border border border border
border
border
Rastko - Kasubi
border
 arrow 
   Home / Przédnô starna arrow Historia / Historijô arrow J. Bòrzëszkòwsczi: Historia Kaszëbów (wersja poprawiona)
border border

Main Menu / Partë
Home / Przédnô starna
Autorzy / Autorowie
Język / Jãzëk
Kultura / Kùltura
Historia / Historijô
Lud / Nôród
Ziemia / Zemia
Sztuka / Kùńszt
Tłumaczenia / Dolmaczënczi
Bibliografia / Biblografijô
Galeria / Galerëjô
Linki / Lënczi
About / Ò ùdbie
Search / Szëkba
User Login / Logòwanié





Lost Password?

J. Bòrzëszkòwsczi: Historia Kaszëbów (wersja poprawiona) Print E-mail
Written by Józef Borzëszkowsczi   
HISTORIA KASZËBÓW (HISTORIA, GEOGRAFIA, JÃZËK I PISMIENIZNA KASZËBÓW, pòd redakcją Jana Mòrdawsczégò, Wëdôwizna Mark Rożôk, przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, Gduńsk 1998)

Józef Bòrzëszkòwsczi

HISTORIA KASZËBÓW

(HISTORIA, GEÒGRAFIA, JÃZËK I PISMIENIZNA KASZËBÓW, pòd redakcją Jana Mòrdawsczégò, Wëdôwizna Mark Rożôk, przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, Gduńsk 1998)

Tołmaczënk Jerzi Tréder

 

 

Spisënk zamkłoscë

 

Wstãp

Historia Kaszëbów

1. Zdrzódła wiédzë o historii Kaszëbów

2. Kaszubia - Kaszëbë i Kaszëbi w dzejach pòmòrzczégò strzédnowiekù

3. Znaczënk refòrmacji i aùtónomii Królewsczich Prësów dlô ùchòwaniô kaszëbskoscë

4. Kawle Kaszëbów w lëterzczim prësczim państwie

5. Rolô katolëcczégò Kòscoła i kùlturkampfù w ùmocnienim kaszëbskòscë

6. Pòłożenié gòspodarczé i dëchowé Kaszëbów na przełómanim XIX i XX wiekù

7. Kaszëbsczé kawle midzë dwùma wòjnama i w hitlerowsczich czasach

8. Kaszëbsczé trwanié i rozwij. Kaszëbskô rësznota pò 1945 r.


Wstãp

W nôblëższich latach mómë bëc fùlprawnëma nôleżnikama Eùropejsczi Ùnii. Droga do struktur zrzeszony Eùropë i przińdné najé bëcé w EÙ ju dzys oznacziwają mùsz zjinaczeniów w wiele òbrëmiach żëcô w Repùblice Pòlsczi. Jedną z nich, móże w nôwikszim stãpniu rozsądzeniową o przińdnoce, je edukacja. Naja jawernota w nym òbrëmienim je dosc dalek od miarë òbòwiązkowy w państwach EÙ. Dlôtego tak wôżną rzeczą je ùnowienié pòùczënë w RP, dokładno sparłãczony z ùnowienim teritorialnégò ùstawù państwa.

W krajach Eùropejsczi Ùnii pierszą rolą w wiele rëmiach pùblicznégo żëcô państwa òdgriwają samòrządné krôjné, chtërnëch zastãpiną są naje nowé wòjewództwa. W krãgù krôjnowy politiczi, jaką robią województwa, wiôldżi znaczënk mô edukacja i kùltura. W państwach EÙ przëwiãzywô sã stolemną wôgã do krôjnowégo sztôłceniô i chòwaniô, do fùlniészégò pòznaniô historii i spôdkowiznë kùlturë nôblëższich strón. Jidze przece ò zakorzenianié młodégò pòkòleniô w tradicji domôcégo kraju, osoblëwo w môłi tatczëznë, ò ùswiądnienié nôrodny i eùropejsczi bòkadnoscë w rozmajitoscë, ò sztôłcenié sztaturë młodëch lëdzy jakno òbëwatelów swiądnëch swojich mòżnot i òbòwiązków wedle tatczëznë, ale òtemkłëch na lëdzy i spolëznë jinëch kùltur.

Nawlékającë do tëch zgrôwów, Ministerztwò Nôrodné Edukacji w rujanie 1995 r. – téż w nawleczenim do Ùstawù o systemie pòùczënë z 7 séwnika 1991 r., w chtërnym zeswiôdcziwô sã, że „pòùczëna służi rozwijowi w młodzëznie poczëcô òdpowiedzalnotë, miłotë i ùwôżaniô dlô pòlsczi kùlturowy spôdkowiznë z równoczasnym òtemkniãcym sã na wôrtnotã kùltur Eùropë i swiata” – sczerowało do szkólnëch programowé założeniô pozywóné „Kùlturowô spôdkowizna w krôjnie”.

We wstãpie do programù jego ùsôdzcë zeswiôdcziwają, że „przekôzanié kùlturowy spôdkòwiznë kraju nôskùtkòwni móże sã òdbëwac przez pòznanié nôblëższégò òkrãżégò, gwôsny krôjnë i ji wôrtnotë w sparłãczenim nôrodnëch i òglowòlëdzczich wôrtnot”. I dali: „Poznanié przez dzecë i młodzëznã gwôsny krôjnë miałobë sã odbëwac od wczasnégo dzectwa na kożdim etapie edukacji, wedle mòdelów i metod dopasowónëch do psychòfizycznégò i intelektualnégò rozwiju, w wespółrobòce z òkrãżim, na lekcjach – ze zwëskanim programòwëch fùńdameńtów òsóbnëch przibiorów, a téż w dzejanim pòzalekcjowym i pòzaszkòłowym”.

Tak zesadzoné deje regiónalëznë, téż w spòlëznowym i kùlturowym żëcym Pòlôchów i Pòlsczi, nie są nowé. Jich zôczątczi sygają nômni połowë XIX wiekù. Jesz na zôczątkù XX wiekù regiónalëzna tikała przédno òbrónë gwôsny kùlturowy i nôrodny apartnotë. Jiną rolą miała òna w òdrodzony Repùblice w midzëwojnowym dwadzescelatim. Ji pozytiwné wôrtnotë ju wnenczas bëłë przëjimniãté w systemie edukacji, w zamkłoscach ùczbë i chòwaniô, téż pòzaszkòłowégò. Po 1945 r., nimo jidący z górë krôjnowy politiczi nierôd abo nawetka nieprzëjacelsczi piastowaniu juwernotë i wôrtnotë krôjnowy kùlturë, deje regiónalëznë òbstojałë czasë PRL. Wiele pedagógów, szkólnëch i dzejôrzi kùlturë, òsoblëwo òd sétmëdzesątëch lat, włączëło sã w dzejania szkòłë i krójnëch zrzeszën, mającëch baro mocną starã ò ùchowanié rozmajitoôrtnégo bògactwa pòlsczi kùlturë, ò piastowanié môlowëch tradicji, ò poznanié i rozwij spôdkowiznë kůlturë najich môłëch tatczëzn. Na miarã Repùbliczi Kaszëbë i Nadwiselné Pòmòrzé w tim krãgù przënôlégałë do krôjnów ò òsoblëwy rësznoce, bùdzącë ùwôżanié westrzód ùstrónowëch wzérôczów dlô mòcë trwaniô przë gwôsny tradicji i kaszëbsczim jãzëkù, dlô spolëznowy rësznotë i bëcô przedstôwców Kaszëbów na rozmajitëch niwach òbëwatelsczégò dzejaniô w Pòlsce, chtërnégo ùkòrunowanim bëło przińdzenié òtwów Eùropë.

Rzecznikã sprawów kaszëbsczi spòlëznë – i szerzi pòmòrzczi, tak w niedôwny przeszłocë, jak i dzys – je Zrzeszenié Kaszëbskò-Pòmòrzczé, pòwstałé w 1956 r. Wëkònywô òno i rozszérzwiô dzãka pòkòlenióm swòjich ùsôdzców i dzejôrzi deje samòrządnotë, widzenié dinamicznégò rozwiju samòrządnégò Pòmòrzô w demòkratny Repùblice, mòcny spòlëznową rësznotą òbëwatelów, znającëch apartnosc i wôrtnotë swòji krôjnë i Pòlsczi w całi Eùropie.

Przëbôcziwającë sobie nônowszé dzeje Eùropë i Pòlsczi nad Bôłtã, łôtwie òbôczimë, że w rozsądzeniowym ò teroczasnoce XIX i XX wiekù ò bëcym Pòmòrzô w Repùblice rozsądzëła sztatura Kaszëbów, jich wòlô piastowaniô gwôsny kùlturë jakno dzélu pòlsczi kùlturë, wëpisónô m.jin. w gòdle Młodokaszëbów „co kaszëbsczé, to pòlsczé”. Równoczasno pamiãtac trzeba, że całé Pòmòrzé, bãdącé historiczną i teroczasną môłą tatczëzną Kaszëbów, òd wieków mô przirodã kraju wiele kùltur; je môlã òsoblëwégò zetkaniô, a czãsto miónczëzn i biôtk lëdzy apartnëch kùltur, nôwicy pòlsczi i miemiecczi. Przińdzenié Pòlsczi nazôd nad Bôłt w 1920 r. i nad Òdrã w 1945 r. òznôcziwało rozwij kaszébskòscë, zôsny rozkòscérzanié sã Kaszëbów w czerënkù zôchódnym. Równoczasno na Nadwiselnym Pòmòrzim kaszëbskô spòlëzna dzejô i parłãczi wespółstójnosc za swòjã môłą tatczëznã z sąsadëjącëma krôjnowëma gromadama, téż Pòmòrzónama. Są to pierszim dzélã Kòcewiôcë, Bòrowiôcë i Krajniôcë, jak téż mieszkeńcë Zemi Chełmińsczi, dlô chtërnëch Pòmòrzé je téż, jak dlô Kaszëbów, jich môłą tatczëzną.

Wszëtczi dzysészi Pòmòrzónie mają swiądã, że z westrzód mieszkeńców pòmòrzczich zemiów prawie Kaszëbi są nôstarszim i nôbarżi domôcym lëdztwã ti krôjnë nad Bôłtã. To ò nich w XIX wiekù rusczi ùczałi Aleksander Hilferding napisôł ksążkã „Nëdżi Słowianów na pôłniowym brzegù Bôłtu”. Te nëdżi nié lë nie zadżinãłë, ale w warënkach òdrodzony Repùbliczi ùmòcniłë swòją juwernotã, doprowadzëłë do rozwiju kùlturë i kaszëbsczégò jãzëka, dopòmògłë do krôjnowégò rozwiju w Pòlsce. Temù Kaszëbóm i Pòmòrzu jakno jich môłi tatczëznie pòswiãconô je niniészô ksążka, czerowónô przédno do szkólnëch, wespółùsôdzającëch i wëkònywającëch nowy program krôjnowy edukacji na Kaszëbach, na Pòmòrzim i w Pòlsce, a téż do ùczniów gimnazjów i liceów. Ùsôdzcë zdôwają sobie sprawã z tegò, że wiele Kaszëbów i jich sąsadów, téż szkólnëch i ùczniów, niewiele wié ò historii i kùlturze swòji môłi tatczëznë, ò ji geògrafii, ò kaszëbsczim jãzëkù, ò przeszłoce i teroczasnocë Pòmòrzô. Dlôtegò rechùjemë, że naja knëga, ùlepsziwónô w réżnëch wëdôwkach, dóńdze nié lë do Kaszëbów, ale dzãka szkòle i młodzëznë do wszëtczich mieszkeńców przińdnégò pòmorzczégò wòjewództwa, chtërnégò stolëcą òstónie Gduńsk, òd wieków stolëczny gard Kaszëbów, Pòmòrzónów nad Wisłą.

Westrzód Czëtińców pòlemikã móże rodzëc sprawa teroczasnégò teritorialnégò òbjimù Kaszëbów. Podjimającë sã grãdégò zadaniô ùprawieniô greńców kaszëbsczi krôjnë, òstało przëjãté, że:

– drëżéń Kaszëbów robi na òbéńda Pòmòrzô, na chtërny na co dzéń, w miészim abò wikszim stãpniu, pòtrzebòwóny je kaszëbsczi jãzëk; òbjim ti òbéńdë pòkôzywają mapë wëdrëkòwóné w trzecym dzélu ùsôdzkù;

– za teroczasné Kaszëbë je przëjãtô òbéńda, na jaczi lëdze rechùjącé sã do ti spòlëznë robią przënômni trzecy dzél môlowégò lëdztwa i ten, dze nimò niewiôldżégò procenta w òbrëmienim dónégò zalëdzeniô wielota Kaszëbów je wiôlgô (np. we Gduńsku i Sopòce); òbjim negò teritorium pòkôzywają mapë w geògrafnym dzélu ùsôdzkù;

No slédné kriterium pòzwòli, mòżebno, przesënąc greńce teroczasnëch Kaszëbów na zôchód, jakò że są znaczi, że w strzédnëch gminach jistniejącégò jesz w chwilë pisaniô niniészi knëdżi słëpsczégò wòjewództwa procent Kaszëbów i swiąda kaszëbskòscë nëch terenów je znaczącô. Nie je to równak mòżebné terô bez zrobieniô badaniów, a do­tądka taczich nie bëło.

Żebë zaczekawionëch Czëtińców w jak nôwikszim stãpniu zblëżëc do problemów naji môłi tatczëznë, wëdôwómë ksążkã w pòdwòjnym jãzëcznym ùjimniãcym: pòlsczim i kaszëbsczim.

Rechùjemë na żëcznotã szkólnëch i jinëch czëtińców, na bôczënczi i propozycje pòzwôlającé ùlepszëc pòstãpny wëdôwk. Mómë nôdzejã, że najô knëga zletczi prowadzenié krôjnowy edukacji na Kaszëbach i Pòmòrzim, przënômni w krãgù geògrafii, historii i jãzëka.

Józef Bòrzëszkòwsczi, Jan Mòrdawsczi, Jerzi Tréder

1. Zdrzódła wiédzë o historii Kaszëbów

Czej chcemë pisac historiã Kaszëbów pòd kùńc XX wiekù, mùszimë miec swiądã ò nierozestôwnoscë jich kawla z dzejama całégò Pòmòrzô, tj. teritorium midzë Bôłtã a Notecą i Wartą, nad dólną Òdrą i dólną Wisłą. Taczi dejowy sztôłt kaszëbsczi tatczëznë delë nazôd Kaszëbóm w II pòłowie XIX wiekù jich przédny przedstôwcë, ùsôdzcë kaszëbskò-pòmòrzczi rësznotë i dejologii. Òsoblëwą znanką Pòmòrzô je bëcé na zetkniãcym apartnëch swiatów, jinszëch geògrafnëch i kùlturowò-pòliticznëch jawernot. Je to krôj zetkniãcô mòrza ë lądu, krôjna na zéńdzenim – scéraniô sã i przechôdaniô – dwùch wiôldżich swiatów i kùltur: słowiańsczégò i germańsczégò. Pòmòrzé i mieszkający na nim Kaszëbi, jak całô Słowianizna nad Bôłtã, òd kùńca I tësąclaté, stało sã òbiektã riwalizacji midzë państwama miemiecczima z zôchòdu i rozrôstającym sã pòlsczim państwã òd pôłnia. Miemcë w swòjim zarabczenim cësnãlë na wschód, Pòlôszë mielë gón do nordë, nad mòrzé, mającë swiądã swòji lechicczi zrzesznicë z mieszkeńcama nadbôłtowy krôjnë, pòzwóny przez nich Pòmòrzã.

Swòje miono ti zemie, równoczasowò pierwòszné miono ji mieszkeńców, to Kaszubia, Kaszëbë, Kaszëbi, a pòjedinczégò przëdstôwcë Kaszëba. Kaszëbi-Pòmòrzónie jakno pierwòszny gòspòdôrze Pòmòrzô, bãdącë domôcą zrzesznicą etniczno-kùlturową, bëlë bëtnikama biôtkòwaniów pòlskò-miemiecczich, czãsto le òbiektã wiôldżi pòliticzi. Nierôz procëm gwôsnym ksyżãtóm i panownikóm chrónilë, rozwijelë swòjã kùlturã i gwôsną juwernotã. Òd czasów strzédnowiekù bëlë swójną tãgódką dlô sąsôdów, chtërni nie rozmielë jich jãzëkòwy apartnotë i zamiérzelë zarabczëc tak lëdzy jak jich zemiã. Skùtkã nierozmieniô bëłë m.jin. rozmajité, co le mało pòbłaznowóné tołmaczeniô rodowiznë miona Kaszëbi, Kaszëbë, Cassubia, na chtërny téma pòwstała ju bògatô lëteratura.

