Przekôzywónô hewò do rãków Czëtińców baro zajimnô knéżka Bòlesława Bòrka zesôdzô sã – jakno to pòkôzywô spisënk zamkłoscë – nade wszëtkò z trzech zbiérków wspòminkòwi kaszëbsczi prozë (Lesôcczé pòwiôstczi, Mòje jezórné stronë, Lasowé okrëszënë) i ze zbiérkù legeńdów (Pòwiôstczi ò lesôcczich jezorach), a nadto jesz z trzech wiérsztów. Ùrôbiają òne tematową ë jãzëkòwą całownotã z wôrtnotą dokùmeńtu.

Ògłosywóné tuwò drëkã kaszëbsczé dokôzë lëteracczé B. Bòrka òddôwają baro dobrze całą jawernotą żëcégò kaszëbsczi wsë, òsoblëwò ti lesôcczi, w XX stolaté, nôwikszim dzélã w jegò strzódkù i kùńcu. Synteticzno Aùtor je òpisôł w drëkòwónym tuwò pò pòlskù artiklu Moje strony rodzinne dawniej a dziś (Mòje rodné stronë dôwni ë dzys); niech òn téż bãdze wespół kòmeńtôrzã do przedstôwióny całownotë. Mają òne wiôldżé pòznôwné ë ùczbòwé, jak téż wëchòwawczé wôrtnotë, jakno prawie wszëtczé robòtë B. Bòrka, wielelatnégò szkólnégò i wëchòwawcë trój generacji młodëch Kaszëbów. Narratora móże tuwò spòkójno zeszlachòwac z Aùtorã.

Aùtor bez wątpieniô robi adresôrzã nëch pòwiôstków i wspòminków młodégò Czëtińca, nade wszëtkò Kaszëbã, skòrno tim razã pisze blós ë czësto pò kaszëbskù, a kaszëbizna przez niegò ùżiwónô móże sã baro przëdac – jistno jak sama tematika ë téż szëk òpisënkù – mòwny edukacji dzecy ë młodzëznë w szkòle. Je to jãzëk zwëczajny ë baro prosty, ale równoczasowò bògati ë rozmajitoôrtny, përzineczkã zafarwiony na môlową gôdkã, tj. na mòdło lesôcczé, co wëjôwiô ùmëslno òstawionô tuwò dlô tzw. jãzëkòwi stilizacji wëmòwa ch jak sz (w gwësnym pòłożenim), jak np. blaszi, dëszi, mieszi, mùszi, paszi, pazëszi, ùstrzeszi (tj. pasowno za òglowòkaszëbsczé: blachë, dëchë, miechë, mùchë, pachë, pazëchë, ùstrzechë), mało ju dzys tam sam czëtô ë dotądka nie wëzwëskónô w lëteracczich dokôzach. Te dokôzë Bòrka nôleżi zamôdlac do wëzwëskaniô w szkòłowi ùczbie, a jich dzél to ùprawioné czëtewczi i razã wskôzë do gwësnëch jãzëkòwëch òbùczeniów, òsoblëwò w zajimnym i apartno zamëszlonëch ë napisónëch Lesôcczich pòwiôstkach, co mają sztôłt môłëch ë pòwszédno rozmiónëch studiów etnografnëch czë socjologòwëch.

B. Bòrk je doswiôdczonym i mòcno zasłużonym człowiekã, szkólnym, dzejôrzã ë Aùtorã wespół, chtërnégò pòkôzywô tuwò nié blós jegò gwôsny dokôz (nen pò pòlskù), ale nade wszëtkò òddôwónô Czëtińcowi kaszëbskô proza. Przëbôczmë, że Aùtor òkóma tegò napisôł jesz pò pòlskù beletristno m.jin. swòje wspòmińczi Ścieżki, bezdroża i drogi (Stegnë, barabónë ë drodżi) (1984), w chtërnëch ùsôdzôł jem pisënk trójnëch kaszëbsczich dialogów. Jistny òbòwiązk jem zjiscył w wëdrëkòwóny nié tak dôwno beletristice Twierdzą był im każdy próg (Gardã béł jima kòżdi próg) (1998), tikający ùprocëmnieniô młodzëznë do rësznotë w séwnikù 1939 r. Wdarzëc nôleżałobë tuwò niechtërné Jegò òglowòrozmióné dokôzë historiowi nôtërë, np. Nad Śleżą. Zarys walk Kaszubów lesockich (Nad Slëżą. Céchùnk biôtków lesôcczich Kaszëbów) (Gdańsk 1978), jak téż trójny knéżeczczi tikającé dzejów ë dzysdniowòscë lesôcczich wsy, jak np.: Bieszkòjce, Bòjóno, Czãstkòwò, Czelno, Kòleczkòwò, Nowi Dwór, Gniewòwò ë Sopieszëno, Szemôłd, Zbichòwò ë Reszczi.

