła’ : flaba ‘gęba’, gãbôl, grzëwôl, nosôl, wargôl, wąsôl, zãbôl, pãkôl ‘pękaty człowiek’. Omawiany sufiks wsytępuje także w podstawach przymiotnikowych, np. grëbôl ‘grubas’, lësôl ‘łysek’, mądrôl ‘mędrek’ (LGP 736). Osobliwością kaszubszczyzny jest przyrostek -ôla, pełniący, jak -ôl, funkcje znamionującą, np. brodôla ‘brodal’, brzëchôla ‘brzuchacz’, gàbôla, sąkôla ‘wasal’, okôla ‘z charakterystycznymi oczyma’, np. grëbôla ‘grubas’, mądrôla ‘mądrala’. Poza formacją mądrala i nazwiskami typu Pękala nie jest on znany polszczyźnie (LGP 737).
1.4.20. Znany ze staropolszczyzny, z przezwisk i z nazwisk ludowych przyrostek -ała wykazuje w kaszubszczyźnie względną produktywność, np. gôdała ‘gaduła’, chwiądała ‘mężczyzna stale drapiący’ i ‘stary kawaler’ (SSG II 63), jikała lub jąkała, krzëkała, czichała ‘mężczyzna stale kichający’, lizała ‘lizus’, smôrkała ‘smarkacz’, sôrkała ‘ten, co stale sarka’, spluwała ‘ten, co stale spluwa’ (LGP 736), por. też nazwiska typu Łapała, Drapała, Gwizdała.
1.4.21. W tej samej funkcji nazw działacza występuje rzadszy przyrostek -ôla, np. drzémôla, gôdôla, chrachôla ‘chrząkała’, chrapôla ‘ten, co chrapie’, krzëkôla ‘krzykacz’, lizôla ‘lizajek’, smôrkôla ‘smarkacz’, srôla ‘malec, pędrak’ (LGP 737), por. formacje w funkcji znamionującej z tym sufiksem (1.4.19.).
1.4.22. W kilku wyrazach zauważyć się daje przyrostek -él, nie notowany we współczesnej polszczyźnie, np. łżél ‘kłamca’, gzél ‘giez’, bzdzél ‘bździoch’, krzél ‘kręgosłup’, ‘płetwy ryby’ (SSG II 272), zdrzél ‘żrenica’ (SSG VI 205), drozdél ‘drozd’ (LGP 737). W funkcji znamionowej (atrybutywnej) występuje także przyrostek -ela, np. chitrzela ‘chytrus’, mądrzela ‘mędrek’, srela ‘malec, pędrak’ (LGP 737). Podobny jest sufiks -éla w funkcji nazw działacza, np. łżéla ‘kłamca’, spiéla ‘śpioch’, gniéla ‘leń’ i w funkcji atrybutywnej, np. głupiéla ‘głupiec’, mądrzéla ‘mędrek’, pitéla ‘pijak’, od imesłowu piti oraz odrzeczownikowe wszéla ‘wszarz’ (LGP 737).
1.4.23. Większą produktywnością cieszy się również przyrostek -dło i jego pochodne -adło, -idło, -ëdło, np. cëgadło ‘ciągadło’, czosadło ‘cieślica, siekiera’, dëchadło ‘krtań’, grzebadło ‘pogrzebacz’, klepadło, sëkadło ‘koło sewkowe’, sëchadło ‘suszydło do lnu’, wieszadło, wijadło lub owijadło ‘nawijadło’, budzëdło, cedzëdło ‘materiał palny służący do wędzenia’, gasëdło, gladzëdło, krasëdło ‘farba’, nosëdło, płoszëdło ‘strach na ptaki’, straszëdło, walidło, zdrowidło ‘lekarstwo’.
1.4.24. Przyrostek -niô i jego pochodne na -arniô i -alniô występują w nieco innych podstawach niżeli w polszczyźnie, np. ceglarniô ‘cegielnia’, szliparniô ‘szlifiernia’, krowiarnia ‘pomieszczenie dla krów’, wolarniô ‘pomieszczenie dla wołów’, szaruzniô ‘rodzaj przybudówki do przechowywania sprzętów rolniczych’ (SSG V 224, por. LGP 741); zakładniô ‘otwór w lodzie do wpuszczania sieci’, odkładniô ‘część pługa, która odkłada skibę’, wëchodniô ‘otwór w lodzi do wyjmowania sieci’, słãpniô ‘rodzaj sieci zastawnej’, kopniô ‘miejsce bez śniegu’, płitnio lub płutniô ‘pływak u wędki’, zob. AJK (przez Słownik a tergo w t. XIV).
1.4.25. O przyrostku -acëjô warto odnotować, że tworzy on formacje rzeczownikowe od czasowników na -owac. Ponieważ są to najczęściej czasowniki pochodzenia obcego, jest w kaszubszczyźnie mniej takich formacji, przyrostek ten występuje jednak niekiedy w innych podstawach, np. budacëjô ‘budowanie’, liwracëjô ‘dostawy’, welacëjô ‘wybory’ (LGP 743).
1.4.26. Kaszubszczyzna zachowała na oznaczenie istot niedorosłych przyrostek -ę, pisany ã (wyparty w gwarach polskich przez -ak), np. kurzã lub kurczã ‘kurczę’, celã, jagniã, kózlã, zgrzébiã ‘źrebię’, szczeniã; stosowany on jest także jak podaje LGP 746-747, w określeniu młodych ptaków dzikich, np. ptôszã, sarczã ‘młode sroki’, skórczã ‘młode szpaka’, orzlã ‘młode orła’, wróblã ‘młode wróbla’, nawet owadów, np. pszczolã ‘mała pszczoła’, tu należy też formacja drzewiã ‘małe drzewko’. Przykłady wyrazów określających ludzi: człowieczã, człeczã, grofiã, knôpiã ‘chłopczyk’, otroczã ‘chłopczyk’, Żidczã ‘Żydek’, szkólniã ‘dziecko szkolne’. Sufiks ten według Lorentza pełni funkcję deminutywną (zdrabniającą), np. bôbiã, diôblã, chłopiã, nosã ‘mały nos’, pôlcã ‘paluszek’, oczã ‘oczko’, por. AJK IV, m. 177, s. 142-143; VIII, m. 377-380.