Sprawã etimòlogii (rodowiznë) i òbjimù mion Kaszëbë, Kaszëbi pòdjimelë òkòma lingwistów téż historicë. Chòc ni mómë całi syntezë historii Kaszëbów, rozpòrządzómë dotądka czile czekawyma, całownyma ùsôdzkama, do jaczich z pòżëtkã mògą sëgac nié le szkólny, ale przë jich pòmòcë téż ùczniowie. Nôleżi równak pamiãtac, że pòwstôwałë òne w zapëzglony jeleżnoscë, czej nie bëło nieòbeńdnëch pòdrobnëch badérowaniów. Wëprzédzałë je i towarzëłë jima mnodżé i bëlné ùsôdzczi, przédno lingwistów i etnografów. Nã apartnotã jeleżnoscë òpisałë nôwikszim dzélã trzë ksążczi: rusczégò ùczałégò Aleksandra Hilferdinga pt. „Ostatki Slavian na jużnom bieriegu Baltijskogo Moria” (Petersburg 1862, a pò pòlskù „Resztki Słowian na południowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego”, Gdańsk 1990); lingwistë i etnografa Stefana Ramułta pt. „Statistika kaszëbsczégo lédztwa” (Kraków 1899); pòlsczégò dzejôrza i pùblicystë Kònstantégò Kòscyńsczégò pt. „Kaszubi giną”(Poznań 1908), tikającô dżinieniô pòlsczégò wiôldżégò miectwa na Kaszëbach; dokôz szkólnégò i etnografa z Wdzydz Izydóra Gùlgòwsczégò pt. „Von einem unbekannten Volk im Deutschland” [Ò nieznónym lëdze żëjącym w Miemcach] (Berlin 1911). Bôczënk wôrtno dac na no klima, òtoczenié, pòzéwóné słowama: „resztczi Słowian”, „Kaszëbi dżiną”, „nieznóny lud”; béł òn tej nieznóny, a jesz barżi jegò historia, téż dlô całownotë ùczałëch, Pòlôchów i mieszkeńców Pòmòrzô, òpanowónégò przez Miemców.

„Historiã Kaszëbów” jakno jeden z pierszich napisôł dr Aleksander Majkòwsczi, znóny dzejôrz, lékôrz, pisôrz, pòlitik i pòéta. Zaczął jã pisac przed I wòjną swiatową, a skùńcził w midzëwòjnowym dwadzescelatim. W całoscë pierszi rôz òna wëszła pò jegò smiercë w 1938 r. w Gdini, a na nowò wëdrëkòwónô bëła w Gduńskù w 1991 r. z wôrtnym pòsłowã profesora Gerarda Labùdë. Majkòwsczi przedstawił dzeje Kaszëbów, Pòmòrzónów, pòzéwónëch przez niegò téż Weletama, mieszkającëch òd Wisłë na wschòdze jaż do Pianë na zôchòdze w dzysészi Meklembùrgii, przë czim ùjął téż jich etniczną zrzesznicã z Òbòdritama, Wagrama i Pòłabianama, tj. są to dzeje całi Słowianiznë nad Bôłtã w łączbie z Pòlôchama jakno Lechitama, Lechią, do chtërny wszëtczé pòmienioné zrzesznice nôleżałë.

Ùsôdzcą drëdżégò dokôzu w miemiecczim jãzëkù, pt. „Geschichte der Kaschuben” (Danzig 1926), je nôwikszi z lingwistów-badérów kaszëbiznë, Meklembùrczik dr Friedrich Lorentz. Ùznôwającë ùstôw kaszëbiznë i etniczné òdnieseniô na Pòmòrzu w XIX wiekù przedstawił òn céchùnk dzejów Kaszëbów w òbrëmienim Nadwiselnégò Pòmòrzô. W òbsądze samëch Kaszëbów ksążka ta nie je òpisã jich historii, ale są to dzeje jich germanizacji.

Wicy jak pół stalat rodzy sã réżnô historia Kaszëbów, chtërny ùsôdzcą je sóm Gerard Labùda, Kaszëba, nôwikszi historik midzë dzysészima pòlsczima mediewistama. W jegò baro bògatim ùróbkù je m.jin. wiele kaszëbsczich dowòdzëzn, wëdónëch téż w jednym zbiérkù pt. „Kaszubi i ich dzieje” (Gdańsk 1996). Czej pisze ò Kaszëbach, ò jich mionie i zemi mieszkaniô, òdpòwiôdô m.jin. na pëtanié, dze leżałë Kaszëbë jakno rodné zemie Kaszëbów. Nadczidô badérowania Agnieszczi Dobrowòlsczi, zeswiôdczający, że „miono Kaszëbë znóné bëło w całim przëmòrzczim skrôwkù òd Hòlsztëna i Lünebùrga pò bałtosłowiańsczé kraje, pòkôzéwającë sã jakno miono kraju, lëdu, jakno przezwa, jakno administracjowé miono i jakno topògrafné miono, niecëzé i w Pòlsce” („O nazwie Kaszuby”, „Onomastica”, t. 4, 1958, s. 345). Przëbôczô pózniészé zeswiôdczenia Józefa Spòrsa, chtëren w zwëskù wiele badérowaniów doprzëszedł do swiądë, że miono Kaszëbë nôprzódka bëło wrosłé w Zôchódné Pòmòrzé, skądka parmieniło na Meklembùrgiã i Wschódné Pòmòrzé, dze sã òstateczno na dobré zasedzało. Na Nadwiselnym Pòmòrzu nalôżómë dzysdniowëch Kaszëbów, lëdzy gôdającëch pò kaszëbskù, czë ze swiądą swòji kaszëbskòscë, dlô chtërnëch Kaszëbë-Pòmòrzé są jich môłą tatczëzną, a wiôlgą - Pòlskô. Jak rozwijają gwôsną kùlturã, identifikùją sã z pòlskòscą, piastëją dwòjaką, tj. kaszëbską i pòlską juwernotã. Tak je dzys, a w historii szukómë wiedno òdpòwiescy na pëtania, jak bëło dôwni, m.jin. skądka sã wzãlë Kaszëbi i jich miono.

Nôbarżi przekònywô hipòteza, że miono Kaszëbë wësztôłcëło sã westrzód Słowianów w czãdze wanodżi lëdów (V-VII w.) na pòzwanié nëch słowiańsczich plemionów, jaczé zamieszkałë na pôłniowym sztrądze Bôłtu. Dlô historików tãgódką je, czemù w pisónëch zdrzódłach nalôżô sã òno dopiérze w XIII w., czej znóné bëło tej w całim pòmòrzczim i pòlsczim swiece, jak téż w daleczi Rësczi i w Rzimie. Ò ti i jinëch sprawach piszą G. Labùda i ùsôdzcë nônowszi syntezë, przëszëkòwóny do drëkù ksążczi pt. „Pòmòrzé – môłô tatczëzna Kaszëbów”, ùsadzony w pòspólnym projekce pòlskò-miemiecczim, sparłãczonym z Institutã Kaszëbsczim i Zrzeszenim Kaszëbskò-Pòmòrzczim we Gduńskù, jak téż Bôłtową Akadémią w Lubéce. Na ksążka dzys nôlepi przedstôwiô zawiłą historiã Kaszëbów na spòdlim dzejów Pòmòrzô. Ji ùsôdzcë zwëskiwają bògatą lëteraturã i skùtczi gwôsnëch badérowaniów.

Z mnodżich dokôzów i ùsôdzków wôrtno jesz przëbôczëc dwa: pòmnikòwą mònografiã Andrzeja Bùkòwsczégò „Regionalizm kaszubski. Ruch naukowy, społeczny i literacki” (Poznań 1950) i esej ks. Frãcëszka Mantheya, profesora seminarii w Pelplinie i Hildesheim pt. „O historii Kaszubów. Prawda i świadectwo”, napisóny nôpiérwy pò miemieckù w Miemcach dlô Miemców ze Gduńska i Pòmòrzô, a wëdrëkòwóny pò pòlskù i kaszëbskù, jak téż na nowò pò miemieckù we Gduńskù w 1997 r. Te dwie jiné w swòji przirodze ksążczi razã ùkôzywają zawiłą dzejową jawernotã Kaszëbów i jich odrodã napòczãtą w pòłowie XIX w. A. Bùkòwsczi òsoblëwò òpisywô lëteracką kùlturã, zbògaconą przez pòsobné rózdżi ùsôdzców. W kaszëbsczi lëteraturze problemë historii i dzysdniowòscë wstec sã przeplôtają. Stądka téż historicë mielëbë do ni sëgac, a szkólny pòlsczégò i kaszëbsczégò jãzëka parłãczëc ji rozbiérk ze zrozmienim i przëswòjenim téż ùróbkù historii, tikającym dzejów Kaszëbów.

2. Kaszubia – Kaszëbë i Kaszëbi w dzejach pòmòrzczégò strzédnowiekù

Kaszëbë to etniczné, nadplemiéniowé miono, chtërné na dniowy wid, na stronë historii wpiselë dominikanowie i frãcëszkanie. Pierszi rôz wëstąpiła òna w dokùmeńce papieża Grzegòrza IX, a òd tegò czasu pòjôwiô sã stale w łacëznowy titulaturze ksyżãt zôchódnopòmòrzczich, w jaczi nôprzódka przewôżało pòzwanié „dux Slavorum et Cassubia”, bò dopiérze Barnim III (1320-1368) zwie sã „dux Cassuborum”, tj. „ksyżã Kaszëbów”. Gduńsczi ksyżãta zwelë sã „dux Pomeraniae”, a miono Kaszëbë przëpisóné bëło do Zôchódnégò Pòmòrzô, skądka przëchôdającëch do Gduńska nad Wisłã pòzwelë lëdzama z Kaszëbów. Nie ùswiądnielë òni sobie abò nie dôwelë wprzódk zrzesznicë mòwno-kùlturowy, chtërna bëła jawernô i rozsądzeniowô. Dopiérze pò dozdrzenim prôwdë germanizacji Zôchódnégò Pòmòrzô i zadżinienim tam kaszëbiznë miono i kaszëbskô zrzesznica ùkôzała sã téż w całoscë w dokùmeńtach i pisónëch zdrzódłach Zôchódnégò Pòmòrzô. Równak pamiãtac trzeba, że Kaszëbów i jich zemiã nazywelë Pòmòrzã, Pòmòrzónama i temù przëjimómë naje jakno dzeje pòmòrzczégò strzédnowiekù.

Na kùńc I tësąclaté na Pòmòrzu – w tatczëznie Kaszëbów, nôleżący krótkò w całoscë do Pòlsczi – usztôłcëłë sã trzë nadplemiéniowé pòliticzné westrzódczi z centrama w Gduńskù, Kòłobrzegù i Szczecënie-Wòlënie. Gduńsk ju w 997 r. pòdjimôł prasczégò biskùpa Wòjcecha, chtëren zabawił tu Jastra i òrëchcył wiele mieszkeńców, tj. Kaszëbów w swòji misjowy drodze do Prësów, sprôwióny pòd patronatã ksyżëca Bòlesława Chrobrégò. W Kòłobrzegù-Kamiéniu w 1000 r. ùmôlowóné òstało pierszé pòmòrzczé biskùpstwò, òbjimającé w całoscë zemie Kaszëbów-Pòmòrzónów òd Wisłë jaż za Òdrã. Równak nad Òdrą nôcãżi bëło zaprowadzëc chrzescëjaństwò. Môlowé i plemiéniowé zrzesznice, wëapartniającé sã westrzód nadbôłtowëch Słowianów dëchòwym i materialnym bògactwã swòji przedchrzescëjańsczi religii, nôdłëżi broniłë sã przed mùszową christianizną, zaprowôdzóną wikszim dzélã z pòmòcą miecza przez sąsôdów-Miemców z Zôchòdu i Pòlôchów z pôłnia.

W pògeńsczi religii nad Bôłtã nôbarżi rozwité bëłë wierzenia w bóstwa biôtczi i miru: Swiãtowita i Trzëgłowa, jak téż kùlt nôtërë. Wôżną rolą i wiôldżi cësk na codniowé i pòliticzné żëcé mielë ksążô. Z czasã przédnym centrum kaszëbsczégň Pòmòrzô na zôchòdze stało sã Szczecëno. Przez czile stalat panowała tam domôcô dinastiô pòzwónô Grifitama – òd Grifa, rodowégò herbù i zemi – chtërny praòjcã w XII w. béł ksyżã Warcësłôw. Na skùtk niszczotnëch wòjnowëch cygniéń òstôł òn przëmùszony do przëjãcô wiéchrzëznë Pòlsczi, ksyżëca Bòlesława Krzëwògãbégò, pòd patronatã jaczégò i przë bëtnictwie zbrojny zdrëszënë bamberzczi biskùp Òtto òstateczno dokùńcził christianiznë jegò państwa. Òstawiony przë rządach Warcësłôw pòszerził swòje òbrëmia ò zemie blësczégò Kaszëbóm Zrzeszeniô Lëcëców, a z czasã państwò jegò pòsobników òbjãło téż Rugiã, chtërna bëła dotądka apartnym ksyżestwã, jaczégò znakã przedchrzescëjańsczich czasów a wespół widzałoscë wszëtczich nadbôłtowëch Słowianów bëła pësznô swiãtnica w Arkónie, zniszczonô na skùtk dëńsczégò zarabczeniô w 1168 r. z prowôdnikã biskùpã Absalónã.

Jesz w XII w. całé Zôchódné Pòmòrzé dostało sã pòd wiéchrzëznã miemiecką. W 1181 r. ksyżã Bògùsłôw I złożił ùczestnienié cesarzowi Friderikòwi Czerwionobardémù. Òznôczało to zerwanié przënôléżnëch zrzeszi z Pòlską na wiele stalat. Òkòma Szczecëna stolëczną rolą ksyżëcą miała tam téż Wòłogòszcz (Wòlgast), òd rozpadnieniô ksyżestwa na dwa: szczecyńsczé i wòłogòsczé. W tim samym czasu ksyżestwò słëpskò-sławiéńsczé Racëbòrzëców przed 1238 r. przeszło pòd panowanié gduńsczich ksyżãt, wnenczas téż ùsamòstójnionëch, niezanôléżnëch òd pòlsczich ksyżãt, chòcô z Pòlską baro sparłãczonëch.

W „Krónice wiôlgòpòlsczi” je napisóné, że w 1258 r. Warcësłôw III, „ksyżã Kaszëbów wëcygnął procëm Swiãtopôłkòwi, ksyżëcu Pòmòrzô, z wòjskã Wiôlgòpòlónów, chtërné ksyżã wiôlgòpòlsczi Bòlesłôw przësłôł na pòmòc, i z biskùpã kamiéńsczim. I czej przëszedł w òkòlé Słëpska, co sã jinaczi zwôł Stolp, òstawił biskùpa i jegò wòjskò (...), sóm [znôw] z wiôldżim wòjskã dzyrzkò rénowôł zemie Swiãtopôłka”. Nimò to dobiwcą òstôł Swiãtopôłk, a zemia słëpskô i sławiéńskô do 1306/7 r. nôleżała do Gduńsczégò Pòmòrzô.

Nëch czile kaszëbsczich ksyżestw Pòmòrzô nigdë nie òstało sparłãczonëch w jeden państwòwy òrganizm. Zôchódné barżi pòddôwałë sã miemczëznie, wschódné wchôdałë corôzka mòcni w krąg cësków pòlsczich. Niemôłi znaczënk miała w tim òrganizacja katolëcczégò Kòscoła i pòstãpny òd zôchòdu i pôłnia christianiznë. Dzél wschódny zemi kaszëbskò-pòmòrzczi òstôł włączony do założonégò w 1124 r. kùjawskò-włocławsczégò biskùpstwa, w jaczégò òbrëmienim béł ùprawiony gduńskò-pòmòrzczi archidiakónat. Dzél strzédny òd swiãti Chôłmsczi Górë pòd Kòszalënã pò wschódné keńtë nôleżôł do gnieznieńsczégò arcëbiskùpstwa, ùrôbiającë słëpsczi archidiakónat. Terenë na zôchód òd Chôłmsczi Górë, nôwikszégò w strzédnowiekù marijnégò sanktuarium w nordowy Eùropie, pòdlégałë założonémù w 1140 r. wòlińsczémù biskùpstwù, a òd 1176 r. kamiéńsczémù, bò tam òstała przeniosło sedzba biskùpów. W czãdze biôtk i riwalizacji pòlskò-miemiecczi ò Pòmòrzé kamiéńsczi biskùp ùsamóstójnił sã òd Gniezna; òd kòle 1188 r. pòdlégôł prosto Rzimòwi. Òkòma kaszëbsczégò jãzëka i liturgiowy łacëznë we wszëtczich dzélach Pòmòrzô na co dzéń, téż pòd cëskã Kòscoła, zaczął nabiérac wôżnotë, a z czasã prawie panowôł, pňlsczi jãzëk na wschòdnym, na zôchòdnym znôw miemiecczi. Zôchódnopòmòrzczi biskùpi, czerëjącë sã rësznotą christianiznową i parłãczącë jã z wnożëną nachôdającégù lëdztwa, kòlonizacją na miemiecczim prawie, pierszëznã dôwelë miemczëznie. Jistno ksyżãta, co sã bronilë przed pòliticznym panowanim miemiecczich sąsôdów, òsoblëwò brandenbùrzczich margrabiów, òd chtërnëch wiéchrzëznë barżi do zlëdaniô i pòczestniészô bëła prostô pòdległota, a wic kawel wasalë cesôrza. Z czasã ricerzkô i miastnô wiôrzta, jak téż dëchòwny stón zastãpióny béł przédno przez Miemców. Domôcé kaszëbsczé, słowiańsczé lëdztwò, jegò wiéchrzné wiôrztë razã z ksyżëcym dodóm pòddôwałë sã téż germanizacji, chòc ùchòwałë swòje kaszëbsczé miona i znaczi, jak i swiądã słowiańsczi rodowiznë. Stądka téż do kùńca miemiecczégò panowaniô na Zôchódnym Pòmòrzu w 1945 r., pòzywónym czasã Miemiecczim Pòmòrzã, do nôbarżi bògatëch i bëlnëch rodów nôleżałë prastôré, kaszëbsczé familie Pòdkòmòrzich von Pùttkamerów, Cëcewiców von Zitzewitz, Bòrków von Bork, Machów von Mach itp., itd. Òne wszëtczé trzimałë pamiãc ò pòmòrzczim ksyżestwie, bãdącym czedësz pòd wiéchrzëzną słowiańsczich Grifitów, z chtërnëch nôwikszim béł ksyżã Bògùsłôw X Wiôldżi (1474-1523). Jemù to ùdało sã sparłãczëc w 1478 r. całé Zôchódné Pòmòrzé. Ùnôwiającë swòje państwò, broniącë sã przed jastrzëbizną Brandenbùrgii, szukôł téż zblëżeniô z Pòlską.