Wszëtczé żëcowé zdzejaniô znónégò ze skrómnotë Bòlesława Bòrka dokôzywają Jegò stolëmny wiédzë ë wiele taleńtów, robòcoscë, ùlubieniô tatczëznianëch ë rodnëch strón.

Jerzi Tréder
Wejerowò, 1 rujana 2002

Lesôcczé pòwiôstczi

Kòpa wspòminków z lat dwadzestëch ë trzëdzestëch XX wiekù

Szła gôdka ò stôrëch dzejach
Òd ópë do tatka,
Kaszëbsczé zwëczi przekôza
Swòjim dzecóm matka.

Ë tak niepisóné dzeje
Szłë gôdką w nowi swiat
Z starka na tatka ë sëna,
Tak przetrwa wiele lat.

(B. Bòrk)

Słówkò òd aùtora

Jak człowiek nabiérô lat, starosc na niegò léze, jegò mëslë cygną corôz barżi do lat dzecynnëch, knôpiczëch, w rodné stronë, do chëczë, gdze béł jegò pòczątk, gdze ze swòjima starszima, mëmką ë tatkã, ómamą ë ópapą, sostrama ë bratama, drëchama ë sąsadama dzelił młodé lata. Jô ò tëch latach, dlô mie baro piãknëch, a dlô dzysészich dzecësków gwësno dzywnëch, snijã pò nocach. To bëła jedna przëczëna, że wzął sã jem do napisaniô tëch wspòminków-pòwiôstków.

Lata mijają, czas nëkô corôz barżi, żëcé sã zmieniô ë te przeżëca, te dzeje pùdą w zabëcé, pò nich prawie nick nie òstónie. A kòżdi czas je wôrt pòznaniô ë przetrwaniô. Lëdze w nëch czasach mielë bògati jãzëk, czekawé zwëczi ë chòc w biédze mielë wesołé żëcé. Na Lesôkach to żëcé bëło prawie co wies kąsk jiné. Jô pòchòdzã ze Zbichòwa, jedny z wsów zakòpónëch w lasach ë òpisóné pòwiôstczi tikają tëch strón. Pòdôwóné w tëch pòwiôstkach miona ë nôzwëska są dobróné z przëpôdkù, zmëszloné.

Mòje młodé lata, pamiãc ò nich są zamkłé w ti ksążeczce, chtërna pòwsta z pòmëszlënkù Direktora Mùzeùm Pismieniznë i Mùzyczi Kaszëbskò-Pòmòrsczi, Wastë Bògùsława Brézë ë staranim Wastë Profesora Jerzégò Trédra.

Banë

Do nôblëższégò banowù je prawie jedna mila drodżi ë to przez las. Tej téż niejedne dzecë, nawetkã te ze starszich klasów, nie widza jesz w swòjim żëcym banë. Jak szkólny rôz sã spitôł, co je pôloné w maszinie òd cuga, to le pôrã knôpów wiedza, że maszinista szmërgô do ògniszcza wãdżel.

– A skądka òn mô tëli wãglów? – spita sã Grétka z trzecy klasë. – Mòja mëma wëgarnie z piécka co nôwëżi szëpelkã wãgliszków – doda.

– Tu chòdzy ò jiny wãdżel, taczi wëkòpóny z zemi, tam dalek na Sląskù – wëjasnił ji klasowi mądrala, Kąkòlów Grégòr.

Szkólny le cziwnął głową ë pòdszedł do szafë, skądka wëjął sztëk czôrnégò wãgla z taczima swiécącyma òczkama. Długò òpòwiôdôł ò tim, jak to górnicë w głãbòczich kòpalniach wëdzérają zemi to czôrné złoto. Dzecëska pòzdrza pò sobie, a Władi, co pasł krowë ù Szpechtë, cëchò rzekł do swòjich kómpli:

– To taczi złoti wãdżel mùszi bëc òkropno drodżi?