1.4.27. W kaszubszczyźnie spotkać również możemy twory rzeczownikowe powstałe przez dodanie przedrostka typu zapazucha wobec pazucha lub, jak inni chcą je tłumaczyć, z mianownikową postacią rzeczownika z wyrażenia przyimkowego. Chodzi tu m. in. o takie rzeczowniki: pagózdz ‘sworzeń’, podremiã ‘pacha’, podwierzeje ‘wrota’, prziwiara ‘zabobon’, pomôrz ‘przymrozek wiosenny’, zacma ‘zaćmienie’, zôpôrg ‘zaproże’ (LGP 806).
1.4.28. Ciekawsze formacje złożeniowe z pierwszym członem czasownikowym to: gonidiôbeł ‘pędziwiatr’, kopikulka ‘grabarz’, łamignôt, palëpiéck ‘palipiecek’, Placzëbóg ‘Wielki Piątek’, trzãsëwid ‘błędny ognik’, trzësëskrzinka ‘trzęsiskrzynka’, wëdrzëgrosz ‘wydrzygrosz’, Wëpnidupa ‘dośc częsta nazwa gór’, wëstawinoga ‘pyszałek’ (LGP 806).
1.4.29. Również inne sufiksy rzadkie mają w kaszubszczyźnie bogatsze zaświadczenie niż polszczyzna. Chodzi tu np. o sufiks -twa w nazwach czynności, jak łowitwa ‘łowienie’, rëbitwa ‘rybołówstwo’ (LGP 719), o -awa w drapawa ‘świerzb’, durawa ‘obdartus’, o -ëwo, np. wizëwo ‘przędza’ : wizc ‘robić na drutach’.
Z formantów przymiotnikowych wymienić trzeba:
1.4.30. Sufiks -any w przymiotnikach, zaimkach i liczebnikach, np. sklanny i szklanny (AJK IX, m. 414), na pn. szklaniany, słomianny (tamże), drewnianny i drzewianny, poza tym drzewiany i drewiany (AJK IX, m. 415), gnôcany ‘kościany’ : gnôt ‘kość’, koprzany ‘miedziany’ : koper ‘miedź’, łëczany : łëko, mączany ‘mączny’, płótniany ‘płócienny’, stalany ‘stalowy’, woszczany ‘woskowy’, złocany ‘złoty, złocisty’, ceniany ‘cienisty’, drożdżany ‘drożdżowy’, gnojany ‘nagnojony’, krëwiany ‘krwawy’, maslany, mrozany ‘mroźny’, miãsany ‘mięsisty’, szczecany ‘szczeciniasty’, deszczany ‘deszczowy’, głowiany ‘związany z głową’, godzany ‘bożonarodzienowy’, jastrzany ‘wielkanocny’, jezerzany ‘jeziorny’. W każdej z tych formacji możliwy jest dodatkowy, wtórny sufiks -ny, nie wnoszący nowego znaczenia, np. szklany i szklanny. Zakres tego przyrostka -any i wtórnego -ny jest znacznie szerszy, zwłaszcza na Zaborzu, niż w polszczyźnie; przykłady pokazują, że występuje on także na miejscu ogólnopolskiego -ny i -owy. Wtórne -ny stwierdzamy również w zaimkach, np. chtórny ‘który’; LGP 753 podaje formacje od zaimków przysłownych ze słowińszczyzny, np. tamoszny ‘tamtejszy’ : tamo, tamteszny ‘tamtejszy’, tuteszny ‘tutejszy’. Także w liczebnikach zauważamy wtórny przyrostek -ny, np. jednôstny, dwanôstny, dwadzestny, piãcdzesątny i znane także w polszczyźnie setny, tësączny (LGP 752-753).
1.4.31. Wyraźną już funkcję semantyczną zauważamy w przyrostku -ny (wymawiaj n∙i). Cieszy się on w kaszubszczyźnie wielką produktywnością, co jest jego cechą archaiczną. Często był bowiem w dawnej polszczyźnie, potem powoli wypierany był przez sufiks -owy. Przykłady formacji odczasownikowych, odrzeczownikowych i odprzymiotnikowych: bodny ‘bodliwy’, bójny ‘bojaźliwy’, dokuczny ‘dokuczliwy’, grëzny ‘żarłoczny’, chwatny ‘chwacki’, jôdny ‘żarłoczny’, łazny ‘łaźliwy’, niesny lub niosny, pochłapny ‘chciwy’, rozdôwny ‘rozrzutny’, tãżny lub tązny ‘tęskny’, wabny ‘powabny’, doskoczny ‘usłużny’, dżibny ‘giętki’, pôlny ‘palny’, rąbny ‘dający się rąbać’, wëbôczny ‘skłonny do przebaczania’, gãsny ‘związany lub pochądzący od gęsi’, chlebny ‘chlebowy’, chorostny ‘chorobowy’, jãzëczny ‘językowy’, ksãżëczny ‘księżycowy’, swadzebny ‘weselny’ : swadzba ‘wesele’, udny ‘udowy’, dobrotny ‘dobrotliwy’, czëstotny ‘czysty’. Przyrostek -ny tworzy także przymiotniki pochodne od przymiotników, np. bladny ‘blady’, czãstny ‘częsty’, płoszny ‘płochliwy’, sëtny ‘tłusty’, skąpny ‘skąpy’, swiãtny ‘święty’. Warto tu też dodać, że sufiks -ny regularnie wschodzi w formacje przymiotnikowe na -any, a więc typ blaszanny, ceglanny. Następnie przyrostek -ny i pochodny -owny pełni funkcję polszczącą w przymiotnikach zapożyczonych, np. akurôtny, dëbeltny ‘podwójny’, dëchtowny ‘ścisliwy, gesty’, fejnny ‘dobry, doskonały’, mërny ‘zmurszały’. Wreszcie przyrostek -ny tworzy liczebniki mnożne od liczebników zbiorowych, np. dwójny ‘podwójny’, trójny ‘potrójny’, czwórny ‘poczwórny’, pińcórny ‘pięcioraki’ (LGP 749-753).
1.4.32. W kaszubszczyźnie podobnie jak w dawnej polszczyźnie i w niektórych gwarach polskich bardzo produktywne są przyrostki dzierżawcze na -in, -ina, -ino, -iny oraz -ów, -owa i -owë. Stosunek własności określa się zatem przymiotnikiem, nie dopełniaczem rzeczownika, a więc obowiązują konstrukcje typu mamina chustka, tatowa czôpka, nie zaś: chustka mamë, czôpka tatë. Spośród licznych formacji tego typu (teoretycznie rzecz biorąc możliwych do każdego rzeczownika) wymieńmy niżej kilka za LGP 756: białczin ‘kobiecy’, matczin ‘matczyn, matczyny’, nënczin ‘matczyn’, czaplin ‘czapli’, kokoszin ‘kokoszy’, przepiórczin ‘przeiórki’ itd.