Miemieckô kòlonizacja i wnożëna na miemiecczim prawie zachôdałë téż na Wschódnym Pòmòrzu za czasów domôcy dinastii ksyżëcy, chtërny nôwikszi przedstôwcë z ksyżëcã Wiôldżim Swiãtopôłkã i Mscëwòjã II, slédnym z rodu, broniącë przez wiele lat swòji samòstójnoscë przed pòlsczima ksyżãtama, biôtkòwelë z jastrzëbizną Miemców, przedstôwiónëch tu przédno przez Miemiecczi Zôkón, tj. Krzëżôków.

Na zôchòdze Miemcë chùtkò òpanowelë môlowé kaszëbsczé lëdztwò, jaczémù kòlonizacja i przechôdanié na miemiecczé prawò dôwało pòprawienié bëcégò i cywilizacjowy pòkrok. Towarzëło temù równak lëché òbchòdanié i òbùmiéranié kaszëbiznë (Kaszëbi nie bëlë dopùszczoni np. do miesczégò prawa). Na skùtk kòlonizacji i christianiznë jãzëk Kaszëbów spôdł z pierszégò na trzecy môl, pò miemiecczim i łacëznie. Òdbijô to téż spòlëznowò-ekònomiczné stanowiszcze rodnégò pòmòrzczégò lëdztwa, trzimającégò sã kaszëbiznë. W ùstôwno-prawny i pòliticzny jawernoce ju òd XIII w. kaszëbsczé lëdztwò bëło karnã mieszkeńców drëdżégò ôrtu w państwie-ksyżestwie, dali z miona kaszëbskò-pòmòrzczim, ale pò prôwdze corôzka barżi miemiecczim.

Na Wschódnym Pòmòrzu, tj. Gduńsczim dzãka „Zôpisowi Mestwina”, a wic ùkłôdowi w Kãpnie z 1282 r., pò smiercë slédnégò ksyżëca Mscëwòja II w Gwiôzdkã 1294 r. władzã przejął ksyżã Wiôlgòpòlsczi Przemysł II. Prawie to sparłãczenié Gduńsczégò Pòmòrzô z Wiôlgòpòlską dało jemù spòdlé do òdrodë Pòlsczégò Królestwa ju w 1295 r. Równak czej zdżinął Przemysł II, jegò pòsobnikóm sã nie ùdało zagwësnic bezùstôwnotë Królestwa ani przënôleżnotë Pòmòrzô nad Wisłą do Pòlsczi. W 1308-9 r. òpanowelë je Krzëżôcë, ùsadłowiony òd dôwna w Chełmińsczi Zemi. Jich warającé bez mała półtora stalat rządë, prowadzącé do rozwiju gòspòdarczi kraju, ùmòcniłë i tuwò miemczëznã, òsoblëwò przez zwikszoną rësznotã kòlonizacyjną przë pòmòcë drżónowò miemiecczégò lëdztwa, tak w miastach jak i na wsë. I tu zaczął òbòwiãzowac tzw. „wendijsczi paragraf”, zakôzywający przëjimanié Słowianów-Kaszëbów do miesczégò prawa. Zdegradowóné bëłë téż môlowé ricerzkò-panowné elitë, co sprawiło, że kaszëbizna żëła przédno w wiesczim òkrãżim, òsoblëwò drobnégò ricerztwa i gbùrów. Ni miała téż żódny mòżnotë rozwiju do równiszcza òglowégò jãzëka, wëższégò jak môlowé gwarë czë dialektë geògrafno i gòspòdarzkò zjinaczony krôjnë. Stądka téż kaszëbskô spòlëzna na całim Pòmòrzu, òpanowónô przez cëzëch, nie stwòrzëła nadplemiéniowégò jãzëka ani spòdlégò jaczész kaszëbsczi nôrodnoscë. Zapòzdzënk rozwiju kaszëbiznë, ucãżenié towarzącé lëdzóm jã przedstôwiającym sprawiłë na Nadwiselnym Pòmòrzu za krzëżacczich czasów nié le zascygnienié jegò wczasni zaczãtégò pòlaszeniô, ale prawie dalek jidącé zrównanié: prësyfikacjã w òbrëmienim zôkònnégò państwa, w jaczim miono Prësë, przëwłaszczoné przez Miemców òd wëgùbionégò prësczégò lëdztwa, przeżëła czasë krzëżacczégò panowaniô.

3. Znaczënk refòrmacji i aùtonómii Królewsczich Prësów dlô ùchòwaniô kaszëbskòscë

Jednym z nôwôżniészich fenómenów i zjinak, ò daleksyżnëch skùtkach, w dzejach Kaszëbów i Pòmòrzô bëła refòrmacja i towarzącô ji kòntrrefòrmacja. Refòrmacja nôchùtczi doszła na Zôchódné Pòmòrzé, dze na czile stalat zmieniła w całoscë nôbòżny òbrôzk ti zemi. Miała òna òsoblëwò wiôldżi znaczënk w rozwicym zjinak etniczno-nôrodnëch na całim Pòmòrzu. Szczecyńsczi ksyżãta, widzącë wchôdanié refòrmacjowëch dejów z Wittenbergii do swòjégò kraju, wëkôzywelë dlô nich wiôlgą wërozmiałosc i rozwôgã. Nié bez znaczeniô bëło to, że òne zmòcniwałë stanowiszcze ksyżãt wedle Kòscoła, a jednym z przédnëch refòrmatorów, jak téż na miarã nordowëch Miemców, béł Pòmòrzón Jan Bùgenhagen. W 1518 r. napisôł òn w swòjim dokôzu „Pomorania” ò jãzëkòwëch zmianach w rodnym kraju taczé słowa: „Czëż nié chùtkò pò przejimniãcym [chrzescëjańsczi] wiarë pòmòrzczé miasta, zaniedbiwającë słowiańsczi jãzëk, zaczãłë sã stawac teùtońsczé i germańsczé tak, że ne [miasta], chtërné za Kòszalënã jaż do Pòlsczi òstałë słowiańsczé, zaczãłë miec òdraza do swòjich bracy Pòmòrzónów, ju Miemców.” (wëd. Szczecëno 1900, s. 38)

Czëtającë „słowiańsczé”, trzeba rozmiec „kaszëbsczé”. Do wszëtczich mieszkeńców Zôchódnégò Pòmòrzô, miemiecczégò i słowiańsczégò jãzëka, chùtkò doszłë deje refòrmacji, przëjimóné òsoblëwò chãtno przez szlachtã i mieszczón, czãsto mòcno zadłëżonëch w klôsztorach i jinëch kòscelnëch institucjach, równoczasno chcëwëch na materialné dobra Kòscołowi zapisóné. Za przëczëną J. Bùgenhagena, wspiérónégò przez ksyżãt i z pòczątku téż kamiéńsczégò biskùpa, pòstrzégającégò pòtrzébnotã refòrmë Kòscoła, deje refòrmacji baro chùtkò ògarnãłë całé Nadòdrzańsczé Pòmòrzé. J. Bùgenhagen zgódno z wòlą ksyżëca ùsadzył „Òrdinacjã kòscelną” (wëd. 1535 r.), chtërna stała sã kònstitucją lëterzczégò Kòscoła na Pòmòrzu. Jak zôchódny i strzódkòwy dzél tegò państwa chùtkò stôł sã równo lëterzczi i miemiecczi, tak wschódny dzél, na wschód òd jezora Jamno i rzéczi Ùniesc, a òsoblëwò na jegò ùbrzegach, sąsadëjącëch ze Wschódnym Pòmòrzã (Królewsczima Prësama), przënôleżnym znôw òd 1466 r. do Pòlsczi, òstôł dali kaszëbsczi, a w dzélu téż katolëcczi. Tu téż pòkôzałë sã zgódné z dëchã nôùczi Lëtra pierszé nôbòżné knëdżi pisóné nibë w wendijsczim, słowiańsczim, tj. kaszëbsczim jãzëkù. W 1584 r. pòwstałë knëdżi Szëmóna Krofeya, pastora w Bëtowie: „Môłi katéchizm Môrcëna Lëtra” i „Kancjónôł”. Są òne napisóné równak nié pò kaszëbskù, a pò pòlskù z mnodżima kaszëbizmama. Òglowù zdrzącë Kaszëbi bëlë tu ùdpùsądzony prôwdzëwy dëszpasterzczi òpieczi w rodnym jãzëkù, stądka blisczi ùpôdk nôbòżny kùlturë, co ùmòcniłë wòjnë, òsoblëwò 30-latno, jakô objimnòła téż Pòmòrzé. Równoczasno lëterztwò w dzélu môlowy szlachtë i chłopsczégò lëdztwa ùwòlniło sëłë do biôtczi ò ùchòwanié słowianiznë, kaszëbiznë nié le w codniowym żëcym, ale téż w lëterzczim Kòscele.

W nym samym czasu, chòcô wòlni, refòrmacja doszła na Wschódné Pòmòrzé, òpanowùjącë przédno w znacznym dzélu miasta, ùbsadzoné przez miemiecczé lëdztwù, jakno téż wiele szlachtë, w tim téż kaszëbskù-pùlsczi. Krôjna ta jakno Królewsczé Prësë, nôleżącë do Kùrónë i Repùbliczi Òbùch Nôrodów, ùchòwała do 1569 r. swòjã samòstójnosc. Jedno z ji trzech wòjewództw – pòmòrzczé – òbjimało wszëtczé zemie leżącé na lewym brzegù Wisłë, téż nôùbòższé, ale zamieszkóné przez kaszëbsczé lëdztwò. Jinosc Kaszëbów przëczëniała sã do tegò, że niechtërny krónikarze nëch czasów kaszëbską mòwną òbéńdã rozcygelë nié le na całé wòjewództwò, ale i na „prëską czë kaszëbską zemiã (bò tu są Kaszëbi)”, jak napisôł w swãjich „Dziennikach podróży do Polski 1635-1636” freńcësczi diplómata Karol Òldżer (Tolm. E. Jędykiewicz, Gdańsk 1953, s. 137). Na kaszëbsczi òbéńdze jistniałë niewielné i môłé miasta, a wikszi dzél lëdztwa żił z rolnictwa, rëbaczeniô i lasëznë, w céni cëskù wiôldżégò miasta Gduńska. Wszëtczi mieszkeńcë Królewsczich Prës czëlë sã z ùrodzeniô Prësôkama, z jeleżnoscë nôrodnoscë identifikòwelë sã z Pòlską bez zdrzeniô na kùlturã i codniowy jãzëk baro etniczno zjinaczonëch môlowëch karnów. Dzãka pòkrokòwi refòrmacji i cëskòwi na Pòmòrzé nad Wisłã lëdzy rozmajitëch etnicznëch i nôbòżnëch zrzesznic, nié katolëcczich, zmieniało òno dali swój kùlturowy charakter, przedstôwiającë mòzajikã religii i kùlturów. Dopiérze òbczôs kòntrrefòrmacji pò tridencczim sobòrze, m.jin. dzãka jezujitóm, chtërny wzãlë na se ùczbã diecezjalnégò kleru, ògreńczony òstôł rozwij lëtrzëznë i przëszło nazôd wiele przedstôwców szlachtë i wiesczich parafialnëch zrzesznic, òsoblëwò na terenach zamieszkónëch przez Kaszëbów, do katolëcczégò Kòscoła. Dosc tëli znaczënk miało téż dzejanié jinëch, czãsto òdnowionëch klôsztorów, m.jin. benedëktinków z Żukòwa, a jesz barżi freńcëszkanów, òpiekùnów nowégò kalwarijsczégò sanktuarium w Wejrowie. Jesz długò problemë i nôbòżné zjinaczeniô i towarzącé jima ekònomiczné pòdzéle rozsądzywałë ò codniowòscë żëcô Kaszëbów, doswiôdczonëch téż przez wòjnë, òsoblëwò ze Szwédama. Òstawiłë òne na wiedno prãgã w historiowy pamiãcë Kaszëbów, jednoznaczno negatiwną. Jinaczi bëło z wòjnama pòlskò-tërecczima, a òsoblëwò z Pòmòcą wiedeńską w 1683 r., w jaczi téż bëtnictwòz Kaszëbów mielë szlachcëce, a i chłopi, dozérającë tradicjã, pamiãc dobrégò Króla Jana III Sobiesczégò. Tej téż wiele kaszëbsczi szlachtë zaczãło sã identifikòwac z Pòlską, a niechtërny doszlë nawetka do równiszcza tipòwégò dlô panownégò òkrãżô, dochôdającë do pòczestnotë senatorów Repùbliczi i wòjewòdów w Królewsczich Prësach. Samòstójnosc Królewsczich Prës i z nią sparłãczoné m.jin. prawò indigenatu, òsóbné generalné sejmiczi ti prowincji, ùrëszniłë w pùblicznym dzejanim téż całotã kaszëbsczi szlachtë, nawetka ti nôdrobniészi, identifikùjący sã z jedny stronë z Pòlską, z drëdżi zanôleżny òd bùsznotë ùtrzimaniô swòji apartnotë w Repùblice Òbùch Nôrodów. Tak samò wôżné bëło doswiôdczenié zrzeszony z przedstôwcama prësczich miastów w sejmikù prowincji, jich wikszô niezanôleżnota, òbiektowòsc, niżlë całotë mieszczaniznë w szlachecczi Pòlsce.

Ùpôdk mòcë Repùbliczi w XVIII w. dôł ò se znac téż w jeleżnoscë Kaszëbów i Królewsczich Prës, co ju w I zagôrënkù òpanowôł chcëwy sąsôd, prësczi król, trzimający Zôchódné Pòmòrzé òd dôwna, bò òd wëmrzeniô w 1637 r. dinastii Grifitów. Pò wòjnie 30-latny w 1648 r. zôchódnopòmòrzczé ksyżestwò òstało pòdzeloné midzë Szwédzką i Brandenbùrgiã, chtërné z czasã, wespółùsôdzającë lëterzczé państwò Prësczé Krolestwò, òbjimnãło wszëtczé pòmòrzczé zemie nad dólną Òdrą i Wisłą.