Szkólny zapòwiedzôł, że jak ùczba w szkòle bãdze mia sã do kùńca, a szkòła zarobi na zbiéranim bùczënë ë żôłãdzów wiele dëtków, to dzecë ze starszich klasów, to je z trzecy ë czwiôrti, pòjadą cuchã nad mòrze, do naszi Gdini. Terô wszëscë żdelë na tã zapòwiedzóną wanogã, a skrzãtno zbiérelë no lesné semiã.

Pò Bòżim Cele w sobòtã szkólny prowadzy swòjã gromadã dzecësków na banów do Zôgòrzô. Nôprzód kùpił wszëtczim biletë na banã, a tej wëprowadzył dzecë na taczi trotuar, chtëren nazwôł peronã, gdze pò òbù stronach bëłë szinë pòłożoné na taczich balkach. Józk wiedzôł, że to są szwële, bò jegò tatk òbcynô je szeroczim bilkã w lese. Zanim wsedlë do banë, pò szinach z lewi stronë przelecôł taczi dłudżi cuch.

– Czemù ten cuszk nie stanął ë nas nie wzãł mët? – spita sã nerwés Irka.

– Bò to béł pòspieszny cuch, a taczé stôwają blós na wôżniészich stacjach – wëjasnił ji ë jinym nen mądrala Grégòr, co béł pôrã razy z mëmką w Gduńskù.

Szkólny pòdprowadzył dzecëska bliskò maszinë, chtërna stoja przë taczi rampie ë bëła zaprzëgłô do pôrë taczich czerwònëch wagónów, z chtërnëch robòtnicë wëladowiwelë na towarowé aùta wãdżel, taczi sóm, jak szkólny pòkôzôł w szkòle. Dzecë ùzdrza, jak ten wãdżel pôli sã w ògniszczù ti lokòmòtiwë, a przë tim czichałë ë kaszlałë, bò jich gardła gëldzył dim, jaczim pôrzka na nich ta machtnô maszina. Maszinowi pòcygnął za taką rączkã ë lokòmòtiwa gwizdnã, jakbë chca òd se òdstraszëc dzecëska.

Za jaczisz czas na pazura na żelôznym słupie przë szinach, to je na semafòrze pòdniosła sã do górë, pòkôzôł sã zelony wid, a na perón przëszedł banowi w czerwòny mùcë. Z dôleka nadjéżdżôł nasz cuszk – tak przënômni rzekł nasz szkólny, jak ùzdrzôł tegò banowégò z ną szëpelką, chtërna mia biôło-czerwòną tôrczã. Ten zawrzeszczôł:

– Odsunąć się od torów!

Cuszk znôjma stôwô, jaż sã zatrzimôł czësto pò prawi stronie perónu. Szkólny wprowadzył dzecë pò wësoczich trapach do wagónu, na jaczim bëło napisóné „2”, ë kôzôł sadac tam, gdze béł plac. A tej nakôzôł:

– Jak wlézą do wagónu starszi lëdze, tej nôleżi wstac ë zrobic jima wòlny môl.

Dzecëska rwałë sã do òczen, bò bëłë niszrich tegò, co sã bãdze bùten dzało. Banowi wrzeszczelë:

– Wsadac ë dwiérzë zamëkac!

Jak ju wszëscë bëlë bënë, tej nen w czerwòny mùcë dôł sygnał maszënisce, że móże jachac. Jak cuszk ju sztërk òdjachôł, jedna starszô białka rzekła do tëch dzecy, co sedza w òknie:

– Zamknita to òkno, bò tu je cuch.

Starszi chłop rzekł do swòjégò sąsada na ławie, chtëren pôlił cygaretã:

– Dôj mie téż pòcygnąc jeden cuch.

Beczczi

W Zbichòwie z wòdą bëło krëchò. W dole przë strużce bëła wieskô stëdnia, ale wòda w ni nie nadôwa sã do lëdzy. Pôrã gbùrów miało swòje stëdnie z dobrą wòdą do picô. Òd nich nosëlë wòdã ti, co ni mielë swòjich stëdniów.