Przykłady tworów na -ów, -owa, -owo : bratów, rëbôków, sënów, krawców, ojców itd. (LGP 758). Znaczyć tu też wypada, że obok sufiksu dzierżawczego -owi częsty jest jego odpowiednik -ewi, występujący najczęściej po dawnych spółgłoskach miękkich c dz cz ż rz dż l, np. zajcewi, deszczewi, sledzewi, ale też włosewi (LGP 760). Oto dalsze przykłady za AJK IX, m. 432-434: piãscewé rękawice lub piscewczi ‘rękawice o jednym palcu’, palcewé ‘rękawice z palcami’, różewi, też różewé suchotë ‘suchoty galopujące’, lilewi ‘liliowy’, lilewizna ‘kolor fioletowy’, lilewnik ‘wrzos’, côlewi, ólszewi ‘olchowy’, trôcewô lub trôczewô żôga lub trôczewskô żôga ‘piła trakowa’.
1.4.33. W kaszubszczyźnie podobnie jak w dawnej polszczyźnie bardzo produktywny jest przyrostek -i, mówiąc tradycyjnie, a nazywając rzecz zgodnie ze współczesną teorią słowotwórczą powiemy, że w kaszubszczyźnie jest dużo przymiotników powstałych od rzeczowników w drodze tzw. konwersji. Są to np. białczi ‘kobiecy’, cesli ‘ciesielski’, cëdotwórczi, diôbli ‘diabelski’, chłopi ‘meski’, knôpi ‘chłopięcy’, krôwczi ‘krawiecki’, kupczi ‘kupiecki’, matczi ‘matczyny’, niescy ‘niewieści’ od niasta ‘niewiasta’, stolëmi ‘olbrzymi’ od stolëm, strëszi ‘żebraczy’ : strech, szôłtësy ‘sołecki’, trëpi ‘trupi’, ojczëmi, biczi, buli ‘byczy’, celëcy ‘cielęcy’, dobitczi ‘dobytkowy’, wszi, kôłpi ‘łabędzi’, krëczi ‘kruczy’, koni ‘koński’, pajczi ‘pajęczy’, sarczi lub sroczi, skórczi ‘szpakowy’ : skórc ‘szczurzy’, buczi ‘bukowy’, lëpi ‘lipowy’, slëwi ‘śliwokowy’, osczi ‘osikowy’, garli gardłowy’, jastrzi ‘wielkanocny’ : Jastrë ‘Wielkanoc’, muni ‘wargowy’ : munia ‘warga’, zãbi ‘zębowy’, zôkoni ‘zakonny’ (LGP 748-749)/
Dawność i produktywność tych formacji potwierdzają nazwy geograficzne, zwłaszcza terenowe, np. Bącze (Doły), Czajcze (Błota), Koni (Dół), Kotla : kocioł, Króli (Dół), Niemcza (Góra), Recza (Noga), Robacze : robak, Tobacze (Błota), Wycze (Błoto) i inne w PMT I 313 (Kościerskie) oraz z Puckiego: Gogola (Woda) : gogół, Moście (Błota) : most, Stawie (Łąki), Dęba (Góra), Sośnia (Góra) (PMT III 268).
Wspomnieć tu warto, że analogicznie utworzone przymiotniki od istot niedorosłych typu cielę, jagnię mają postać celãczi, jagniãczi, o nie dość jasnej genezie (AJK IX, m. 418); w słowińszczyźnie też dzéwczãczi, dzecãcz, gąsãczi (tamże), na pd. Kaszub jawią się jednak formy z tematycznym -c-: dzéwczãcy, dzecãcy, jagniãcy.
1.4.34. Mówiąc o słowotwórstwie przymiotników, wspomnieć jeszcze warto o formantach współfunkcyjnych, tzn. o formacjach utworzonych za pomocą różnych formantów, ale mających to samo znaczenie. Często warianty słowotwórcze przymiotników są geograficznie zróżnicowane. I tak obok formacji z sufiksem -i (por. 1.4.33.) pojawiają się przymiotniki pochodne utworzone za pomocą przyrostka -ski, np. swini i swińsczi. Na Kaszubach śr. i pn. przeważają formacje na -i. Mamy zatem np. częstsze swini nad swińsczi, krowi nad krówsczi, koni nad kóńsczi, kurzi nad kursczi (AJK IX, m. 417). Lorentz (LGP 748) notuje nadto: babi i babsczi, diôbli i diabelsczi, bożi i bosczi znane są także językowi polskiemu.
Obok formy latny, letny oraz latni i letni ‘letni’ pojawia się rzadszy wariant latowi (AJK IX, m. 420). Przymiotnik od rzeczownika robak brzmi najczęściej robaczi, rzadziej (na Półwyspie Helskim) robaczëwi (tamże), od robota robocy, rzadziej roboczi, tak też historycznie w w. XVI-XVIII (por. BSR).
Wariantywnych formacji słowotwórczych jest też piôszczëti na pn. i pd. Kaszub, sporadycznie piôszczastô (góra), piôszczatô (góra), dziś Piszczata Góra pod Borzyszkowami, piôskowô i piôskowatô (AJK IX, m. 410) też Piôsnô Góra pod Kaliszem. Wymienić dalej można kamienisti, śrkasz. i pdkasz. kamieniasti, kamienny, kamianny, sporadycznie też kamisti i kamiasti (AJK IX, m. 411); plaskati ‘płaski’ (AJK IX, m. 411), śrkasz. glënisti, glëniasti, pdkasz. glinny, glënianny i glëniany, sporadycznie też glëniasti (AJK IX, m. 412).