4. Kawle Kaszëbów w lëterzczim prësczim państwie

Lëterztwò w prësczim państwie stało sã państwòwą religią i jaknô taczé służëło jegò germanizacyjny pòlitice, sczerowóny w pierszi rédze procëm domôcémù kaszëbsczémù czë polsczémù lëdztwù. Jeden z przedstôwców i wëkònywôczów ti pòliticzi, słëpsczi superintentend Kristian W. Haken w 1780 r. pisôł: „Wiôlgô nôrodnô bùcha Kaszëbów je przédną przëczëną tak długò stôwiónégò zatôrczënkù procëm wëgasnieniu do czësta sarmacczégò plemiénia. Na bùcha nie dozwôlô, żebë na jaczi le ôrt parłãczëlë sã z miemiecką krwią tim barżi, że w Miemcach widzą rabùszników swòji donëchczasny tatczëznë. Na bùcha przëczëniwô sã téż do tegã, że ùwôżają za sromãtã ùżiwanié miemiecczégò jãzëka (...) Je nôkôz zalécający, żebë kaznodzeje, jak le to je mòżlëwé, mielë starã usënąc kaszëbsczi jãzëk i delë [Kaszëbóm] le miemiecczich szkólnëch, a dzecóm nie pòtrafiącym czëtac pò miemieckù nie dôwelë kònfirmacji. Równak brëkùje to mądroscë i òbmëslnoscë, mieniô sã na bôczënkù, żebë mieszkeńcë nie dozdrzelë, że mô sã ùmëslënk wëkrudowac jich jãzëk, bò Kaszëbi bë sã zbùntowelë procëm temù i jak nôskùtkòwni zatôrczëlëbë sã taczémù planowi. Nôleżi téż mëslec, żebë Kaszëba, co w codniowym żëcym z biédą pò miemieckù móże sã dogadac, béł spòsobny zrozmiec nôùkã religii w miemiecczim jãzëkù (...) Òbie przëczënë razã bëłë zôwadą i robiłë to, że kaszëbskô mòwa w mòjim sënódze czësto jesz nie ùstała. Przez 10 lat mòjégò tu bëcégò doprowadzył jem przë wspòmòżenim pastorów do tegò, że w pôrã wsach na wëpôdk wòlny pòsadë, żlë le patróni nie są ùpiarti, kaznodzeja mający bëc pòwòłónym, bãdze mógł sã òbëc bez znajomoscë tegò jãzëka, jakò że przez 5-6 lat pòwëmiérają starszi lëdze, jaczi jesz żëją, a pò miemieckù nic nie pòtrafią. W niechtërnëch parafiach trzeba na to kòle 50 lat.

Parafie, w chtërnëch głosy sã kôzania pò kaszëbskù, dzelą sã na dwie grëpë: 1. dze pastor bez zastrzedżi mùszi głosëc kôzanié pò kaszëbskù, bò pòłowa abò nawetka dwie trzecé słëchającëch nie rozmieje na tëlé miemiecczégò jãzëka; do nich nôleżą parafie: Wiôlgô Gardna, Rowë, Smôłdzëno, Główczëce, Cecenowò, Sławãcëno, Skórowò; 2. dze kaszëbskô mòwa wnet ùstónie; do nich nôleżą parafie: Damno, Łëpawa, Mikòrowò, Nożëno, Bùdowò.”

To bëłë proroczé słowa i mądré rechùbë, chòc czas wëmiéraniô kaszëbiznë na tim terenie bawił ò pół stalat dłëżi. Przëczëniła sã do tegò sztatura samëch lëterzczich Kaszëbów, jak téż jich niewielnëch, rozmiejącëch sprawã ùtrzimaniô kaszëbiznë, pastorów, z chtërnëch niejedny wëszlë z môlowégò lëdztwa abò z łużëcczich Serbów. Òglowò równak pastorowie robilë wszëtkò, żebë przërëchlëc wëkrudowanié kaszëbsczégò (= pòlsczégò) jãzëka z cerkwie, jak nazywelë tamtészi Kaszëbi kòscół. Ne dzejania òpisywôł téż m.jin. szwejcarzczi ùczałi Jan Bernoùlli w 1777 r., gòsc prësczégò ministra zagreńcznëch sprawów, hr. Òttóna Krzësztofa von Pòdewilsa, dzedzëca Szczëpkòwic w słëpsczim krézu: „Kaszëbi rozmieją Pòlôchów dosc dobrze, ale ti z rozmienim Kaszëbów mają kłopòt. Kùchôrz hrabiégò, co służił na Łużëcach, dze wiele gôdô sã pò słowiańskù, wiele rozmieje z kaszëbsczégò jãzëka. Òkòma tegò wiôlgô apartnosc tegò jãzëka òd miemiecczégò je niemiło dlô szlachtë, chtërna mô majątczi na Kaszëbach, temù òbsôdélcowie majątków robią wszëtkò, chòc donëchczas bez wikszi zwënédżi, żebë miemiecczi jãzëk ùpòwszédniac i kaszëbsczi wëplenic. Òni kôzelë w kòscele zarô pò kaszëbsczich kôzaniach głosëc téż kôzania pò miemieckù, jaczé pòddóny téż mùszą wësłëchac; równak głosëc kôzaniów le pò miemieckù jesz ni móże, bò wiele tegò jãzëka nic nie rozmieje. Pòstãpno nastóną bòdôj spòdzéwóné zmianë, dzélama temù, że Kaszëbi corôz barżi miészają sã z Pòmòrzónama, dzélama znôw temù, że òbsédlô sã w nym krajikù wiele miemiecczich kòlonistów dlô zôprawë bagnów i chwarznów.”

W timże dokùmeńce-relacji cëzozemczika dôwô ò se znac identifikòwanié na Zôchódnym Pòmòrzu pòmòrzkòscë z miemczëzną i mòc trzimaniô sã Kaszëbów-lëtrów przë rodny mòwie, zwëkù i tradicji.

No kaszëbsczé trwanié nie dôwało pòkù samémù Friderikòwi II, chtëren zjinąd nawetka wenerôwôł zgardzywónëch Kaszëbów i całosc Pòmòrzónów jakno rekrucczé spòdlé jegò armii. Z mëslą ò ni pòwòłôł kòrpùsë kadétów w Słëpskù i Chełmnie, z chtërnëch òsoblëwò młodzëzna z drobny kaszëbsczi szlachtë, nierôzka sëłą do nich ùdostôwónô, czãsto wëchôdała wëtresérowónô w bezògôdkòwy pòsłësznoce i òddanim królowi. Dzãka słëpsczi szkòle w prësczi armii zjawiło sã wiele òficérów, nawet generałów mającëch nôzwëska znónëch do dzys w Pòlsce kaszëbsczich rodów, pòchôdającëch przédno z lãbòrzkò-bëtowsczi zemi abò z Gôchów. Nen kaszëbsczi dzél Zôchódnégò Pòmòrzô zwëskôł w miemiecczi lëteraturze miono mòdrégò krajikù, ùskarnienia swiata kùlturë i nôtërnégò wiodra jegò mieszkeńców. Béł to òbrôz jaż nadto wëidealizowóny. Równiszcze żëcô mieszkeńców „mòdrégò krajikù” długò òdbiégało òd standardów òglowòprësczich. Rozsądzeniowy znaczënk dlô pòprawë leżnoscy żëcô kaszëbsczégò lëdztwa na całim Pòmòrzu miałë prësczé refòrmë ùwòlnieniô spòd pana, regùlëjącé ùprocëmnieniô na wsë, dôwającé chłopóm wòlnotã, a dzélowi z nich wieczësté prawò miectwa, ògreńczoné prawie do wiôldżich gòspòdarztwów. Béł to brzôd m.jin. freńcësczi rewòlucji i dobëtny napòleóńsczi pòchadë procëm Prësóm, chtërnëch mądrzészi przedstôwcë rządzący junczerzczi klasë, chcącë retowac państwò, zadbelë ò przëznanié wòlnotë i miectwa chłopóm, ò refòrmã ùstawù miastów, ò pòwszédną ùczbã i wòjskòwą służbã. Kaszëbskò-pòmòrzczi chłop, stôwającë sã panã samégò se i swòjégò gòspòdarztwa, stôwôł sã chùtczi lojalnym pòddónym prësczégò króla. Dzãka wòjskòwy służbie i wòlnoce przemieszczaniô sã, szukaniô robòtë òkòma domôcëch strón, stôwôł sã nié le prësczim òbëwatelã, ale nierôz téż bëwałim człowiekã szeroczégò prësczégò państwa. Ze swiata w rodné stronë przëwòzył rozmajité nowinczi, téż innowacje, chtërné pòprôwiałë leżnoscë żëcô môlowëch spòlëznów.

Nimò nalézeniô sã pò napòleóńsczich wòjnach całégò Pòmòrzô i w całoscë Kaszëbów w jednym prësczim państwie jeleżnosc kaszëbsczégò lédztwa na Miemiecczim Pòmòrzu, a i w pòlsczich Prësach, dôwni Królewsczich, terô Zôchódnëch, nie bëła takô samô. Westrzód Kaszëbów Zôchódnëch Prës mòcniészô bëła gwôsnô juwernota, wikszé pòczëcé apartnotë, cëzotë procëm prësactwa i miemczëznë. W nôwikszim stãpniu rozsądzywała ò tim przënôleżnota do katolëcczégò Kòscoła.

Teren Zôchódnëch Prës, całosc zemiów Wschódnégò, Nadwiselnégò Pòmòrzô, zamieszkónëch przez Kaszëbów, òbjimała òd 1821 r. chełmińskô diecezja ze stolëcą w pòcysterzczim Pelplinie. Sztôłconé w tamtészi seminarii dëchòwiéństwò, przëgòtowóné do dëszpastérztwa w pòlsczim i miemiecczim jãzëkù, skłôdało sã w znaczącym dzélu téż z przedstôwców Kaszëbów. Nimò cëskù na germanizacjã prësczich władzów, ùległoscë niechtërnëch biskùpów, bãdącëch – przë znajomòscë pòlsczégò czë kaszëbsczégò jãzëka – z rodowiznë Miemcama, Kòscół béł ùznôwóny za òbstojenié pòlskòscë, a tim samym swòjiznë, kaszëbskòscë. Żëwòcëzna kaszëbiznë i słowiańsczégò dëcha ù wiele mieszkeńców Zôchódnégò Pòmòrzô, czëjącëch sã Miemcama, bùdzëła zdzëwienié, pòczëcé cëzotë i nierozmieniô mëslë trwaniô i ùpiéraniô sã w òbrónie przed ùtracenim w całoscë gwôsny juwernotë, przed germanizacją niosącą lepszé równiszcze żëcô. Jinaczi bëło na Nadwiselnym Pòmòrzu, dze kaszëbskòsc bëła identifikòwónô z pòlskòscą, a pòlskòsc z katolëcëzną, dze Kaszëbi żëlë w zemkłi gromadze. W biôtkòwaniach pòlskò-miemiecczich na swòjim terenie òni przesądzywelë ò jich skùtkach na zwësk pòlskòscë.

W nëch biôtkòwaniach pòlskò-miemiecczich dosc pòdobny môl zajimała niewiôlgô żëdowskô miészosc, identifikùjącô sã prawie z Miemcama. Stąd téż ùprôwiający na Kaszëbach heńdel żëdzë, chtërny mòcno wpiselë sã w tradicjã i swiądã Kaszëbów, nie bëlë dlô nich kims cëzym. Ceszëlë sã nawet òglowò lubnotą jakno ti, co wiedno pòretowelë w biédze, a w procëmnoce do Miemców, chòc bëlë téż cëzy, nie bëlë wrogama. Nôleżelë do kaszëbsczégò obrôzka zemi; bëlë i są widzec w kaszëbsczi lëteraturze i dëchòwy kùlturze. Zeswiôdcziwają to téż aktualné do dzys rzeklënë. Jedna z nich gôdô, w sparłãczenim ze znónym drëgã Kaszëbów do heńdlu, òbjimającégò téż gduńsczi i słëpsczi tôrg, że jeden żid dzesãc Pòlôchów czë Miemców wëprowadzy pòd wiôldżi wiater, a jeden Kaszëba dzesãc... żëdów.

W 1900 r. na 1563523 mieszkeńców Zôchódnëch Prës kòle 50% bëło katolëków, 48% lëtrów, trochã nad 1% żëdów. Lëczba Pòlôchów bëła szacowónô na prawie 35% mieszkeńców. Żlë to òdpòwiôdało prôwdze, to gòdło „lëter to Miemc, katolëk to Pòlôch” móże wzyc le za pòliticzną rzeklënã w nôrodnëch biôtkach, ùmòcnioną w czãdze kùlturkampfù. Ùprocëmnienia midzë Pòlôchama a Miemcama westrzód katolëków pòd kùńc XIX w. miałë sã jak 2 do 1, przë czim ò przewôżënkù Pòlôchów w wikszoscë krézów Zôchódnëch Prës pò lewy stronie Wisłë rozsądzywelë Kaszëbi. Pòlskô, a tim barżi kaszëbskô spòlëzna bëła w wikszim dzélu, ale nié leno, chłopskô czë rëchli agrarnô, bò nôwikszą wiôrztã robilë rólny i mieszczi robòtnicë, dlô jaczich wôżnym wespółbiwôczã czãsto béł ùbãdżi żëdowsczi kùpc.

5. Rolô katolëcczégò Kòscoła i kùlturkampfù

Niewiôldżé bëtnictwò żëdów na Pòmòrzu westrzód Kaszëbów szło razã z rosnącym znaczënkã katolëcczégò Kòscoła i jegò ksãżi. Dzejało sã tak, nimò czë móże dzãka m.jin. przeprowadzony przez prësczi rząd sekùlarizacji dober i skasowaniô klôsztorów, a òstało to wzmòcnioné na dobré pòlitiką kùlturkampfù. Stolëca diecezji Pelplin bëła dlô Pòlôchów, a tim barżi dlô Kaszëbów, swójnym swiãtim strzódkã. Ji znaczënk zwikszało òkòma seminarii biskùpié progimnazjum Collegium Marianum, jistniejącé òd 1836 r., chtërne do kùńca zagôrënkù jakno jedinô strzédnô szkòła przechòwała nôùkã pòlsczégò jãzëka. Wiele jegò wëchòweńców wëbiérało dëchòwną kariérã. W Pelplinie zebrało sã téż liczącé sã òkrãżé pòlsczich dëchòwnëch, westrzód chtërnëch bëło dosc tëlé Kaszëbów, mňcno zaangażowónëch w nôrodną prôcã, jaką znankòwałë i założoné w 1869 r. cządnik „Pielgrzim” i wëdowizna, ùszëkòwónô przez lëdzy z nim sparłãczonëch.

Béł òn baro znóny na Kaszëbach òkòma wëchôdający òd kùńca XIX w. „Gazétë Gduńsczi”. Stądka sã bierzą pòstãpné kaszëbsczé gôdczi: „Chto mô synka, do Pelplinka, chto mô córkã, do klôsztórka” i „Chto mô ksãdza w rodze, tegò biéda nie dobòdze”. Bëlë przece katolëcczi dëchòwni téż mòcny i niezanôleżny òd stronë materialny. Dzãka temù i aùtoritetowi Kòscoła mielë bliską łączbã z corôz miészim pòlsczim zemiaństwã, òsoblëwò wëjątkòwym na nordowëch Kaszëbach, mòcno zgermanizowónëch, prezentowónëch m.jin. przez familiã von Krockow. Wicy dëchòwëch prowôdników westrzód kaszëbskò-pòlsczich ksãżi bëło na pôłniu, na Gôchach i Zôbòrach. Òglowò rolô ksãżi w żëcym kaszëbsczi i pòlsczi, jak téż miemiecczi spòlëznë bëła bëlnô. Òd czasów Zymku Lëdów òna rosła, a trôfielë sã westrzód nich i taczi, jaczim blisczé bëłë domôcé tradicje i jãzëk Kaszëbów.

Òsoblëwy znaczënk miało nôùkòwò-pòùczné dzejanié Kòscoła. W Pelplinie na przełómanim lat 60. i 70. ùsztôłcëła sã pòlskô, pelplińskô historicznô szkòła, mającô z czasã cësk na ùrëchlënié nôrodny òdrodë Kaszëbów. Ji praòjc ks. Aùgùstin Hildebrand rodã z kaszëbsczi wsë Wiôldżi Kack, dzys dzél miasta Gdini, w swòjim dokôzu „Niechtërné infòrmacje ò dôwniészim pòmòrzczim archidiakónace”, wëdónym pò pòlskù i pò miemieckù w Pelplinie w 1856 r., w dzélu II pt. „O wschódnym Pòmòrzu, tj. pòlsczim” napisôł ò Kaszëbach m.jin.: „Lëczba jich wëchôdô terô na przeszło 120000 dësz. Nen lud w nowszim czasu nôwicy ze wszëtczich pòlsczich plemiéniów na niebezpiek ùtraceniô mòwë i domôcëch zwëków przez miemiecką bôłdzą bywôł wëstawiony. Równak nimò mnodżich niedrësznëch jeleżnoscy Kaszëbi wëznający swiãtą katolëcką wiarã ùchòwelë dotądka wiérno i mòwã, i zwëczi swòjich òjców. Nôleżi sã spòdzewac, że téż dali starą i zgrôwą kòżdi kaszëbsczi rodzëznë bãdze rodny jãzëk ùchòwac i przekazac gò swòjim dzecóm razã ze zwëkama i rodnyma cnotama, chtërnyma prastarkòwie przëswiécelë. Mòwa Kaszëbów apartni sã prôwdac w niechtërnëch wërazach i ôrce wëmôwianiô òd czëstégò pòlsczégò jãzëka, ale stądka przënômni nie wëchôdô, żebë Kaszëbi bëlë osóbnym nôrodã, òd pòlsczégò apartnym; tak samò jak rozmajité miemiecczé plemióna, gôdającë apartnym nôrzeczã nie są osóbnym nôrodã. Kaszëbi rozmieją wiedno czëstą pòlską mòwã, żlë sã do nich wërazno i pòmału przemôwiô. Ksążk do nôbòżéństwa użiwają jedinie w bezzmiłkòwym ùrobionym pòlsczim jãzëkù i téż miéwają tu ksãżô kôzania le w bezzmiłkòwym pòlsczim jãzëkù. A nicht sprawiedlëwò mëslący nie òdmówi uwôżaniô dëchòwnym szczero dbającym ò piastowanié i ùchòwanié rodnégò jãzëka swòjich parafianów”.