Nadchôdałë żniwa. W niejednëch stëdniach wòda prawie wëschła. Ù Rôdków bëła sztéc wòda. Melcerka wzã szchanie z dwùma wãbórkama ë rëknã do ti stëdnie za czëstą wòdą do picô. Jak wla do kùchniowi beczczi trzë drachtë, rzekła do nôstarszi Gnésë:

– Terô të halôj dwa drachtë, żebë to sygło do kùńca tidzenia, bò òd witra jidzemë wszëscë w żniwa.

Melcer nakôzôł swòjémù sënowi Alémù przelôc wòdã z beczczi na szlópach do beczczi w chléwie. Nałożił kònióm sle ë zaprzigł je do szlópów. Przë beczce pòstawił wãbórk ë jachôł do stawù. Jak nafùlowôł beczkã, jachôł kamienistą drogą do chëczi ë jã mòcno trzimôł, żebë sã nie wëwrócëła, co sã dosc czãsto zdôrza ë tej trzeba bëło nawrócëc pò nową wòdã.

Zanôsza sã na wiôldżi deszcz. Melcer nakôzôł Alémù zakùlac lózą beczkã z szaùra pòd ùstrzech, przë chtërnym bëła zamòcowónô takô timczasowô rëna.

– Dobrze pòdkùlni tã beczkã pòd rënã, żebë wòda leca prosto w niã bënë – pòùcził tatk swòjégò sëna.

– To bãdze wòda do gòtowaniô kòcła, czë téż dlô bëdła? – spitôł sã Ali.

– Do kòcła – rzekł tatk. – Takô deszczowô wòda je miãtkô ë bùlewczi sã w ni rëchli gòtëją.

Kùńcził sã adweńt ë nadchôda Gwiôzdka. Melcer z Alim wëbrelë sã do miasta z pôrã miechama żëta, żebë miec dëtczi na swiãta. Melcerka przed òdjazdã jima przëpòmina:

– Nie zabôczta kùpic beczułkã dobrëch sledzy na Wilëją ë na pòst.

Jak dojéżdżelë do miasta, Ali ùzdrzôł, jak pò szinach nëkôł baro dłudżi cuch. Zdrzôł na nien ë spitôł sã tatka:

– Na wagónach są taczé machtné beczczi. Co ti banowi w nich wòżą?

– Pewno ropã abò benzynã. A móże piwò? – zażartowôł Melcer.

– Tatkù, piwò nié. Piwò je w taczich môłëch beczkach.

– Të chcôł rzec: we fòtkach – pòprawił Alégò tatk.

Sledze kùpilë na rënkù òd taczi grëbi rëbôczczi, chtërna heńdlowa sã do ùpartégò ë nie chca nick spùscëc z prizu. Ale sledze bëłë ekstra ë tegò prizu wôrt.

Jak ju òdjachelë z rënkù, Ali ze smiéchã pòwiedzôł do swégò tatka:

– Ale ta rëbôczka bëła pãkatô jak prôwdzëwô beczka – a przë tëch słowach smiôł sã, jaż ùszë mù sã trzãsłë.

– Ale beczka smiéchù! – rzekł tatk. – Ë zaczął sã téż smiôc na całégò.

Za jaczisz czas, jak skùńczëłë sã wôżné robòtë w pòlu, Melcer rzekł do swòjégò nôstarszégò sëna:

– Chcemë le wrzëcëc na môłi wóz blaszaną beczkã ë pòdcygnąc gò do kùlë ze sztokã.

– Jô bãdã naléwôł sztok do beczczi tim stôrim wãbórkã.

– Jak nalejesz, tej mie rzeczesz – zapòwiedzôł tatk. – Tej më wëwiezemë ten sztok na naszą łąkã w Strëgach.

– Jo, tatkù. Tam ùrosce bëlnô trôwa na sano ë chòwa bãdze mia co żréc przez długą zëmã – zaùważił Ali.

Blizë

W niedzelã pò Szkaplérzny rzekł pò kòscele tatk do sëna Rómana:

– Dzys przë taczi piãkny pògòdze, jak żniwów jesz ni ma, jidzemë na blizã pòd Rzepiskama, skądka je widzec szmat naszi kaszëbsczi zemi.

– Dobrze, tatkù – òdpòwiedzôł ùceszony Róman ë sã spitôł: – Czë jô mògã òbléc bótë?