Twory s sufiksem -ati i jego pochodnym -owati są wcale liczne, najczęściej pochodzą one od rzeczowników, np. cëcati : cëc, drzónati : drzón ‘cierń’, grzëwati ‘grzywiasty’, chrënati ‘świerzbowaty’ : chrënë ‘świerzb’, kołduniati ‘kołdunowaty’, kwiatati۬ ‘kwiecisty’, lasati lub lasowati ‘lesisty’, lidzënati ‘ścierniskowaty’ : lidzëna ‘ściernisko’, rzëcati ‘dupiasty’ : rzëc, ogonati ‘ogoniasty’ : ogón, glënowati, klãbati ‘kłębiasty’, krëpiati ‘krupiasty’ : krëpë ‘krupy’, lësati lub lësowati : lës, ołowiati ‘olowiasty’ : ołów, narowati ‘błazeński’ : nara ‘głupiec, błazen’, orzechowati : orzech itd. Częste jest użycie tego typu przymiotników w przezwiskach i to od tegoż rzeczownika (figura ethymologica), np. të głupku, głupkowati, të smarku, smarkowati, të léniuchu, léniuchowati, të torbo, torbowati. Sufiks -ati tworzy również pochodne od czasowników, np. drapati ‘drapiący, drapliwy’ : drapac, kąsati ‘kąśliwy’, môłczati ‘milczący’ : môłczec. Od tych samych podstaw rzeczownikowych tworzy się formacje przymiotnikowe za pomoca sufiksu -asti, np. glëniasti, skrzidlasti ‘skrzydlaty’, konoplasti : konople, także od przymiotników, np. długasti i podługasti ‘długi, podłużny’ (LGP 766-767, 764-776). W formacjach odprzymiotnikowych sufiks -ati i jego pochodne oznaczają pomniejszenie cechy oznaczonej przymiotnikiem podstawowym, np. długowati ‘nieco długi’, głëchowati ‘głuchawy’, sëwati ‘siwawy’, płowati ‘plowawy’.
Podobnie jak przyrostek -ati dużą frekwencją cieszy się przyrostek -iti, -ëti i pochodny -owiti. Występuje on zarówno w tworach odrzeczownikowych jak i odprzymiotnikowych, np. dómczëti : dómk, oczëti : oko, zómczëti ‘zamczysty’ : zómk, mechowiti ‘mechowaty’ : mech, dzérowiti ‘dziurawy’ : dzéra ‘dziura’, kolëti ‘kolisty’ : koło, ceglowiti ‘cegłowy’, diôbłowiti ‘diabelski’, dôkowiti ‘mglisty’ : dôka ‘mgła’. Równofunkcyjny -isti, -ësti (LGP 766-768).
Obok powszechnych form biôłi, czërwiony czy czërwony pojawiają się rzadko na pn. Kaszub postaci białasy, czërwonasy lub czërwionasy (AJK IX, m. 412).
1.4.35. Staropolszczyźnie i niektórym dialektom Polski (Małopolska, Śląsk, częściowo też Wielkoposlka) znany był przymiotnik dziwy, który funkcjonuje w Puckiem jako dzëwi ‘dziki’, inne gwary kaszubskie mają formę dzëczi (AJK IX, m. 419), ale por. Dzéwkô Góra pod Garczem koło Kartuz od dzéwczi, dzéwkô ‘dziki’ SSG I 264, dziś nazywana Dziewcza Góra. Podobnie kaszubszczyźnie północnej znany jest przymiotnik sëri lub z uproszczeniem ë sri (AJK IX, m. 419), poza tym znany sërowi, który może oddawać zarówno dawne syrowy jak i surowy; również obocznie z domowi wystepuje na Kaszubach przymiotnik domôcy lub domocy ‘domowy’, a z kupny wariant kupczi (tamże).
1.4.36. W słowotwórstwie czasowników uwagę zwraca przyrostek -owac w czasownikach wielokrotnych. Charakterystyczny był on dla staropolszczyzny, a współcześnie występuje w wielu gwarach polskich. Zaznaczyć trzeba, że formy na -owac, a więc zapisowac, odpisowac, zapitowac czy zapëtowac, przepisowac, wëpitowac i wëpëtowac, wësypowac i wësëpowac, przesëpowac znane są na pn. śr. Kaszubach, na pd. Kaszub funkcjonują już tylko formy na -iwac (polskie -ywac), por. AJK IX, m. 442; w XVII i XVIII w. postaci na -owac notowane były w księgach sądowych kościerskich (BSR, E. Breza, Uwagi o fonetyce i fleksji języka polskiego na Pomorzu w XVI-XVIII w. na podstawie rękopiśmiennych ksiąg sądowych kościerskich, „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej” XVIII, 1979[, dalej BUF]). Również formy wielokrotne kupac lub śrkasz. kupiac ‘kupowac’ nawiązują do takichże postaci staropolskich i wschodniosłowiańskich. Znana też na Kaszubach taka postać wielokrotna od rąbic, a więc np. wërąbiac, por. do tego polskie wzbronić : wzbraniać i stąpić : stąpać. Również w zapożyczonym czasowniku z niemieckiego retten mamy kaszubskie retac ‘ratować’ AJK IX, m. 443), obok rajtowac ‘jeździć konno’ występuje ridac z dolnoniem. rieden = górnoniem. reiten.
1.4.37. Charakterystyczne dla dawnej polszczyzny i współczesnych gwar polskich, jak też innych języków słowiańskich były i są liczebniki ułamkowe z pierwszym członem pół-. Znane są one dziś szeroko na Kaszubach, gdzie nie tylko znane polszczyźnie półtora (z dawnego półwtora), ale także półtrzeca ‘dwa i pół’, półczwarta i półczwiarta ‘trzy i pół’, półpiąta ‘cztery i pół’, półszosta i sporadycznie półszesta ‘pięć i pół’, półsodma ‘sześć i pół’, półosma ‘siedem i pół’, półdziewiãta ‘osiem i pół’, półdzesãta ‘dziewięć i pół’, półjedénôsta ‘dziesięć i pół’, półdwanôsta ‘jedenaście i pół’ (AJK IX, m. 427). Co do historycznego poświadczenia tych struktur por BSR.
1.4.38. W kaszubszczyźnie występują zaimki znane dawnej polszczyźnie i niektórym współczesnym gwarom tedë ‘wtedy’, czé i czéj ‘kiedy’. Analogicznie występuje też na Kaszubach i w niekórych gwarach polski (np. Krajna i Podhale) té i téj ‘wtedy’ (AJK IX, m. 421), nie znane dawnej polszczyźnie.
1.4.39. Bardziej fonetyczny niż morfologiczny charakter mają postaci wyrazów slézc, pnkasz. sjic, śrkasz. i pdkasz. stiąc ‘zdjąć’, srąb ‘ściany domu bez dachu’ i pochodny przymiotnik srãbisti, smrok ‘zmrok, zmierzch’, smiot ‘zaspa śnieżna’. Polegają one na zachowaniu bezdźwięcznego przedrostka s- lub se-, znanego szeroko ze staropolszczyzny, innych języków słowiańskich i wielu dialektów polskich, zwłaszcza południowych (Małopolska, Śląsk), por. AJK IX, m. 430. Tu można także wspomnieć o zachowaniu bezdźwięcznego t w przedrostku od w wyrazach otnoga ‘odnoga’, oténk, otenka, otimk lub otinka ‘dwie bruzdy zaorane do siebie’, otiwroti ‘tam i z powrotem’ (SSG III 347). Owo s i se występuje też w funkcji przyimka z zaimkami osobowymi, np. s nim, se nami ‘z nim, z nami’ i z rzeczownikami, np. se zémi (AJK IX, m. 430).