Przédno germanizacyjną rolą miała prëskô elmeńtarnô szkòła. Równak z drëdżi stronë, dzãka rozwijowi szkòłowiznë pò prôwdze pòwszédny, jak téż strzédny, i corôz wikszi lëczbë katolëcczich gimnazjów, do chtërnëch chòdzëlë Kaszëbi-Pòlôsze, wësztôłcëło sã z czasã karno domôcy pòlsczi inteligencji, a pòd kùńc XIX w. téż kaszëbsczi. Midzë jinyma dzãka zdrëszënie Pòmòcë Nôùkòwy dlô Młodzëznë Zôchódnëch Prës, pòwstałi w 1848 r. w czas Zymkù Lëdów w Chełmnie, wëższé studia na szkòłach prawie jedinie miemiecczich, wëjątkòwò w Krakòwie, skùńczëło dosc tëlé Kaszëbów. Wiôlgą rolą miôł tu Ùniwersytet Wrocławsczi, w chtërnym dzejało Towarzëstwò Lëterackò-Słowiańsczé, zbiérającé m.jin. òkòma Słowôków, Pòlôchów i przedstôwców łużëcczich Serbów téż Kaszëbów. Tam ùsztôłcëła sã jesta Floriana Cenôwë (1817-1881), sëna wsowégò kòwôla ze Sławòszëna kòl Pùcka. Zanim òstôł lékôrzã, rozwijôł studia w Królewcu, skąd wzął bëtnictwò w próbie zbrojnégò pòwstaniô na Pòmòrzu w 1846 r. jakno prowôdnik cygnieniô na Starogard. Pò ùjãcym i skôzanim na smierc, ùwòlniony dzãka berlińsczi rewòlucji 1848 r. z Moabitu, skùńcził w stolëcë Prës studia i pòdjimnął lékarzką praktikã na Kòcewiu. Chùtkò stôł sã znónym w krôjnie jakno dobri lékôrz, a w kraju i swiece jakno badéra i kaszëbsczi pisôrz, ùsôdzca mnodżich drëków i pismión czerowónëch do domôków i bracy Pòlôchów. M.jin. pisôł: „Zemja Kaszebsko cignęła sę ju v nodavnjeszech czasach wód mórza Baltickjeho, czele, jak me je teros zovjeme, Vjelgjeho, jasz pó rzeki Notece e Vartę, mjedze Wódrą e Visla. Ledovji tutejszemu dovale dzejopjisorze rożne nazwjistka: Venetov czele Vendov, Słowjanov, Pómórzanov, Kaszebov”.

Do nôcenniészich dokôzów Cenôwë nôleżi „Skôrb Kaszébsko-słovjnskjě mòvé” – pierszi cządnik wëdôwóny w kaszëbsczim jãzëkù w latach 1866-1868, a drëkòwóny w Swiecu. Mô òn na titułowy stronie przirodné mòtto – trzë kaszëbsczé gôdczi, wôrtné apartnégò rozbiérkù i dopòwiescë. Je to swójné przesłanié spòlëznowò-pòliticzné, prawie òbëwatelsczé, aktualné i dzys: Naszě bjědé mdze dłéżi, jak jejich panstva; Nôpevnjěszě na panóv trécézné są pòdchlěbstwo é próżnjactwo; Kapusté szlachectwo nje wòbònj.

Bez wątpieniô brzadã jegò pewno sómny robòtë i pùblicznégò dzejaniô je wprowadzenié Kaszëbów i kaszëbsczich sprawów na szeroką rówiznã eùropejsczich nôùkòwëch badérowaniów. Z czasã, jesz w XIX w. zwëskôł òn téż ùznanié swòjich krajanów, a wnetka w XX w. miono òjca kaszëbsczi rësznotë i regiónalëznë. Za żëcô doznôł wiele psotów ze stronë elit i tëlé samò znank ùwôżaniô i wenerowaniô òd prostëch lëdzy, òsoblëwò Kòcewia, westrzód chtërnëch robił, jaczich lékarził, z chtërnyma sã identifikòwôł, stającë sã lepiszczã szerszi pòmòrzczi zrzesznicë, òsoblëwò kaszëbskò-kòcewsczi. Rechòwelë gò nimò wszëtkò nawet i procëmnicë, téż ti z Kaszëbów, co chcelë jic jiną, miéj kaszëbską, barżi pòlską drogą. Jegò pierszi biograf i procëmnik, ks. Gùstôw Pòbłocczi, wierã sprawiedlëwò spòstrzégł: „W codniowym żëcym starowny Pòlôch, kòchający swòjã nôrodnosc, a w pismionach swòjich wróg Pòlôchów, hewòtno szlachtë”. Béł bò wej Cenôwa prôwdzëwym demòkratą i òsobą nié na miarã szlachecką, ale òbëwatelską i òglowòsłowiańską. Stąd téż nôbarżi znóny z XIX-wiecznëch kaszëbsczich pòétów, Hierónim Derdowsczi (1852-1902), w wiérzce napisóny zarôz pò smiercë Cenôwë, m.jin. pòwié, pòdczorchiwającë jegò miłotã do kaszëbsczégò lëdu:

„...Ludze jak zazweczoj ludze, kąsk krącele łbami,
A te chodzeł, serca szukoł mniedze Słowianami.
Jeden wzdrygoł remnionami, drudzi łajoł: nara,
Trzecy grepkę wąchoł zdrade: Cebie niesła wiara!

Ciej syn Sławe na twym grobie klęknie, łze weleje,
Twoja wiara i nadzeja w sercu mu zacnieje,
I do dusze sę odezwie brzęk harfe eolści:
Ni ma Kaszub bez Polonii, a bez Kaszub Polści.”

F. Cenôwa ùmarł 26 strëmiannika 1881 r. Pòchòwelë gò na parafialnym smãtôrzu w Przësérskù kòle Swieca, dze jegò grób je swójnym môlã zetkaniô rozmajitëch lëdzy w dëchù słów H. Derdowsczégò.

Wikszô czëłota na nôrodné pòlsczé i téż kaszëbsczé témë nastała westrzód Kaszëbów w czãdze kùlturkampfù. Całé dzejanié Cenôwë westrzód jemù terôczasnëch miała dosc môłi òòzéwk. Wëchôdała òna òd pòczątkù z chãcé òbronë Kaszëbów przed germanizacją. Cenôwa spòstrzégł, że tzw. pòlskô agitacja, robionô przez dëchòwnëch i zemianów, mô môłi skùtk, bò na pierszi môl dôwô bòdôj szlachecką kùlturã, dosc cëzą wsowy i môłomiastny kaszëbsczi spòlëznie. Stąd przez rechòwanié wësok kaszëbiznë, ùkôzanié historiczny przeszłotë Kaszëbów i dzejów Pòmòrzô chcôł òbùdzëc kaszëbsczégò dëcha i plemiéniową bùchã westrzód krajanów. Òsoblëwò szło jemù ò jãzëk, chtëren béł dlô niegò równo wôrtny, jak wszëtczé słowiańsczé jãzëczi. Timczasã Kaszëbi mielë swój jãzëk za cos lëchszégò òd pòlsczégò i miemiecczégò. Wiele téż ò wszëtczim swòjim mieszkeńcóm leżnoscë pòdnieseniô dobroctwa. Znankòwą òsobą tegò rozwiju Prës béł Bismarck.

Ksyżã Òtto von Bismarck, żelôzny prësczi kanclérz, ùtwórca sparłãczonégò państwa, Miemiecczi Rzeszë, mô swòje priwatné zrzeszenia z Kaszëbami. Jegò naòżeniô, Johanna von Pùttkamer z Barnowa w parafii Kòłczëgłowë, leżący za greńcama Zôchódnëch Prës na Zôchódnym Pòmòrzu w przëgreńczny Bëtowszczi Zemi, stesknionô za naòżenim, naprzikrzonô cuszą i sómnotą junczerzczégò dwòru, skarżëła sã w lësce z 1866 r., że w rozcygający sã wkół pùstoce czëc je le „wëcé wilków i Kaszëbów”. To zeswiôdczenié pòwtórził w swòjich wspòminkach sóm Bismarck, nie spòdzéwającë sã, jaczé z tegò wërozmienié mògą wëcygnąc historicë. Jeden je dosc wôżny. A to taczi, że w Kòłczëgłowach ju w 1740 r. òstałë zniosłé pòlsczé nôbòżéństwa dlô Kaszëbów, bò bëło rzekłé, że jich ni ma. Timczasã, jak je widzec jesz pò 125 latach, òni przeszkôdzelë Pùttkamerów brutce w snicym ò Bismarckù.

Dzélã prësczégò i bismarckòwsczégò na Pòmòrzu mitu, wespół historiczny prôwdë, co mało jidze w pôrze, je ùrëchlony pò wòjnie freńcëskò-prësczi, dzãka złotu wëgrónëch, gòspòdarczi rozwij Prës, òsoblëwò jegò wschódnëch, junczerzczich prowincji, do chtërnëch barżi nôleżało Zôchódné Pòmòrzé, miéj Zôchódné Prësë. Ju wczasni zaczãti rozwij bùdowiznë, dróg, banów terô przëjimnął òsoblëwą wiôlgòsc, parłãczącë òddaloné òd se òkòla Pòmòrzô midzë sobą, a nôwicy z jinyma miemiecczima krajama i stolëcą Berlinã. Banowé sparłãczeniô wëwòłałë swójną rewòlucjã. Szłë razã z rozwijã rolnictwa, industrii i miastów. Miałë wiôldżi spòlëznowy i strategiczny znaczënk. Dôwałë robòtã, ùłôtwiałë wińdzenié lëdzy, co jesz niedôwno bëlë prawie przëpisóny do zemi, w wiôldżi swiat, głãbòk w Miemcë i za Eùropã. Dzãka nim nastałë migracje dzesątków i setków tësący lëdzy, czasowé i stałé, òsoblëwò do Nadrenii-Westfalii, Berlina, miéj i barżi czasowò do rolniczi Meklembùrgii i na Zôchódné Pòmòrzé. Òd tegò czasu rosła pòlskô kòlonia w Berlinie, w chtërnym niejedna kaszëbskô, pòmòrzkô rodzëzna miała swòjich krewnëch. Pòdobno nad Renã i w Dólny Saksónii, dze w Hanowérze i Brandenbùrgii mòżna bëło nalezc darżëcë, na jaczich òbsodélcama, nié le mieszkeńcama, bëlë Kaszëbi.

Òd lat 70. rozwinãło sã w Nadrenii-Westfalii pòlsczé dëszpastérztwò, z bëtnictwã chełmińsczich ksãżi. Pòwstała tam pòlskô nôrodnô rësznota, zdrëszënë, prasa, robòtniczé zrzeszenia, òsoblëwò Pòlskô Warkòwnô Jednota, chtërna òbjimnãła całi teren prësczégò zagôrënkù. Prowôdnikama bëlë Pòmòrzónowie: ks. Freńcëszk Lës z Lëbawsczi Zemi, dr filologii i gazétnik Jan Brejsczi z Kòcewia i pòchôdający z Warmii, wësztôłcony w Pelplinie ks. Józef Szotowsczi. Béł czas, czej wrôcający dodom robòtnicë przëwòzëlë nié le pieniãdze i dôrënczi, nowiznë miemiecczi industrii, ale nôwicy wrôcelë Pòlôchama ze swiądą. Ks. J. Szotowsczi, przëmùszony do òpùszczeniô kraju nad Renã, òstawszë probòszczã w Chmielnie na Kaszëbach i pòdskôcającë tu òd kùńca XIX w. òżëwioné nôrodné, gòspòdarczé i kùlturalné dzejanié, zwëskôł miono kaszëbsczégò króla.

Dbającë ò rozwij i jednotã Rzeszë, Bismarck promòwôł ùstawë sczerowóné procëm katolëcczémù Kòscołowi, chcącë gò pòdpòrządkòwac państwù, na mòdło jeleżnoscë ùnijnégò lëterzczégò Kòscoła. Nowòczasnô w swòji jistnoce prawòdajnosc, m.jin. òddzélającé sprawë państwa òd cëskù Kòscoła, wprowôdzającé ùrzãdë cywilnégò stanu i swiecczich inspektorów szkòlnëch, zaczinającé refòrmë w bënowy administracji Kòscoła, wëwòłiwałë czãsto òpaczné skùtczi. Procëmpòlsczé òstré ùstôwiznë kùlturkampfù, sczerowóné procëm katolëcczémù Kòscołowi, ùmòcniłë pòwstałi ju wczasni stereòtip Pòlôcha-katolëka, Miemca-lëtra. Wprowadzony wnenczas swòjny indeks zakôzónëch ksążk, register sądowëch òbsądów zakôzywającëch upòwszédniani wrodżich rządowi wëdôwizn, w wikszim dzëlu pòlsczich, òbjimôł téż niewielné dotąd kaszëbsczé ksążczi. Jan Karnowsczi jakno studeńt teòlogii, a pòtemù prawa, w swòji dowòdzëznie, ògłoszony w 1911 r. w „Grifie” i òsóbno pt. „Kaszëbczé lëdztwò w minionym stalatim (Céchùnk spòlëznowò-kùlturalny)”, w dzélu z titułã „Cësk procëmpòlsczi pòliticzi na psychikã kaszëbsczégò lëdztwa” tak napisôł:

Dwa nôwartë znankùją co le mało kaszëbsczé lëdztwò: nôbòżnota i sprawiedlëwòta. Nôbòżnota to elemeńtarny dech kaszëbsczi dëszë; nie czerëjącô sã rozwôżanim, ale głãbòk pòjimónô wseczëcym; rozwôżanié zastãpywô leno zwëk, tradicja, a nad wszëtkò òsoba ksãdza. Sprawiedlëwòta Kaszëbë je cwiardô, nieùdżibłô, bez wërozmiałotë. Tim sã téż tolmaczi pewno na ùbrzątwina prawòwaniô sã, no nieprzejednóné nôparctwò i òbstôwanié na swòjim prawie. Kaszëba je kapôwen darowac wszëtczé winë i jãkòrczi, ale krziwdë, niesprawiedlëwòtë nie darëje nikòmù. Ò te dwie skarnie kaszëbsczi dëszë le côrnąc, a zjadłosc bãdze wiecznô! Ten skùtk miała prawie procëmpòlskô pòlitika prësczégò rządu. Jaż do kùlturkampfù na ògle prësczi rząd miôł wiôlgą dowiérnotã ù kaszëbsczégò lëdztwa, jak wëżi bëło rzekłé. Kùlturowô biôtka zato otemkła ji òczë. «Czedë szandara sã pòjawił przed plebanią, lud ju ùzdrzôł w niebezpiekù swòje nôswiãtszé dobra i do raza zajimnął kriticzné stanowiszcze wedle rządu (...)» Nié wszãdze prowadzonô bëła kùlturowô biôtka z równą niemiłosernoscą i nieùznôwnotą; zanôlégało to przeważnie òd «energii» pòzwónégò landrata, ale wszãdze ò tëlé dosadzëła, że ne nitczi letkòwiérny dowiérnotë ùrwałë sã do raza, a pòwstała nôgle grëbô scana niedowiérnotë, dzelącô lud òd rządu. Pòdobny béł prôwdac cësk kùlturowy biôtczi na psychikã pòlsczégò lëdztwa i w jinëch dzélach kraju, ale równak nié tak wôżny jak na Kaszëbach, bò téż dowiérnota wedle rządu kòżdą razą nie bëła tak wiôlgô, a wic rozczarzenié ni mògło bëc tak bòlesné.”

Ùtwórcą tegò rozestaniô z mitã dobrégò prësczégò króla i państwa béł Bismarck. Tim samym dzãka represjóm wëwòłôł nôrodną solidarëznã ù Kaszëbów, zrësził jich i wszëtczich Pòlôchów, tak w rëmii gòspòdarczi jak i kùlturë do, òrganiczny prôcë. Z drëdżi stronë ùrëchlił rozwij emigracji, òsoblëwò zômòrzczi do ÙSA, Kanadë, jak téż Pôłniowy Americzi i Nowy Zelandii. Ùłôtwiała jã werbùnkòwô akcja ageńtów i pòlitika zômòrzczich państw. Rozsądzywôł ò tim rësznik ekònomiczny, chãc zlepszeniô żëcô, ale na pierszi môl tak w òsobistëch wëpòwiescach jak i w gazétach pòdôwónô bëła nôczãscy pòtrzeba żëcô w wòlnoce òd prësczégò ùpichù. Wedle taksowaniô Stefana Ramùłta, jegò „Statisticzi kaszëbsczégò lëdztwa” (Kraków 1899), lëczba Kaszëbów w Eùropie przechôdała jedną piątą mëlióna, a razã z Kaszëbama w Americe dochôdała do 300 tës.