– Në, w kòrkach të doch w taką drogã nie pùdzesz, ale wez te stôré, bò nowé mùszą bëc na przëjãcé jesenią.

Jidą szluchtą przez jérczi na Zeloną Drogã, a tej cygną wiłozã na długą górã w lese. Stąd tatk sczerowôł sã na Szmeltã ë rzekł do sëna:

– Jidzemë nôprzód òbezdrzec nëch Lesnëch Bracy.

Jak przëszlë na kùńc ny dłudżi górë, Róman pòdszedł do pôrã machtnëch kamieni, jaczé leża òkóma sebie, ë òbzérôł na nich jaczisz dzywny mech.

– Të le wezdrzë na to drzéwiã ë pòwiédz, co të widzysz na nim apartnégò – wskôzôł tatk na dosc grëbégò bùczka.

– Kò ten bùczk mô swòje lëstë, a téż dãbòwë, a kórã mô z jedny stronë bùkòwą, z drëdżi dãbòwą. Te dwa drzewa są zrosłé razã ë dlôte pewno zwią sã Lesnyma Bratama – domëslił sã Róman.

Doszlë na nã górã, na chtërny stoja drewnianô bliza. Pò drôbce wdrapelë sã na pierszi ji dzél, chtëren béł równo z drzéwiãtama. Stąd bëło widzec dokładno lesôcczé lasë z głãbòczim rowã Slëżë, błota za Rëmią, Òksëwskô Kãpa, mòrze przed Hélską Kòsą. Z drëdżégò dzélu drôbczi òbrôz sã pòwiãksził ë widza sã całą Rëmiã, pòrtowi dzél Gdinie, całą Hélã, a za nią Wiôldżé Mòrze.

– Co za piãkny rozezdrzenié, co za wiôldżi òbrôz je wkół nas: tëli lasów, łąków, górków? Jak piãknô je ta nasza zemia? – chwôlił Róman.

– Môsz prôwdã. Piãkné są te nasze stronë, a z blizë jesz piãkniészé – pòtwierdzył tatk.

– A czemù ta bana tam za błotama tak dëmi? – béł niszrich Róman.

– A, ten cuch, to „pùckô kòza”, jak më zwiemë tã banã. Dëmi, bò jedze pòd górã, wspinô sã na Pùcką Kãpã.

To bëła wiôlgô ùcecha dlô naszégò Rómana, totéż blizë òd tegò czasu nie dôwa mù spòkòju. Chcôł kònieczno zdrzec na swòje stronë z górë. Baro béł falszëwi tim, co z fligra mòglë zdrzec na szeroczi swiat. Jak chtërnô niedzela bëła wòlnô, zabiérôł ze sobą pôrã knôpów ze wsë ë maszerowôł z nima do ti ë do tamti blizë. Òdwiedzelë malinką blizã za Zbichòwã, niedaleczkò zôgòrsczi drodżi, Markówcowã blizã przed banowã w Zôgòrzim, bëlë na Gòjkòwi górze za Reszkama. Ju pò żniwach zaszlë na Pùcką Górã przë Nowim Dwòrze. Tam spòtkelë pôrã starszich lubasów, chtërni sã spitelë naszich wanożników, czemù ta góra zwie sã Pùcką. Nicht z Rómanowégò karna tegò nie wiedzôł. Tej òni wprowadzëlë jich na blizã, skądka jezoro przë Wëspòwie bëło widzec całé, ale wëdôwa sã taczé môłé. Wezdrzenié na lasë syga jaż pò Glôzëcã, Gòwino, a nawetkã pò Darżlëbié. Ù górë nen jeden lubas rzekł:

– Stądka je widzec Pùck. Chto z waji knérpsów widzy to miasto?

Nicht sã nie zgłôszôł, bò nicht Pùcka ni mógł dozdrzec.

– A, wa pewno jesta za môłi! – rzekł ten nôwikszi lubas ë wzął Rómana za ùszë, pòdniosł gò w górã, a ten zawrzeszczôł z bólu.

– Në, widzysz të ten Pùck?

Róman le skrącył głową. Tej wzął gò za ùszë drëdżi rôz, pòdniosł, a ten z bólu dzarł sã na całi głos, a za Pùckã wcale nie zdrzôł. W tim bólu szedł pò rozëm do głowë ë z bekã wëcësnął:

– Je Pùck! Je. Widzããã..., widzã gò!