1.4.40. Dla Kaszub i niektórych gwar sąsiednych (Kociewia, Borów Tucholskich, częściowo Krajny) charakterystyczne są formy zrostowe powstałe z przyimka i rzeczownika, pełnią one funkcję przyimka. Chodzi tu o takie twory: we westrzodku, na westrzodku ‘pośród, wśród’. Stały się one podstawą przymiotników westrzédny (palec) ‘środkowy’, por. AJK IX, m. 431. Tu dodać też trzeba wyrażenie do dodómu, gdzie dodóm rozumiane jest jako ‘dom rodzinny’ (SSG I 224).
1.4.41. Wyżej wskazywano na większą produktywność wielu formantów w kaszubszczyźnie niż w polszczyźnie. Można by to pytanie odwrócić i zapytać, jakie formanty i modele słowotwórcze są częstsze w polszczyźnie od kaszubszczyźny albo inaczej: jakie formanty, znane z polszczyzny, nie są znane kaszubszczyźnie. Pytanie takie narzuca się samo przez się, skoro bowiem mówiono dość obszernie o wyższej frekwencji i większej produktywności niektórych sufiksów w kaszubszczyźnie, to dzięki jakim środkom słowotwórczym ta wyższość została osiągnięta.
Nie analizując szczegółowiej kaszubszczyzny od tej strony, powiedzieć trzeba, że języku kaszubskim brak jest lub rzadko występują przyrostki zapozyczone lub wyabstrahowane z obcych słów. Mniejsza jest więc produktywność, gdy o rzeczowniki chodzi, sufiksu -ant (por. LGP 713), znanego z polskich słów typu intrygant, konsultant, sufiksu -ajło, por. ogólnopolskie krzykajło; rzadki jest przedrostek arcy- : arcybãks ‘dziecko mające matkę i babkę nieślubną’; arcybãbenka ‘kobieta mająca kilkoro dzieci nieslubnych’ SSG I 7. W słowotwórstwie przymiotników brak zapożyczonych formantów przedrostkowych typu anty-, arcy-, a-, ultra- itd. Liczne są substantyzowane przymiotniki (konwersja lub derywacja syntaktyczna) typu służebnô ‘służąca’, uczałi ‘uczony’, szkólny ‘nauczyciel’, szkólnô ‘nauczycielka’, łôwkowé ‘opłata za dzierżawę ławek w kościele’, szlëbny ‘mąż’, szlëbnô ‘żona’, zlazłô ‘konkubina’, zlazłi ‘konkubent’, sądowi ‘sędzia’ i wiele innych. Jest to więc cecha wspólna dla kaszubszczyzny i polszczyzny. Nieliczne są w kaszubszczyźnie zestawienia słowotwórcze typu panna bez płot ‘nasturcja’, rzéczny kóń ‘hipopotam’ z niem. Flusspferd, dużo w nazwach topograficznych, jak np. Môlé Morzé ‘Zatoka Pucka’, Wieldżé Morzé ‘otwarte morze’, Starô Maszina ‘część Sierakowic’ itd. Poza tym większa produktywność niektórych sufiksów w kaszubszczyźnie wynika z funkcjowania u Kaszubów wielu wariantów słowotwórczych na określenie tego samego desygnatu, pot. np. warianty płëwôk, płëwôcz i płëwôrz wobec ustabilizowanej formy ogólnopolskiej pływak (por. inne warianty słów w p. 1.2.).
1.5. Geograficzne zróznicowanie słowotwórstwa kaszubskiego
Referując zjawiska słowotwórstwa kaszubskiego napomykano tu i ówdzie o geograficznym zróżnicowaniu pewnych wariantów słowotwórczych wyrazów. Tu dokonujemy pewnego podsumowania omawianej problematyki, opierając się na AJK XV, s. 90-101, gdzie dalsza bibliografia.
Najbardziej archaiczny charakter słowotwórczy wykazują gwary północnokaszubskie, tzn. pucko-wejherowskie. Znane tu są struktury z formantem -iszcze (typ toporzëszcze ‘trzonek toporu’, por. 1.3.1.), wielką produktywność wykazują formacje z formantem -ica, mającym jeszcze funkcję deminutywną, np. wieszczerzëca ‘jaszczurka’ (por. 1.4.6.), obecność przymiotników typu sąbagnô (por. 1.3.6.) i wiele innych.
Drugi region wyodrębniony przez autorki (H. Popowska-Taborska i K. Handke, por. AJK XV, s. 94) to gwary północno- i środkowokaszubskie, tzn. pucko-wejherowsko-kartuskie i częściowo północnokościerskie. Cechą wyróżniającą jest wystepowanie form bezprzyrostkowych tupy kur ‘kogut’, kątor ‘ropucha’, grzãda lub grządza, dzban, kłąb, chusta wobec pdkasz. kamiéń, krzémiéń, płómiéń, rzémiéń. Na omawianym obaszarze występują także formy przymiotnikowe typu swini wobec postaci typu swińsczi przeważających na pd. Kaszub (por. 1.4.33. i 1.4.34.). Dominują tu także czasowniki niedokonane typu pisowac (por. 1.4.36.) i kilka innych zjawisk.
Trzeci subregion stanowią w części północne i północno-środkowe z południowo-zachodnimi Kaszubami (tzw. Gôchë i część wsi w Bytowskiem). Znane tu są formacje na -ica (typ nogawice ‘ponczochy’), postaci zymk, powijka, kukuk wobec południowo-wschodnich pozym(e)k, powijôcz, kukówka.
Kaszuby środkowe to teren, z którego promieniują tendencje innowacyjne, dotyczące jednak pojedynczych wyrazów, nie zaś pewnej struktury.
Tak zwane Zaborze, czyli Kaszuby południowo-wschodnie charakteryzują się oddziaływaniem cech słowotwórczych dialektów Polski kontynentalnej. W ten sposób przeciwstawiają się znacznej reszcie obszaru kaszubskiego. Znamienne dla Zaborza są struktury typu celôk, prosôk (nie: celã, prosã), jagodzënë (nie: jagodowiczé).