6. Pòłożenié gòspòdarczé i dëchòwé Kaszëbów na przełómanim XIX i XX wiekù

Kaszëbską bôłdzą òstôwało lądowé rëbaczenié, a òsoblëwò mòrzczé i płëwanié nié le bôłtowé, na gwôsnëch bôtach i statkach, ale téż na statkach miemiecczich armatorów, òbjimającëch swòjima liniama całi swiat. Dzélã pòkôzywô to dokôz ks. Hierónima Gòłãbiewsczégò „Rëbacczé òbrôzczi z półwëspù Héla” (Pelplin 1887) i mnodżé pòwiescë kaszëbsczégò pisôrza Aùgùstina Nécla, wëchôdającé pò II swiatowy wòjnie, jak téż ksążczi niewielnëch badérów-wanożników, nalôzców turisticznëch wôrtnotów zemi Kaszëbów.

Rosła téż rolô Kaszëbów w pòlsczim nôrodnym rëszenim. Kaszëbów zaczãlë miec za òbróńców i prôwdzëwëch gòspòdôrzów pòlsczégò pòbrzegù i Pòmòrzô. Wikszi bôczënk béł dôwóny na jich bëcé i rolą w samym Gduńskù.

Kaszëbsczi problem, sprawa, kim są i bãdą Kaszëbi: Pòlôchama, Miemcama czë òsóbnym nôrodã, rozniécałë zaczekawienié i sztridë westrzód uczałëch i pòlitików. Trwałë bò wej „biôtczi” ò kaszëbsczé dësze, rozgriwóné nawetka na równiszczu miemiecczégò parlameńtu, dze zasôdelë téż przedstôwcë Pòlôchów, welowóni na Kaszëbach.

Nôùkòwé, kùlturalné i pòliticzné dzejanié Pòlôchów, pòlsczé gazétnictwò czë stara i dokònania samëch Kaszëbów, a òsoblëwò wdzydzczégò szkólnégò Izydóra Gùlgòwsczégò i meklembùrzczégò lingwistë Friedricha Lorentza doprowadzëłë do szerszégò pòdjimniãcô przez młodą inteligencjã deji F. Cenôwë i prowadzenia dali lëteracczi robòtë H. Derdowsczégò. Nôpiérwy w 1905 r. A. Majkòwsczi zaczął jakno redaktor „Gduńsczi Gazétë” wëdawac dodôwk „Drużba. Pismo dlö polscich Kaszubów”. W 1907 r. pòwstało z dëcha miemiecczé, ale nôùkòwé, wòlné òd miemiecczi nacjonalëznë Kaszëbsczé Zrzeszenié Lëdoznawczé w Kartuzach, wëdôwającé téż gwôsny nôùkòwy cządnik. W 1907 r. w Pelplinie w òbrëmienim studencczi „Polonii” pòwstało dzãka J. Karnowsczémù westrzód klerików Kòło Kaszëbòlogów, a òd 1908 r. Majkòwsczi w Kòscérzënie zaczął wëdawac „Grifa”, pierszi w Zôchódnëch Prësach pòlsczi i kaszëbsczi cządnik spòlëznowò-kùlturalny i lëteracczi. Ne wszëtczé dzejania doprowadzëłë do pòwstaniô zbiérający inteligencjã rësznotë, pòzwóny młodokaszëbską. Pòd gòdłã „Co kaszëbsczé, to pòlsczé” Młodokaszëbi zgrôwelë do kaszëbsczi òdrodë – òsoblëwò rodny kùlturë – w òbrëmienim pòlsczégò nôrodu, do gòspòdarczégò, kùlturalnégò i pòliticznégò rozwiju Kaszëbów, chtërnëch dëchòwą i gòspòdarczą stolëca béł Gduńsk. Stądka téż we Gduńskù na młodokaszëbsczim zjezdze w 1912 r. òstała pòwòłónô do żëcô òrganizacja ò kùlturalny i pòliticzny przirodze: Zdrëszëna Młodokaszëbów, jaczi ùtwórcą i dëchòwym prowôdnikã béł A. Majkòwsczi, piastëjący w przédnictwie ùrząd sekretôrza; prezesã òstôł ks. Ignacy Cyra, probòszcz w Drzëcymiu na Kòcewiu, rodã z Gôchów.

Młodokaszëbi prowadzącë dali deje Cenôwë i Derdowsczégò, sparłãczëlë je, bùdëjącë rësznotã, jaką móże pòzwac kaszëbskò-pòmòrzką. Akceńtowelë regiónalną zrzesznicã kaszëbskò-pòmòrzką, a òkòma kaszëbsczi juwernotë téż nôrodną pòlską. Ùswiądnielë sobie i swiatu, że Kaszëbi to spòlëzna mającô bògactwò wiele kùltur; òkòma gwôsny i pòlsczi téż miemiecką. Nôwikszima zwënégama Młodokaszëbów òkòma „Grifa” i mnodżima lëteracczima dokôzama bëłë Biblioteka i Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrzczé w Sopòce, jak téż ùrobienié kaszëbsczégò pisënkù czë wprowadzenié sprawë i kaszëbsczi kùlturë na eùropejsczé fòrum, òsoblëwò òglowòpòlsczé i miemiecczé.

Jich dzejanié rodzëło protest nié le westrzód Miemców-germanizatorów, ale téż dosc wiôldżégò dzélu donëchczasnëch elit pòlsczi nôrodné rësznotë w Zôchódnëch Prësach, zebrónëch wkół konserwatiwnégò, klerikalnégò „Pielgrzëma” i lëdowò-mieszczańsczi „Gazétë Grëdządzczi”. Ataczi, òbwinieniô i towarzącé jima procesë, dobëté przez Młodokaszëbów, a nade wszëtkò wëbùch I swiatowy wòjnë, załómałë rozwij ti rësznotë. Kòżdą razą to prawie Młodokaszëbi wëjawilë mòc pòmòrzczégò dëcha westrzód Kaszëbów, jich wòlą ùchòwaniô i rozwiju gwôsnégò jãzëka i kùlturë, dobëcé i zmòcnienié gwôsny pòliticzny subiekcëznë.

Bëtnicë biôtk na rozmajitëch frontach I swiatowy wòjnë, Młodokaszëbi we wrodżim miemiecczim ùnifòrmie nie przestelë mëslec ò kaszëbsczi sprawie i ò dostanim przez Pòlskã razã z kaszëbską zemią nazôd samòstójnotë. Doznôwelë téż tragicznëch przeżëców. Òsoblëwò J. Karnowsczi, pòzwóny sëmienim kaszëbsczi regiónalëznë i mùzgã Młodokaszëbów, jakno òficer, pòéta bùntowôł sã w swòjich wiérztach procëm strasznotóm wòjnë i pòniżeniu człowieka-żôłnérza.

Òbczas wòjnë westrzód całownotë lëdzy, téż Kaszëbów, ùrosła m.jin. pòbòżnota. Ji òdbicym stała sã zbùdowónô w dërżéniowym sztôłce przez Kaszëbów, ale téż z dôwków mieszkeńców całi chełmińsczi diecezji, jak téż emigrantów, wielewskô kalwaria na pôłniu Kaszëbów. Rosła przë tim wiara w ùpôdk zagôrinôczów i òdrodã pòlsczégò państwa, co sã stało w 1918 r. Rewòlucja w Miemcach, òdroda Repùbliczi w Galicji i Kòngresówce pòdskôcëłë Kaszëbów i Pòlôchów na Pòmòrzu do mòcniészi biôtczi, nawet zbrojny, m.jin. przez bëtnictwo w wiôlgòpòlsczim pòwstaniu, ò przëłączenié Pòmòrzô i całownotë zemiów prësczégò zagôrënkù do Pòlsczi. Krézowô Rada Lëdowô w Kòscérzënie 12 IV 1919 r. na wiecu w sprawie przënôleżnotë Kaszëbów do Pòlsczi ùsejmikòwała:

Më, Kaszëbi kaszëbsczégò miasta Kòscérzënë i òkòlégò, na zéńdzenim Lëdowégò Zrzeszenia w lëczbie 1000 lëdzy, uroczësto dôwómë do wiédzë całémù cywilizowónémù swiatu, że naji prastarkòwie, starkòwie, òjcowie, jak i më całim sercã jesmë Pòlôchama ze krwi i gnôta.

Najô kaszëbskô zemia je pòlską zemią, wierã że Brandenbùrgia nie je miemieckô! Najô kaszëbskô mòwa je pòlską mòwą, wierã że Miemcë gôdający „plattdeutsche” nie są Miemcama. Jesmë i òstóniemë Pòlôchama, jak naji bracynowie w Wielgòpòlsce, Królestwie, Galicji, Sląsku, Mazurach. Żóden historik, żóden miemiecczi pòlitik, żóden socjalista i żóden hakatista nie wërwie nama najégò kaszëbsczégò – pòlsczégò serca. Wara Miemcóm, jakbë chcelë nas, najé matczi, najé białczi, najé dzôtczi, rechòwac do jinégò, cëzégò plemiénia. Wara jesz rôz. Më, Kaszëbi, jesmë, òstóniemë na naji zemi Pòlôchama! Nie zdżiniemë! Bò nigdë do zgùbë nie przińdą Kaszubë.”

7. Kaszëbsczé kawle midzë dwùma wòjnama i w hitlerowsczich czasach

Skùtkã I wòjnë i rozsądzenia Pòkòjowy Kònferencji w Wersalu nastała w Eùropie nowô jawernota. Kaszëbi z jedny stronë mielë wënôdgrodã z przëłączenia dzélu Pòmòrzô do òdrodzonégò pòlsczégò państwa, z drëdżi znôw ni mòglë nie dostrzec, że nalezlë sã terô w trzech rozmajitëch państwòwëch òrganizmach, dzélã sobie wrodżich abò nieprzëjôcelsczich. Òkòma RP bëłë to òbkrojoné, nie òdrzékającé sã òdpłacënkù Miemcë i identifikùjącé sã z Miemcama, chòc zgódno z midzënôrodnyma prawama barżi sparłãczoné z Pòlską, Wòlné Miasto Gduńsk. Tak w Rzeszë jak i we Gduńskù bëlë Kaszëbi prawie w całoscë dzélã zaòstałi tam pòlsczi miészoscë. Chòcô w pôrã môlach doszło dzãka Kaszëbóm do pòprawieniô greńc na zwësk Pòlsczi, czãsto dzelëłë òne familie, donëchczasné kòła drëchów i rëmie gòspòdarczégò wespółdzejaniô. Odcynałë téż Gduńsk òd jegò nôtërnëch kaszëbsczich tëłów i robiłë cãżészim codniowé żëcé Kaszëbów. Òkòma tegò pòlsczé wòjskò, nowô rządowô administracja, le w dzélu pòchôdającô z môlowëch lëdzy, nie òpasłë sã òd beztczë i błãdów, umiésziwającëch redotã Kaszëbów z wróceniô do Pòlsczi. Prowôdnik Młodokaszëbów A. Majkòwsczi, mësląc ò tich skùtkach, pisôł w 1925 r. na szpaltach „Grifa” (1925, nr 1):

Bòlesnym chùtczi je to, że wiwisekcja etnicznégò kaszëbsczégò òrganizmù òdbëła sã bez protestu i żëwégò refleksu pòwòłóny do tegò kaszëbsczi inteligencji. Zdôwómë sobie sprawã z tegò, że przirodną stolëcã Kaszëbów – Gduńsk – òdcãlë (...) Prostim skùtkã taczégò pòstãpkù je odcãcé Kaszëbóm zdrzódła tradicji, môlu ùswiãconégò grobama spòcziwającëch tam kaszëbsczich ksyżãt, widzałi Òliwë, przëdzelony do teritorium WM Gduńska. Móże dzys ti, co w przedwòjnowym czasu tak sã bòjelë młodokaszëbsczi rësznotë jakno zdania plemiéniowégò pòczëcô Kaszëbów, zastanowią sã, jak w jãzëkù diplomatów gôdô sã ju nié ò «Kaszëbach», ale ò «Kùritarzu»”.

Je w ti wëpòwiescë zeswiôdczëna rozczarzeniô ze stanowiszcza gwôsnégò òkrãżégò, jak i bólu pòchôdającégò z tegò, że w przeszłoce nie béł rechòwóny pò stronie pòlsczi znaczënk dzejaniô Młodokaszëbów, òsoblëwò we Gduńskù, jak téż nie òstałë, w jegò rozmienim, zwëskóné mòżnotë dostaniô nazôd Gduńska i wikszégò dzélu Pòmòrzô – tatczëznë Kaszëbów – dlô Pòlsczi. Òstawienié Gduńska za Repùbliką, rozkawałkòwanié Kaszëbów na trzë dzéle, przëjimôł òn jakno przegróną Pòlsczi i czerowóny przez niegò rësznotë.

Skùtkã nowëch greńcznëch pòdzélów doszło do ùrwaniô donëchczasnëch gòspòdarczich łączbów i mòżnot szukaniô robòtë w òbrëmienim dotądka wiôldżégò i ùdało rozwijającégò sã miemiecczégò państwa. Dostóną nazôd wòlnotã nié wszëtcë pòtrafilë téż zwëskac w pòlitice na òdpòwiedzalny ôrt. Prôwdac dzãkòwelë nierôz Kaszëbóm, nawet pùbliczno i głosno, że dzãka nim Pòlskô wrócëła nad Bôłt, a Pòmòrzé do Pòlsczi, to równak na co dzéń dôwałë ò sobie znac gòspòdarczé kłopòtë, arogancja urzãdników i jadłoba niechtërnëch przëbëczników z bëna Pòlsczi do gôdającégò jinym jãzëkã kaszëbsczégò lëdztwa. Pòwszédné bëło niedopùscenié Kaszëbów do wikszégò bëtnictwa w przeprowadzony rólny refòrmie czë téż zwëskaniô lepszi robòtë w bùdowóny Gdini, dze z Kaszëbów chùtczi le miéwcë zemi stôwelë sã bògatima lëdzama. Nié bez znaczënkù bëło, że bliskô Kaszëbóm òd czasów zagôrënkù i dzãka Kòscołowi Nôrodnô Demòkracja, nômòcniészô na Pòmòrzu partia, nigdë nie ùdostała w òbrëmienim kraju władzë i stądka bëła panëjącym subiektã procëmnotë. Wëzwëskiwała òna czãsto instrumeńtalno czëcowé ùstawë kaszëbskò-pòmòrzczégò lëdztwa w swòji pòliticzny biôtce, òsoblëwò z sanacjową stroną.

W czãdze pò majowym zôchwace z 1929 r. òsoblëwò parłãczącą rolą òdegrôł chełmińsczi Kòscół. Jegò biskùp Stanisłôw Òkòniewsczi, lubòtnik sanacji, ùznającë pòmòrzką jawernotã, dbôł ò ùmòcniwanié nôrodnégò i państwòwégò dëcha na Pòmòrzu, zwënégùjącë niemôłé rezultatë westrzód Kaszëbów. Dającë pierszi môl Kaszëbóm, mòrzu i Pòmòrzu w Pòlsce, biskùp Òkòniewsczi wespółùsôdzôł mit Mòrzczi Pòlsczi, ùmòcniwôł bùchã Kaszëbów, w czim niemôłi znaczënk miało to, że na swòjégò pòmòcnégò biskùpa wëznacził słôwnégò ju za młoda z prawòscë i swiãtoscë szkólnégò i rektora seminarii, Kaszëbã, ks. Kònstantina Dominika. W karnie nôblëższich jegò wespółdzejôrzi nalôzł sã téż jiny Kaszëba, ks. dr Kazëmiérz Bieszk, chtëren stôł sã znóny jakno protektor klerików i młodëch ksãżi czë prekùrsor òdnowë liturgii.

Pòmòrzé w òbrëmienim kraju wëapartniało sã bògactwã òbëwatelsczich òrganizacjowëch bùdacji i równiszczã żëcô i kùlturë, nimò znaczący bezrobòcëznë i jinëch niedostónków. Chùtkò rosłë nowé kadrë młodi inteligencji, wësztôłcony na pòlsczich ùniwersytétach, m.jin. w òrganizacjach pòmòrzczich studeńtów, zrzeszënach i kòrpòracjach w ôrce „Pomerania” w Pòznaniu i „Cassubia” w Warszawie. Rozwij kùlturë i nôùczi na Pòmòrzu sprawił òbjimniãcé Kaszëbów nowima badérowaniama, w jaczich òkòma stôrégò centrum Towarzëstwa Nôùkòwégò w Toruniu nôwikszą rolą òdegrôł Institut Bôłtowy, mający nôpiérwy sedzbã w Toruniu, w stolëcë pòmòrzczégò wòjewództwa, a pózni w Gdini. Jegò wizytnym biletã je wiôldżé dokôz trzech ùsôdzców pt. „Kaszëbi. Kùltura i jãzëk”, ùrëchtowóny pód czerownictwã direktora Institutu Józefa Bòrowika. Pëszné stronë historii kaszëbskò-pòmòrzczich dzejów zapisało téż gduńsczé òkrãżé lëdzy nôùczi i pòùczënë, zebrónëch w Towarzëstwie Przëjacelów Nôùczi i Kùńsztu w WM Gduńskù. We Gduńskù pòstãpny rôz òdrodzył sã młodokaszëbsczi „Grif”. Jegò dodôwkã béł „Grif Kaszëbsczi”, chtërnégò redaktorzë ùrobilë Regionalné Zrzeszenié Kaszëbów w Kartuzach i wëdôwelë cządnik „Zrzesz Kaszëbskô”.