O wyzyskiwaniu przez pisarzy kaszubskich środków słowotwórczych da się tyle powiedzieć, że pisarze najczęściej posługiwali się tymi wariantami słowotwórczymi, które znane im były lub są z gwary wsi, w której się wychowali. Tak sprawa wygląda u Ceynowy, który bazował na gwarze sławoszyńskiej w Puckiem i u Derdowskiego, opierającego się na dialekcie rodzinnej wsi Wiele w Chojnickiem. Zapowiadanego zbratania różnych gwar nie dokonał, choć niektórzy jego bohaterowie, jak Czorlińsczi pochodzili z Kaszub środkowych. Bogatsza pod względem słowotwórczym jest kaszubszczyzna J. Karnowskiego z formacjami rzeczownikowymi na -ota, np. nowota ‘nowość’, formacjami atrybutywnymi na -ôl, np. dzubôl, czubôl (EBN 46), wyzyskiwaniem sufiksu -ny (por. tytuł Nowotné spiéwë) itd. Całe bogactwo zasobów słowotwórczych kaszubszczyzny starał się wyzyskać A. Majkowski w powieści o Remusie, pokazując w ten sposób, jak jego zdaniem powinna wyglądać kaszubszczyzna literacka. Mamy tu zatem i -stwo w funkcji zbiorowej, np. ludzstwo, przëjacelstwo, pracharstwo ‘żebracy, hołota’, trąbicelstwo ‘orkiestra’, i -iszcze, np. drożëszcze, ale częściej -isko, np. tacewisko ‘kryjowka’, wierzësko ‘miejsce, gdzie się rąbie drzewo’, -ôcz nad -ca, np. dozérôcz ‘dozorca’, predylekcję do sufiksu -izna, np. moklëzna ‘pot’, pienizma ‘piana’, pieklëzna ‘upał’, przewagę -ny nad -owi, np. honorni Kaszubi, obfitość formacji na -isti, -asti, -ati, np. ojcowistô rola, brzëdzasti las, lica brodaté i włosaté, durowati wamps, zaimki i przysłówki deminutywne typu nick ‘nic’, nawetk. Jest to kaszubszczyzna starannie pielęgnowana, w innych utworach tego pisarza dochodzi do głosu Kaszuba spod Kościerzyny, gdy chodzi o cechy gwarowe. Również bogactwo formacji słowotwórczych Kaszub północnych i środkowych wyzyskują w swojej poezji J. Trepczyk i A. Nagel; zwłaszcza pierwszy tworzy bardzo często udane pod względem językowym neologizmy, ma poczucie kaszubskiej normy słowotwórczej. Natomiast u A. Labudy obok neologizmów udanych, jak np. posãbica ‘kolejka’, szlachota ‘szlachetność’ są nieudane, np. krajostawa ‘konstytucja’, beznaczny ‘bezdzietny’, z niczym się nie kojarzące, np. jarbotac ‘pracować’ (może niem. arbeiten), drëwot ‘prąd elektryczny’, zestawienia typu drëwotny cyżeń ‘kolejka elektryczna’ i inne.
Także autorzy stylizujący na kaszubszczyzne posługują się środkami znanymi w danym regionie kaszubskim. Na ogół poprawnie określają nazwiska żon, córek i synów, wyzyskują produktywne formanty, np. -ba, -ica, -nik (Necel, Piepka, Fenikowski), por. Tred.
2. Fleksja
Drugim działem morfologii jest fleksja, dzieki której ludzie mówiący mogą z istniejących w danym języku wyrazów i modeli składniowych tworzyć sensowne wypowiedzi. Rzekome zdanie Kalego: „Kali zabić lew” jest niepoprawne i dwuznaczne. Dopiero dobór właściwych końcówek rzeczownika i czasownika daje poprawną wypowiedź: „Kali zabił lwa” . Fleksja odznacza się wielką regularnością, powtarzalnością elementów i systemowością, np. cząstka -bë- jako wykładnik trybu przypuszczającego, -ąc jako przyrostek imiesłowu przysłówkowego współczesnego. Tymczasem omówiony uprzednio dział morfologii, czyli słowotwórstwo takiej regularności nie wykazuje, np. nazwy wykonawców czynności tworzymy z pomocą formantów -ôcz, -ôk, -ôrz, -cel i wielu innych, nazwy żeńskie powstają dzięki użyciu sufiksu -ka, -ica i innych. Ilość przypadków, czasów, trybów i innych kategorii odmiany jest z zasady taka jak w polszczyźnie. Szczegóły omówione zostaną niżej. Zajmiemy się zatem kolejno odmianą rzeczowników, przymiotników, zaimków, liczebników i czasowników, powiemy też coś niecoś o nieodmiennych częściach mowy.
2.1. Odmiana rzeczowników
2.1.1. W odmianie rzeczowników wyróżniamy podobnie jak w języku polskim siedem przypadków. Różnice polegają na szerszym występowaniu dawnych końcówek dualnych (l. podwójnej) w funkcji lm., dalej na posuniętym ograniczeniu osobnych form wołacza (częściej niż w poszczyźnie zastępuje go mianownik), a przede wszystkim na innym doborze końcówek w poszczególnych przypadkach. O każdym z tych zjawisk podaje się kilka uwag niżej.
2.1.2. Niektóre rzeczowniki mają inny rodzaj gramatyczny w kaszubszczyźnie aniżeli w polszczyźnie, np. céń czy ceniô jest rodzaju żeńskiego, płëc ‘płuco’ jest rodz. żeńskiego, na pd. Kaszub pod wpływem dialektu kociewskiego mówi się ta płuca, ti płucë, polskie płuco, te płuca przyjęto tu jako mianownik lp. rodz. żeńskiego, również diszla ‘dyszel’ jest rodz. żeńskiego.
2.1.3. Z rodzajem gramatycznym wiąże się wygłos tematu rzeczownika, który przedstawia się niekiedy inaczej niż w polszczyźnie, np. gôrdzel i gôrdzela, uczeń i ucznia ‘terminator’, tôniô i toń (SSG V 367, AJK XII, m. 553, s. 54, 55), brwia ‘brew’, brzëtew, brzëtwia i brzëtwa, marchew, marchwia, korzczew i korzkwia bądź korzkwa ‘warząchew’, warząchew, warząchwia lub warzechwa, wesz lub wsza, pieśń i piesnia, czełbas i czełbasa, gnaca i gnac ‘świerzb’, szëpel i szëpla ‘łopata’ (por. 1.4.1.). Niekiedy obok pani, gospodëni zjawia się też paniô, gospodëniô, slépiã lub ten slép. Wchodzą tu też rzeczowniki zakończone sufiksem -ica, np. tôblëca i tôblëc, metlëca i metlëc, cerlëca i cerlëc, gromica i gromic, kłonica i kłonic, pszenica i pszenic (LGP 902). K. Kandke (Handke 1972: 109-114) wylicza wiele dalszych takich rzeczowników (por. 1.4.6.), m. in. też nazwy wsi Chosnic ‘Chośnica’ i Glôzëc ‘Głazica’.