Westrzód wiele institucji kùlturë na Pòmòrzu, a òbjimającëch zemie Kaszëbów, wëapartniała sã m.jin. Rozsélnica Pòmòrzkô Pòlsczégò Radia w Toruniu, wspiérónô przez dzejôrzi, zebrónëch w toruńsczim Zrzeszeniu Lubòtników Kaszëbiznë „Stanica”.

Rozwijowi kùlturë i kaszëbsczi lëteraturë przëstojôł rozwij môlowëch kaszëbsczich zrzeszën i wëdôwónëch przez nie gazétów. Na stanicach wikszoscë pòmòrzczich òrganizacji baro czãsto pòjôwiała sã kaszëbskô znankòwizna: szlachòta grifa czë téż mòdło kaszëbszégò wësziwkù. No znankòwé bëcé kaszëbsczi apartnoscë spòstrzec móże téż w ùczbie i szkòłowym wëchòwaniu, a nawetka w malënkù i mùzyce. Kaszëbsczich plastików przedstôwielë przédno Marian Mòkwa i Kazëmiérz Jasnoch, a mùzykã òpiartą na nadmòrzczich mòtëwach ùsôdzôł Féliks Nowòwiesczi, ùsôdzca melodii kaszëbsczégò himnu i òperë „Legeńda Bôłtu”, òbjimający zamkłoscą pradzeje całégò Pòmòrzô, razã z mitã Winetë.

Zaczekawienié przeszłotą i kùlturą zgermanizowónëch bracynów-Słowianów nad Bôłtã, na terenie Rugii i miemiecczich Prowincji Pommern czë Mecklenburg je przirodné dlô kaszëbsczi rësznotë i jegò pòczątków. W midzëwòjnowym 20-latim przeżiwôł dosc ùjny rozwij. W rozmajitëch centrach òd Torunia pò Gduńsk i Gdiniã, w krézowëch miasteczkach pòwstôwałë òkrãżô i kaszëbsczé òrganizacje, wëdôwającé gwôsné cządniczi, przedstôwiającé rozmajité pòzdrzatczi i pòliticzné òptowania, prowadzącé dali dzejania F. Cenôwë, H. Derdowsczégò i Młodokaszëbów. Nie dało sã równak wnenczas stwòrzëc jedny òrganizacji, przedstôwiający sprawë Kaszëbów w òbrëmienim pòmòrzczégò wòjewództwa, nimò nieùstôwny aktualnotë kaszëbsczi problémë, bãdący òbiektã zaczekawienia władzë i spòlëznowëch òkrãżów Pòlsczi i Miemców. Kaszëbskô rësznota bëła òbiektã òbzérkù tak samň pòlsczégò wëwiadu jak i miemiecczi stronë, chtërna przez rozmajité dzejania próbòwała – zresztą bez skùtkù – òsłabic pòlską identifikacjã Kaszëbów. Sanacjowé pòlsczé władze znôw czãsto ùlégałë straszenim separatëzną Kaszëbów, co bëło skùtkã m.jin. kaszëbsczich lubnotów z òpozycjową Nôrodną Demòkracją.

Kaszëbi mającë swòjich blisczich w WM Gduńskú i w Miemcach, żëjącëch w wiôldżim stãpniu na pògreńczim, gôdelë ò mòcë pòlsczi miészoscë i ji òrganizacjach w ôrce Zrzeszeniô Pòlôchów w Miemcach („V Dzél Miasta. Pògreńczé i Kaszëbë”) czë Pòlsczi Gminë we Gduńskù. Wiele zresztą Kaszëbów miało w nich czerowniczé urzãdë.

Józef Kiselewsczi w swòjim widzałim repòrtażu pt. „Zemia gromadzy prochë”, wanożącë prawie przed II wòjną trasą Hambùrg – Szczecëno – Gduńsk, im blëżi béł Gduńska, tim czãscy òdkriwôł szlachë kaszëbsczi kùlturë i napòtikôł żëwëch Kaszëbów. Pòzwôł jich òstatną redutą lechicczégó plemiénia Pòmòrzónów, a Gduńsk – miasto ò dwùch skarniach: kùpiecczim i kaszëbsczim – jich stolëcą. Zeswiôdcził, że Kaszëbi pò miemiecczi stronie dżiną w wiôldżi pòniewiérce. Béł to ju czas panowaniô panoszący sã téż w WM Gduńskù i w Miemcach hitlerzëznë, szëkùjący sã do wòjné, w pierszim rzãdze do napadniãcô na Pòlskã.

Wëbùch wòjnë we Gduńskù 1 séwnika 1939 r. zaczął w dzejach lëdzkòscë cząd nieprzënôleżnégò, zaplanowónégò, zòrganizowónégò masowégò wëgùbieniô. W przëpôdkù Gduńska i Pòmòrzô òbjãło òno ju w pierszich tidzeniach, miesącach òkùpacji nôdzwëkòwëch przedstôwców kaszëbsczi spòlëznë, całą môlową elitã, ò chtërny Miemcë wiedzelë, że nie pòddała i nie pòddô sã germanizacji. Jeséń 1939 r., Piôsznicczé Lasë, niejedna Dolëna Smiercë, Victoria Schule we Gduńskù i pierszi na pòlsczich zemiach kòncentracyjny lager Stutthof są na Pòmòrzu znankama mãczelnictwa Kaszëbów-Pòlôchów, jak téż przedstôwców jinëch nôrodnoscy, w nym Żëdów. Przëwòłóny na pòczątkù ks. F. Manthey stwierdzył, że „smãtôrz w Piôsznicë stôł sã prawie tej pòmnikã Kaszëbów, znanką òdrzuceniô tegò wszëtczégò, co miało zrzesz z Miemcama i miemczëzną, a je znóné, że zabiti są wikszą sëłą niżlë żëjący. Z gwësnotą niechtërni z Kaszëbów bilë sã òbczas II swiatowy wòjnë w régach miemiecczégò Wehrmachtu, tu i tam bëlë téż lëdze dobrze nastawieni do miemiecczégò panowaniô. A jesz wicy bëło tëch, co òdrzucelë bòlszewiznã i ruskòsc. Równak to, co sã zdarzëło jesenią 1939 r. w tim nieszczeslëwym kraju, mùszi dopiérze w przińdnoce òstac zabôczoné, a chto wié, czë mòżna to bãdze czedëkòlwiek zabôczëc abò chcec zabôczëc, tam w kaszëbsczich chëczach, lasach i na rëbacczich bôtach” (op. cit., s. 56).

Òdpòwiescą na to òbczas wòjnë bëło masowé bëtnictwò Kaszëbów w rësznoce zatôrczënkù, w chtërnym nômòcniészą òrganizacją bëła TOW „Grif Kaszëbsczi”, pòprzezwónô na „Grif Pòmòrzczi”, wespółrobiącô z AK, uznôwającą wiéchrzëznã Pòlsczégò Rządu w Londinie. Ji ùtwórcą béł szkólny Józef Dambek, a legeńdarnym ju dzys prowôdnikã ks. płk Józef Wrëcza. Ò ùcemiãgach żëcô i biôtczi Kaszëbów i całotë Pòlôchów na Gduńsczim Pòmòrzu, wcygnionym do Rzeszë, mającym w krótczim czasu bëc zgermanizowónym, w całoscë zeswiôdczô to, że wiele, chcącë retac żëcé, ucékało do Generalnégò Gùbernatorztwa abo bënë Miemców.

Wcygóni mùszowò na nôrodnoscową miemiecką listã, do służbë w Wehrmachce, czãsto dezerterëjącë na wszëtczich frontach, przechôdelë do môlowëch partizanów, a nade wszëtkò do pòlsczégò wòjska na zôchòdze i na wschòdze. W Wiôldżi Brëtanii bëlë Kaszëbi i Pòmòrzónowie, stôwiający sobie za cél włączenié całégò Pòmòrzô, razã z Rugią, do Pòlsczi. Zebrelë sã w ùrobionym w 1944 r. przez Lecha Bądkòwsczégò Zrzeszeniu Pòmòrzczim. Spòdzéwelë sã, że Pòmòrzé w greńcach Repùbliczi òstónie krajã lëdzy wiele kùlturów i jãzëków. Nie przedstôwielë sobie wnenczas masowëch wënëkaniów, jaczé spòtkałë Pòlôchów i Miemców na wschòdze jich państw, co w całoscë zmieniło etniczną bùdacjã Pòmòrzô i jeleżnosc Kaszëbów.

W òstatnym czãdze wòjnë Kaszëbów téż òbjimnãłë redotë i tragedie sparłãczoné z ùwòlnienim przez Armiã Radzecką, w nym gwôłtë i wëwôżanié bënë Rësczi, nierzôdkò za Ùral, na Sybir, skądka wiele ju nie wrócëło. Spòtikało to òsoblëwò młodëch lëdzy, w tim téż bëtników rësznotë zatôrczënkù.

Równoczasno zaczãłë sã masowé migracje Kaszëbów na Zôchódné Pòmòrzé, swójny pò stalatach ôrt copaniô sã kaszëbiznë, wrócenié do stôrégò matecznika, òsoblëwò na nôblëższé terenë greńczącé z dôwnym wòjewództwã pòmòrzczim, ale téż pò kùńce nowégò sztôłtu państwa, téż samò Szczecëno. Wiele Kaszëbów i Pòmòrzónów sprzed wòjnë zamieszkało razã z krajanama i migreńtama z pôłnia téż Gduńsk. Kawle Gduńska, Kaszëbów, Pòlôchów i Miemców w tim miesce w hitlerowsczich latach pòkôzôł w lëteracczim òbrôzkù miemiecczi pisôrz Günter Grass w pòwiescë „Blaszany bãbenk”. Kaszëbi przëchôdającë do Gduńska czë téż miast i wsy Zôchódnégò Pòmòrzô mało czëlë sã cëzo, nawlékelë łączbë z niewielnyma aùtochtónama czë téż Miemcama, wënëkiwónëma pòstãpno za Òdrã.

Całota Kaszëbów, trzimónëch prawie jak aùtochtóni téż na Gduńsczim Pòmòrzu, dosygło bezprawie, diskriminacja i jiné niesprawiedlëwòtë ze stronë nié le szabrowni­ków, ale i nowy władzë. Kòmunizna bò wej nie nalazła westrzód Kaszëbów wikszi lëczbë przëstójników.

8. Kaszëbsczé trwané i rozwij. Kaszëbskô rësznota pò 1945 r.

W nowy jawernoce PRL Kaszëbi w pierszim pòwòjnowym czãdze garnãlë sã do rozwiju òbëwatelsczich bùdacji i bùdowiznë nowy – wiele zdôwało sã tej – demòkraticzny, lëdowy jawernotë. W 1946 r. òdbéł sã w Wejrowie I Kaszëbsczi Kòngres, zòrganizowóny òddólno przez òstałëch przë żëcym dzejôrzów, zebrónëch m.jin. wkół cządnika „Zrzesz Kaszëbskô”, wëchôdajacégò terô w tim miesce, wspiérónégò na òsoblëwy ôrt przez môlowé i wòjewódzczé władze. Ùpòmnielë sã na nim ò doprzińdzenié Kaszëbów i aùtochtónów do stanowiszcz w administracji, ò pòmòc dlô zgermanizowónëch pòtómków lëterzczich Kaszëbów znad Łebsczégò Jezora, pòzywónëch Słowińcama, ò normalné leżnoscë rozwiju kaszëbiznë. Trochã pózni w séwnikù 1946 r. w Szczecënie z ùdbë władz béł zwòłóny Kòngres Kaszëbów-Pòlôchów-Aùtochtónów z całégò Zôchódnégò Pòmòrza, żebë zamanifestowac, përznã ju na nowy ôrt, jakbë òdwieczné bëcé i prawò Pòlsczi do tëch zemiów.

Chùtkò równak jawernota Pòmòrzô i Pòlsczi òstała òpanowónô przez pòlsczich kòmùnistów, a państwò przez Związk Radzecczi, co òznôczało przesztrëchnienié snicô ò demòkracji i wòlnoce òbëwatelsczégò dzejaniô, téż wòlnégò rozwiju kaszëbiznë i regiónalny zrzesznicë. Na Pòmòrzu òbsedlony bëlë m.jin. wënëkóni ze swòjich sedzb Ùkrajińcowie, upaństwòwioné òstałë pòmiemiecczé majątczi i wikszé pòlsczé, zaczãlë przëmùszëwac chłopów do kòlektiwizacji. Ta òstatnô akcja dzãka ùpartoscë Kaszëbów skùńczëła sã w całoscë ùpôdkã. Pòdobnie nie ùdało sã władzóm òsłabic równiszcza Kòscoła w spòlëznie.

Równak rozwij pòùczënë i industrii sprawił, że nawet w jeleżnoscë socjalëznë nie ùstała regiónalnô rësznota, ògreńczonô w pierszim czãdze przédno do fòlkloru i lëdowëch tradicji. Wnenczas to m.jin. pòwstało Kaszëbsczé Mùzeùm w Kartuzach, dzãka dzejaniu Towarzëstwa Przëjacół ti institucji. Wiôldżim zawòłanim ceszëłë sã rozmajité fòlklorowé wespòlëznë i pòczątkujący lëdowy kùńszt.

Równak bëcé tegò fòlklorowégò żochù ùłatwiło w òbrëmienim pòlsczégò Rujana 1956 r. òdrodã kaszëbsczich òrganizacji. Wtedë to ... procëm tegò, co Kaszëbi przeżëlë i zrobilë w dzejach, a òsoblëwò w czãdze òkùpacji. 2 gòdnika 1956 r. pòwstało Zrzeszenié Kaszëbsczé, w chtërnym zebrałë sã wszëtczé rëszné òsobë kaszëbsczi rësznotë, sparłãczoné z rozmajitima pòliticznyma żochama w midzëwòjnowym 20-latim i pò wòjnie. Prowôdnikã założeniowégò kòmitétu béł pisôrz Lech Bądkòwsczi, lider Zrzeszeniô Pòmòrzczégò w Wiôldżi Brëtanii. Prezesã Zrzeszeniô òstôł Aleksander Arendt, urzãdnik, òstatny przédny kòmeńdant TOW „Grif Pòmòrzczi”. Za swój cél Zrzeszenié òbrało aktualné do dzys sprawë rozwiju Kaszëbów i Pòmòrzô z pňzdrzatkù kùlturalnégò, gòspòdarczégò i pòliticznégò. W wiôldżim stãpniu ùdbóm Zrzeszenia zawdzãcziwają Kaszëbë wôżné inwesticje, òsoblëwò drogòwé (Kaszëbskô Droga) i Fabrikã Stołowy Pòrcelanë w Łubianie. Ò ùwijnoce kaszëbsczi zrzesznicë, nimò czãdu staliniznë, zeswiôdczô téż bôłdny nôprzódka rozwij Zrzeszeniô, pòwstanié i dzejanié jegò partów na wsë i w kaszëbsczich miastach, a nawetka w Szczecënie. Wëdarzenim, jaczé przeszło do historii, bëła manifestacja Kaszëbów 18 i 19 VI 1957 r., towarzącô òdkrëcu òdbùdowónégò pòmnika H. Derdowsczégò we Wielu. Wiôlgą rolą w pòstãpnëch latach òdegrôł zrzeszeniowy cządnik „Kaszëbë”, redagòwóny przez karno pòd czerënkã Tadeùsza Bòlduana, ùpòwszédniającégò wiédzã ò historii i dzysdniowòscë Kaszëbów i regiònalëznã w nowòczasnym ôrce, òpiartą na intelektualnym rozwiju spòlëznë i kaszëbiznë (1957-61). Chùtkò równak Zrzeszenié, pòzwóné „bãksã Rujana”, òdczëło òdéńdzenié władz PRL òd deje „òdnowë”. Niechtërny dzejôrze bëlë przesladowóny, razã z aresztowanim i zajimniãcym rãkòpisnëch zbiérków. Nimò to Zrzeszenié dzejało dali, a w jegò òkrãżim wëapartniało sã karno młodëch, zebróné wkół pòwòłonégò z ùdbë L. Bądkòwsczégò w 1962 r. Klubù „Pomorania”, swójny òbëwatelsczi szkòłë kaszëbskò-pòmòrzczich dzejôrzów.