2.1.4. Niektóre rzeczowniki są dwurodzajowe (tzw. epicoena lub epikoina, Ceynowa mówił o rodzaju dwupłeciowym), tzn. męskie lub żeńskie w zależności od tego, czy odnoszą się do mężczyzny czy kobiety, np. kaléka, sługa, sërota, gapa ‘safanduła’, torba ‘fujara’.
2.1.5. Końcówki dualne mamy w kaszubskich formach rãce, oczë, plecë, uszë, gdzie kaszubskie -ë odpowiada polskiemu -i lub -y. W kaszubszczyźnie w narzędniku lm. wszystkich rodzajów używana jest dualna końcówka -ama, np. chłopama, białkama, dzecama, wrotama, koszama, scanama, polama itd. Niekiedy przenoszona jest ona także do celownika lm. Są to jednak dzisiaj już wszystko tylko elementy morfologiczne, znaczeniowo odpowiadają one lm. F. Lorentz (LGP 869) stwierdzał powszechność kategorii l. podwójnej w słowiańszczyźnie, w gwarze główczyckiej i cecenowskiej; na Kaszubach formy dualne miały jego zdaniem już raczej znaczenie lm.
2.1.6. Wołacz ma osobną formę fleksyjną jedynie w zdrobnieniach (hipokorystykach), zwłaszcza imiennych, np. Leonku, pomoż(ë), Mariszko, dôj gãbë, Synku, wspomnisz sobie moje słowa. Poza tym spotykamy formy wołacza w bezpośrednich zwrotach do zwierząt, roślin i przedmiotów martwych, np. koniku, jidz(ë) prãdzy, të, szkodnô kluko, mowo nasza ojczëstô. Często spotykamy te formy w poezji, np. Oj, zemio nasza, zemiszcze (J. Trepczyk).
2.1.7. Dobór końcówek w wielu rzeczownikach może być w kaszubszczyźnie zupełnie inny niż w polszczyźnie. Niżej podane zostaną wzorce odmiany rzeczowników różnych rodzajów i różnych typów i omówione końcówki w poszczególnych przypadkach. Tu przedstawi się też końcówki, które mogą wystąpić w rzeczownikach wszystkich rodzajów. Najpierw w dopełniaczu lm. rzeczowników wszystkich rodzajów możliwa jest końcówka -ów, np. stołów, wozów, lësów, chłopów, skrzëniów, kozów, kurów, nauczicelków, oknów, polów. W tymże dopełniaczu lm. możliwa jest też końcówka rodzajów, np. tich mieszczón, grzib, białk, scan, pól, żeber, kôzań itd. Wyżej (2.1.5.) wspomniano o końcówcę dualnej -ama w narzędniku lm., możliwej także w celowniku lm. W celowniku lm. występuje powszechnie końcówka -om, a w miejscowniku lm. końcówka -ach (-ech wyjątkowa i zgramatykalizowana).
2.1.8. Deklinacja męska
Uwaga: W nawiasie i (i) sygnalizuje, że temat w tym przypadku jest miękki. Podstawowe wzorce odmiany przedstawiają się następująco:
| M. | chłop | lës | brzég | kóń | kosz |
| D. | chłop-a | lës-a | brzeg-a, -u | kon(i)-a | kosz-a |
| C. | chłop-u, -owi | lës-owi | brzeg-owi | kon(i)-owi, -u | kosz-owi, -u |
| B. | chłop-a | lës-a | brzég | kon(i)-a | kosz |
| N. | chłop-em | lës-em | brzedż-em | kon(i)-ã, -em | kosz-em |
| Mc. | chłop(i)-e | lës-u | brzeg-u | kon(i)-u | kosz-u |
| W. | chłop(i)-e | lës-u | brzeg-u | kon(i)-u | kosz-u |
| M. | chłop-i, -ë | lës-e | brzedż-i | kon(i)-e | kosz-e |
| D. | chłop-ów | lës-ów | brzeg-ów | kon-i, -ów | kosz-i, -ów |
| C. | chłop-om | lës-om | brzeg-om | kon(i)-óm | kosz-om |
| B. | chłop-ów | lës-e | brzedż-i | kon(i)-e | kosz-e |
| N. | chłop-ami, -ama | lës-ami, -ama | brzeg-ami, -ama | kon(i)-ama, -ami | kosz-ami, -ama |
| Mc. | chłop-ach | lës-ach | brzeg-ach | kon(i)-ach | kosz-ach |
| W. | chłop-i | lës-e | brzedż-i | kon(i)-e | kosz-e |
[* W odmianie rzeczownika kóń za radą prof. Jerzego Tredera poprawiono liczne błędy i nieścisłości. Z tego powodu ona znacznie różni się od wersji zawartej w publikacji Kaszubszczyzna.]
Komentarz do liczby pojedynczej:
1. O mianowniku lp. trzeba pamiętać, że: a) w rzeczownikach kończących się spółgłoską dźwięczną poprzedzająca samogłoska jest pochylona, np. brzôd ‘owoc, owoc suszony’, rów, chléb, pón; w przypadkach zależnych (tzn. wszystkich innych poza mianownikiem) zjawia się już samogłoska jasna, a więc np. brzadu, rowu, chleba, pana. Zachodzą tu więc regularne wymiany: ô : a, ó : o, é : e. W wyrazach typu dąb : dãba zachodzi oboczność ą : ã, a w rzeczownikach typu grzib : grzëba, dim : dëmu oboczność i : ë. W wielu rzeczownikach, zwłaszcza zakończonych na -er, -erz, -el, -eł, -en, -eń zachodzi też wymiana e : zero dźwięku (jest to tzw. wymiana ilościowa w przeciwieństwie do tamtych, które nazywamy wymianami jakościowymi) jak w języku polskim, np. wiater : wiatru, czerz : krza, wãdżel : wãgla, wãzel : wãzla, lén : lnu, lew : lwa, piéń : pnia, dzéń : dnia; b) na pn. i śr. Kaszubach następuje wyrównanie (spowodowane, jak w językach łużyckich, rozwojem jerów) mianownika do form w pozostałych przypadkach w rzeczownikach kończących się przyrostkiem -ek lub -ec, np. kotk, kamiszk, wãbork, zómk, kupc, ojc, slépc (na pd. Kaszubach owo e utrzymuje się, znane są więc formy typu kotek, kupiec). Następujące rzeczowniki mają skrócony temat mianownika lp. na pn. i śr. Kaszubach: kam lub kamë, krzem lub krzemë, płom lub płomë, rzem lub rzemë, jiczëm lub jiczmë ‘jęczmień’.