W 1964 r. Zrzeszenié Kaszëbsczé, przëjimającë w swòje rédżi karno dzejôrzi zamiérającégò Zrzeszenia Kòcewsczégò, zmieniło miono na Zrzeszenié Kaszëbskò-Pòmòrzczé, òbjimającë swòjim dzejanim, nimò zôwad ze stronë państwòwy administracji, całé Pòmòrzé. Nimò krizësów i nieùdôwków apartniło sã w dzejanim w òbrëmienim kraju niezanôleżnotą òd partiowëch władz; zbiérało téż nôremnëch przënôleżników PZPR i ZSL. Wôżné téż bëło òtemkniãcé szerok Zrzeszeniô na òkrãżô inteligencji, lëteracczé i nôùkòwé, lëdzy zakòrzeniającëch sã w kaszëbsczi tradicji Gduńska i Pòmòrzô, pòchôdającëch z rozmajitëch strón i zemiów Pòlsczi, a òsoblëwò z Wi­leńszczëznë. Barżi niż w przeszłoce, zgódno z tradicją i dejologią kaszëbsczi rësznotë, zaczãlë identifikòwac kaszëbskòsc z całim Pòmòrzã. Òstała wnenczas wërobionô nowô fòrmùła regiónalny rësznotë, pòdczorchiwającô wskôzë demòkracji w państwie i dejcã samòrządnoscë-krajowòscë, chtërny przédnym ùsôdzcą béł Bądkòwsczi. Pòwszédnotë ti dejologii w kaszëbskò-pòmòrzczim òkrãżim pòmôgałë dokònania na niwie wëdowizn w òbrëmienim piãkny i nôùkòwy lëteraturë (nad 350 titułów, 1 mln wëdôwkù), wespółdzejanié z Gduńsczim Towarzëstwã Nôùkòwym, mnodżé ùdbë i institucje w terenie, w tim pòwstanié Kaszëbsczégò Parkù Etnograficznégò we Wdzydzach, Mùzeùm Pismieniznë i Mùzyczi Kaszëbskò-Pòmòrzczi w Wejrowie, Mùzeùm Nôrodnégò Himnu w Bãdominie, jak téż zwielający sã ùróbk zrzeszeniowégò cządnika, miesãcznika „Pomerania”, redagòwónégò całé lata przez Wòjcecha Czedrowsczégò i Stanisława Pestkã.

Zwënégą kaszëbsczi spòlëznë i kaszëbskò-pòmòrzczi rësznotë, spòstrzegłim w òbrëmienim kraju i pòza Pòlską, bëło wëdanié ze se gwôsnégò pisarzczégò i nôùkòwégò òkrãżégò, òbjimającégò nié le Gduńsk i Nadwiselné Pòmòrzé, ale mającégò przedstôwców w nôùkòwy òglowòpòlsczi elice, chtërnégò stanicową òsobą je profesor Gerard Labùda, sprôwiający na przełómanim lat 80. i 90. ùrzãdë wiceprezesa PAN i prezesa PAU. Wëzdrzatkã niezanôleżnotë Zrzeszeniô w czãdze kòmùniznë bëło jegò wespółdzejanié z Kòscołã, òsoblëwò ze stolëcama kaszëbskò-pòmòrzczich diecezji w Pelplinie i Òliwie, chtërnégò przëmiarã są m.jin. jesénné Pelplińsczé Zéńdzenia, grupkùjącé òd 1980 r. mnodżé karno dzejôrzów regiónalny rësznotë, lëdzy nôùczi i Kòscoła, òd lat téż samòrządów. Na nëch zéńdzeniach pòdjimónô je diskùsja tikającô nôwôżniészich spraw przeszłotë i terôczasnotë, òsoblëwò mòralny i òbëwatelsczi kòndicji Kaszëbów i Pòmòrzónów.

Òsoblëwym sprôwdzënkã sëłë zrzeszony spòlëznë, przedstôwiający kaszëbskò-pòmòrzką regiónalną zrzesznicã, béł „Zélnik 1980” i wòjnowy ùstôw. Zrzeszenié nôleżało do tëch legalnëch subiektów, chtërné nôrëchli pòpiarłë robòtnikòwy protest i pòwstanié „Solidarnoscë”, broniącë w pòstãpnëch latach ji deje, bãdącëch òd pòkòleniów zapisónëch do dejologii kaszëbskò-pòmòrzczi rësznotë.

L. Bądkòwsczi béł dorôdcą Strajkòwégò Kòmitétu i pierszim prasowym rzecznikã „Solidarnoscë” i przédnym redaktorã cządnika „Samòrządnosc”. Zrzeszenié w wòjnowym ùstawie, nimò ùrobianiô przez władze òrganizacji rozbijający ZKP, ùchòwało swòjã subiektowòsc, nie wchôdającë w bùdacje PRON-u, dôwającë schronã i wspòmóżk przesladowónym, robiącë żëczné wiodro z czasã pòwstôwaniu nowëch legalnëch òkrãżów i òrganizacji, wespółdzejającë z regiónalnyma òkrãżima i òpòzycją w kraju. Wëzdrzatkã tegò bëło m.jin. ùrobienié w 1987 r. przë ZKP Klubù Robòtnikòwégò Samòrządu. Zrzeszenié mô téż znaczącé bëtnictwò w ùnormòwaniu ùprocëmnieniów z Miemcama, w czim niemôłą rolą òdegrelë gduńsczi pisôrze, historicë i socjologòwie. W przëpôdkù socjologów pòmnikòwy znaczënk mają pòdskôcóné przez ZKP badérowania i zbiérnô prôca „Kaszëbi. Mònografiô socjologòwô” (Rzeszów 1990), pòd redakcją Marka Latoszka.

Do nôwôżniészich wëdarzeniów w dzejach Kaszëbów XX w. nôleżała Pielgrzimka Jana Pawła II do Pòlsczi w 1987 r. Wnenczas to òdbëłë sã zéńdzeniô Òjca Sw. z Kaszëbama w Gdini i Òliwie. Jegò słowa sczerowóné do lëdzy mòrza i Pòmòrza czë prosto do Kaszëbów: „Drodżi Bratowie i Sostrë Kaszëbi! Strzeżëta tëch wôrtnotów i ti spôdkòwiznë, chtërné znaczą ò Waji juwernoce” – ùmòcniłë kaszëbsczégò dëcha, téż westrzód dëchòwnëch. Ùłatwiłë òtemkniãcé sã pòmòrzczich biskùpów na bëcé kaszëbskòscë w Kòscele i dodała lubnotë Zrzeszeniu Kaszëbskò-Pòmòrzczémù jakno òrganizacji, co na co dzéń przedstôwiała interesë Kaszëbów i całownotë mieszkeńców krôjnë. W tim czãdze dzãka ZKP zrodzył sã kaszëbsczi tolmaczënk Nowégò Testameńtu, ùszëkòwóny przez Eùgeniusza Gòłąbka, przëjãti przez Kònferencjã Plenarną Episkòpatu Pòlsczi, wëdóny w Gduńskù-Pelplinie w 1993 r.

Dobëcé demòkraticzny òpòzycji w Pòlsce spòd znakù „Solidarnoscë” na Gduńsczim Pòmòrzu je identifikòwóné ze Zrzeszenim. Rozwij systemnëch przesztôłceniów na môlowym równiszczu, bùdowanié gminnégò samòrządu miôł dzãka ZKP na Gduńsczim Pòmòrzu rozwij spòsobniészi niż w całim kraju. W nowi systemny jawernoce pò 1989 i 1990 r. Kaszëbi, przënôleżnicë Zrzeszenia, bùdëjącë sëłã gminnëch zrzesznic nié le na Kaszëbach, òstôwelë radnyma, bùrmistrzama, wójtama i òbjimelë wôżné stanowiszcza w administracji. Zasedlë w parlameńce. Lëczba przënôleżników w Zrzeszenim w latach 1981-1988 sã pòdwòjiła i dochôdała do 6 tës., zebrónëch w 77 terenowëch partach na òbéńdze 8 wòjewództwów òd Gduńska, Torunia, Szczecëna, Bùczka Wiôldżégò w Pilsczém, Lëbawã w Òlsztińsczém i Warszawã. W welacjach 1991 r. kandëdôt Zrzeszenia, jegã prezes, òd 1990 r. gduńsczi wicewòjewòda, òstôł pierszim kaszëbsczim senatorã w parlameńce RP. W welacjach 1997 r. lëczba kaszëbsczich parlameńtarzistów-przënôleżników ZKP, kandëdatów AWS i UW ùrosła do sétmë lëdzy.

W 1992 r. òdbéł sã we Gduńskù i na całëch Kaszëbach II Kaszëbsczi Kòngres, chtërnégò ùchwôlënk òsoblëwò mòcno pòdczorchnął m.jin. pòtrzebã decentralizacji kraju, rozwij gòspòdarczi krôjnë, kaszëbsczi kùlturë, nôùczi i pòùczënë, jak i piasto­waniô jãzëka. W 1993 r. we Gduńskù òstała òtemkniãtô i pòswiconô Kaszëbskô Chëcz, sedzba władz Zrzeszeniô, w chtërny je téż Bibliotéka, redakcja „Pomeranii” i Klub Studencczi „Pomorania”, a òd 1996 r. téż Kaszëbsczi Institut.

Òd 1991 r. Zrzeszenié wespółdzejô z wiele pòdobnyma òrganizacjama etnicznëch, regiónalnëch zrzesznic w Eùropie. Òstało téż òno przënôleżnikã Federacjowi Ùnii Eùropejsczich Etnicznëch Karnów, chtërny pierszi Kòngres na terenie Wschódny Eùropë òdbéł sã w 1994 r. we Gduńskù.

Kaszëbizna w òstatnym czasu zajistniała téż w liturgii Kòscoła i w wëższich szkòłach, dze je nié le òbiektã badérowaniów, ale na Ùniwersytece Gduńsczim téż jãzékã ùczbë (kaszëbsczi lektorat), a nierôz nawet pòùcznym. W 1995 r. ZKP bëło pòdskôcôrzã i wespół­gòspòdôrzã Kòngresu Kòcewsczégò, a wnetka téż Pòmòrzczégò, zaczãtégò 21 swiãto­jańsczégò 1997 r. we Gduńskù i skùńczonégò 7 swiãtojańsczégò 1998 r. w Szczecënie. Je téż załóżcą Lidżi Regiónów, zbiérający pòdobné òrganizacje ze Sląska i Wiôlgòpòlsczi. Òd 1992 r. òdbiwają sã latné Sympòzja Pòmòrzczi Pòlonii, dlô chtërny òsoblëwym môlã zéńdzeniô, pòdobnie jak dlô wiele òkrãżów w kraju, je Kaszëbsczi Ùniwersytet Lëdowy w Wieżëcë-Starbieninie.

Dzãka òdbùdowie môlowëch samòrządów zwëskòwno zmieniła sã jeleżnosc kaszëbskòscë w rëmii kùlturë i pòùczënë. Zwikszëła sã lëczba szkólnëch i szkòłów zakòrzeniającëch dzecë i młodzëznã w tradicji krôjnë, jak téż ùczącëch historii i kaszëbsczégò jãzëka. Jãzëk ten je òbiektã pòùczënë w czilenôsce elemeńtarnëch szkòłach, a téż w pòwòłónym do żëcô, dzãka pòdskôcënkòwi Zrzeszenia, Kaszëbsczim Liceùm Òglowòsztôłcącym w Brusach. W tim czasu przëbëło kaszëbsczich fòlklorowëch wëspòlëznów, pòjawiło sã i rozwinãło do niespòtikóny wczasni wiôlgòscë kaszëbsczé môlowé gazétnictwò. Jegò przedstôwcama są dzys w òbrëmienim nadmôlowym dodôwczi „Norda” do „Dzénnika Bôłtowégò” we Gduńskù i „Głos Kaszëb” do „Głosu Pòmòrzô” w Słëpskù. Òd lat stójné kaszëbsczé programë przedstôwiô Radio Gduńsk i gduńskô telewizja, ta z nôbarżi pòwszédnym magazynã TV „Rodnô Zemia”, chtërnégò wespółùsôdzcą bëła Izabela Trojanowskô, wczasni znónô jakno wespółùtwórca „Kaszëbsczégò bedekera”. Stanicowyma kaszëbsczima imprezama, objimającyma setczi kaszëbsczi młodzëznë, są m.jin. òrganizowóné òd czwiercë stalat kònkùrsë dlô ùtwórców kùńsztu „Lëdowé Taleńtë” i deklamatorzczé „Rodnô Mòwa”. Słëpsk, Chòjnice i Brusë stałë sã môlama nôbarżi pòwszédnëch fòklorowëch kaszëbsczich festiwalów, a Wiele turniejów lëdowëch gôdëszów. W Wejrowie réżno odbiwô sã „Festiwal Piesni ò Mòrzu”. Ò mòcë kaszëbsczi zrzesznicë i zrzeszony spòlëznë równak rozsądzywô codniowô, wpisónô w pòmòrzką tradicjã i etos, òrganicznô prôca.

Òsobë wëapartniającé sã w rozmajitëch òbrëmiach nôdgrôdzóné są òd lat wiele hònornyma òdznaczeniama, z chtërnëch nôbarżi znóny to „Medal Stolema”, przëznôwóny òd 1967 r. przez Klub Studencczi „Pomorania” za òsoblëwé zasłëdżi w rozwiju Kaszëb i Pòmòrza, nôczãscy w òbrëmienim lëteraturë, kùlturë i nôùczi. Za òrganizacyjną robòtã w ZKP móże bëc wëapartnionym „Piestrzéniã Swiãtopôłka Wiôldżégò”. Réżno Medal Bernarda Chrzanowsczégò „Rësził Wiater òd Mòrza” przeznaczony je dlô lëdzy, co sã przëłożëlë do rozsłôwieniô Kaszëbów i Pòmòrzô pòza krôjną, w Pòlsce i swiece. Jegò laùreatama są: sp. ùczałi i pòéta ks. Janusz Pasérb czë pisôrz Günter Grass, profesor Gerard Labùda i lingwiscë Alfred Majewicz z Pòznaniô i Hanna Pòpòwskô-Tabòrskô z Warszawë, jak téż ùsôdzca „Historii kaszëbsczi lëteraturë” Ferdinand Neùreiter i dokùmentalista, miemiecczi pisôrz sparłãczony z Gduńskã, sp. Hans Geòrg Siegler.

Codniowòsc żëcô Kaszëbów i Zrzeszeniô nie je wòlnô òd zagrożbów, zbòjaniów, słabòt, ùpôdków, zwadów, nieszëkòwno zwëskiwaniô wòlnotë usôdzaniô, zwielëwaniô pòspólnégò dobra, wespółżëcô z jinyma. Nimò to w widze przeszłëch pòkòleniów i wëzwaniów przińdnotë móże gadac ò òsoblëwym fenómenie tërwaniô Kaszëbów, rozwiju kaszëbskò-pòmòrzczi rësznotë, ùrôbianiu nowy kaszëbskò-pòmòrzczi zrzesznicë, zakòrzeniwaniô sã nowëch pòkòleniów w stôri pòmòrzczi tradicji – pòmòrzczégò kraju jakno môlu zéńdzeniô, tradicji spòlëznów wiele kùlturów, w jaczi ò bezùstôwnoce i rozwiju rozsądzywô kaszëbsczi dërżéń. Gòdłã I Pòmòrzczégò Kòngresu, przëtwierdzonym òbczas jegò tërwaniô, bëłë słowa A. Majkòwsczégò z jegò pòwiescë „Pòmòrzónie”: „Żëje dëch Pòmòrzô”. Oddôwają òne dôwną i terôczasną kaszëbskò-pòmòrzką jawernotã, a w szerszim ùjimniãcym brzëmią: „Zdrzë i nabierzë dëcha. Nie bój sã. Żëje dëch Pòmòrzô. Czë abò wiész, że greńce dëcha są bezmiarné i jegò mòc nie mierzi sã zemską miarą? (...) Wstani i dzejôj! Pòmòrzónie, dowiérzôj w twòjã sëłã”.

W dzejach Kaszëbów sprôwdzëło sã doznanié jich liderów, prowôdników kaszëbsczi rësznotë, że elemeńtã rozsądzywającym ò jich terôczasnocë i przińdnoce, pòdobnie jak kòżdi jiny spòlëznë czë pòjedińczégò człowieka, są nade wszëtkò gwôsné sëłë, gwôsnô usôdzkòwô prôca, nôùka i òrganicznô prôca òd spòdlégò. W tradicji samòrządnoscë, wòlnotë i òdpòwiedzalnotë, codniowy robòtë, zgódno z mëslą cysterzczégò gòdła ora et labora, sedzą dëchòwé sëłë Kaszëbów i Pòmòrzónów, rozsądzywô ò jich ùróbkù i môlu w kraju i swiece, dokądka bë le zaszlë sami abò jich ùwôżanié rodzącé dokôzë.

 

Advertisement
border borderborder border
     
border

Copyright © 2004-2007 Projekat Rastko / Rastko.net. All rights reserved. Contact us at: kaszuby@rastko.net

border
border border
border border border border
border border border border