2. W dopełniaczu lp. występuje końcówka ¬-a i -u, których doboru nie można dokładnie rozgraniczyć. Bezsporna jest jedynie zasada, że rzeczowniki żywotne mają -a, np. chłopa, króla, wilka, trusa itd. Osobliwością Kaszub pn. jest to, że końcówka -u przechodzi w -ë. Mamy zatem brzadë ‘owocu’, lodë, miodë, gnojë, płotë, gradë, mrozë, ostë, sturë lub stërë ‘ropy’, krzanë lub chrzanë, deszczë, besë, lnë, dzelë ‘części’, charstë ‘ostrej trawy’, chmielë, jãczmienë ‘jęczmienia’, lasë, lëstë, mleczë ‘mlecza rybiego’, szczërë ‘ścierwa’, stołë, drobië, jedwabië (AJK XI, m. 525-527, s. 123-133). Lorentz (LGP 871) podaje nadto łojë, krajë.
3. W celowniku występują zasadniczo dwie końcówki: -owi (po spółgłoskach miękkich też -ewi i -u, których rozdział nie pokrywa się z polszczyzną. Lorentz (LGP 872) obserwował tendencję do użycia -owi w rzeczownikach żywotnych. Wariantem końcówki -owi jest ¬-ewi, która wystąpić może po rzeczownikach zakończonych spółgłoską miękką, np. królewi, koniewi, kowôlewi, stolarzewi. Sporadycznie pojawić się może końcówka -owiu, będąca kontaminacją (skrzyżowaniem) końcówki -u i -owi (typ ksãdzowiu, por. AJK XI 171. Na północno-wschodnich Kaszubach pojawia się też końcówka -ë, pochodząca ze staropomorskiego -u (krótkiego), np. psë, królë (AJK XI, m. 524, s. 125). Osobliwością północno-wschodnich Kaszub jest końcówka przymiotnikowa -emu z wariantem analogicznym do -owi, czyli -omu, a więc formy typu koniemu lub koniomu, sënomu (AJK XI, m. 538, s. 172-173), uczniemu lub uczniomu (tamże s. 174). Zaznaczyć jeszcze warto, że końcówka -owi występuje w różnych wariantach fonetycznych, gdy chodzi o wygłosowe -i, nie uwzględnia się ich jednak w zapisie.
4. Biernik rzeczowników żywotnych równy jest dopełniaczowi, a nieżywotnych mianownikowi jak w języku polskim.
5. W narzędniku piszemy jednolicie końcówkę -em, choć na północno-zachodnich Kaszubach występuje końcówka -ę (w zapisie ã), powstała w wyniku rozwoju fonetycznego z -em (AJK XI, m. 542, s. 179-185, LGP 874-875). Końcówkę -ę stosujemy jedynie w celach stylizacji i dla rymu. Tematyczne spółgłóski k g ulegają z reguły afrykatyzacji, tj. przejściu w zwarto-szczelinowe cz dż, np. bocz-em, rodż-em; jedynie w tekstach z południowych Kaszub piszemy ć dź : bociem, rodziem.
6. W miejscowniku, jak w języku polskim, wystepuje końcówka -e w rzeczownikach zakończonych spółgłoską twardą, np. na dãb(i)-e, o chłop(i)-e i -u w rzeczownikach zakończonych spółgłoską miękką lub stwardniałą, np. o kon(i)-u, w w kosz-u lub spółgłoską twardą tylnojęzykową k g ch : na kark-u, na rog-u, na dach-u. Osobliwością kaszubską jest końcówka -u po tematach zakończonych na -s i -z, a więc formy typu o guz-u, woz-u, los-u, kłos-u, wrzos-u itd. (LGP 875). Na północy Kaszub pojawia się też końcówka -ë powstała ze staropomorskiego u, zob. AJK XI, m. 547, s. 189, LGP 875. Rzeczowniki syn, dóm, bór, wół mają także systemową końcówkę -e (nie -u jak w polszczyźnie): o sënie, w domie, w borze, o wole.
7. W wołaczu dobór końcówek wygląda zasadniczo tak, jak w miejscowniku.
Komentarz do liczby mnogiej:
1. Mianownik jest dość skomplikowany, występują w nim końcówki -owie (w różnych wariantach fonetycznych, por. LGP 878), -ë, -e, -i i to bardzo często równolegle, np. chłopi, chłopë, chłopowie; swiôdcë, swiôdkowie (AJK XII, m. 560, s. 71-74), szewcë, szewcowie (tamże, m. 561, s. 74-77), krëczi lub kruczi, rzadko krëkowie (AJK XII, m. 564, s. 88-90), twórze ‘tchórze’ i rzadko twórzowie (AJK XII, m. 564, s. 90-91), kretë lub kretowie, wołë lub wołowie, zajce lub zajcowie (AJK XII, m. 564, s. 92, por. też LGP 877-880). Bogactwo form wykazują polskie rzeczowniki [odpowiedniki polskich rzeczowników]: bracia i księża: bracë, bracynowie lub bratinowie, bracy, bracô; ksãdze, ksãże, ksãdzowie, ksãżô (AJK XII, m. 562-563, s. 77-87). Osobliwością kaszubską jest końcówka -e po tematach zakończonych spółgłoską -s, -z, np. woze, nose, truse ‘króliki’, kłose, lëse, guze itd. (AJK XII, m. 565, s. 93-95).
2. W dopełniaczu rzadko występuje czysty temat, jak w wielu nazwach miejscowości, np. do Borzëszków, Sëlëcëc, Serakojc, -i po spółgłoskach miękkich tak fonetycznie, jak historycznie oraz po rzeczownikach zakończonych na -s, -z, np. koni, gozdzy, koszi, wróbli, guzy, wozy. (po s-, z-, c-, dz- piszemy -y, choć wymawiamy -i). Najczęstsza jest końcówka -ów.
3. W celowniku lm. zdarza się końcówka -ama (LGP 881, AJK XIII 126).
4. W bierniku w użyciu są końcówki dopełniacza lm., jeśli są to rzeczowniki osobowe lub mianownika, jeśli mamy do czynienia z rzeczownikami nieosobowymi. Sytuacja jest więc taka jak w języku polskim.
5. Końcówka -mi rzadko występuje w narzędniku, np. końmi, bratmi; podobnie rzad