Nen kôrla pòstawił Rómana na nodżi ë pòwiedzôł z jaczimsz dzywnym ùsmiészkã:

– Në, terô wa wiéta, czemù ta góra zwie sã Pùcką Górą.

Blizowi

Tóna spieniãżił wczora prósca. Zarô z flészrã wëpilë môłpkã, ale to bëło za mało. Flészer z próscã rëknął pòd Miasto, a Tónã wzął apetit ë cygnął na pòprawinë. Jak wlôzł do karczmë, ùsmiôł sã całną gãbą, pòzdrzôł pò rédze nëch bùdlów ze sznapsã, wëstawionëch na przegrzechã na pòlëcach, pôłknął slënã, wëcygnął rãkã do karczmarza ë rzekł:

– Wejle, Tóna wdeptnął do Tónka. Na to zdarzenié mùszi bëc achtel, ne nié?

Òd achtla sã zaczãło. Òbaji Tónowie zdążëlë przewrócëc dwa, a móże trzë, a tej zaskrzëpia dwiérzë ë wtramòlił sã do karczmë Léòn òd krzëwi krëszczi. Òn ju téż miôł pòd mùcą, bò sprzedôł flészrowi celã ë na lëtkùp zwrócëlë dwa môłé, a jak nen flészer odjachôł, chlapnął jesz dwa.

– Pòchwalony! Nie je wama tu straszno? To sã robi smroczno ë ne dëchë ju zaczinają wanożëc pò swiece. Tak w towarzëstwie bãdze nama weselni. Ne nié?

– Kò jo! Wez le, Tónkù, nali mù jednégò. Òn téż swòjã lagã pòstawi. Doch jo, Léònkù?

– Ale jo, Tóna. Jô nie jem żódnym kniwkã, a dëtczi móm w taszi. Ale jô nie lubiã pic pòcemkù. Wez le, Tónkù, zapôl jaczisz switk, bò jô mògã nie trafic do gãbë, a téż dëchë nie bdą miałë do nas przëstãpù.

– A të sã, Léònkù, dëchów bòjisz?

– Ne cëż të, Tóna. To le sã tak gôdô. Do mie dëchë ni mają dostãpù. Jô doch jem chrzcony swiãconą wòdą, a pôcerz téż przed spanim mówiã, do kòscoła ë na Górczi do Wejrowa chòdzã.

Jak złapelë mòwã ò dëchach, tak ni mòglë z ni wëlezc. Nôbarżi rozprôwiôł ë sã chwôlił Léòn.

Jak òn sã chwôlił?! Òn – wedle jegò gôdczi – z duchama żił za pón brat.

– A wiéta wa, jak jô szedł w nocë ò dwanôsti Szmùdową drogą, a tej pò stronach zaczãłë gònic jak òbarchniałé ne szczerze ë zwònic lińcuchama, to le szłë skrë w górã, tej jô nic, le sã przeżegnôł ë szedł spòkójno do chëczi.

– Të doch stożisz, Léònkù. Terô jô wiém, czemù ta twòja wëwiesza wëpróné bùksë na linkã. Të miôł w nie nakaloné. Przëzni le sã!

– Të mie, Tóna, pòcygôsz, të sã wëszczérzôsz ze mie. Niech cë diôchlë! Jô tu ni móm nic do szukaniô. Jidã precz!

– Zdrzë le, Tónkù, co za chitrus z niegò. Terô òn bë miôł pòstawic, tej òn jidze precz. Biôj ë pògadôj so ze swòjima dëchama.

– Cëż të, Léònie, jô le tak do szpôsu. Tónkù, stawi pół litra!

Jak wëcedzëlë no pół litra, bëła ju cemnô noc. Wëszlë z karczmë, a tu ani jedny gwiôzdë na niebie. Nodżi bëłë jaczész pòszamòtóné ë ni mòglë nawetkã chwacëc żódnégò szpùru.

– Pùdzemë na skrótë wedle błotów ë torfkùlów – rzekł Léòn.

– Môsz prôwdã, sąsadze – przëswiôdcził Tóna.

Jidą, a nodżi są corôz barżi glënisté ë rzucô jich na wszëtczé stronë. Wzãlë sã pòd pazëszi, żebë jic barżi gwësno. Léòn so nawetkã pòd nosã pòmrëkiwôł jakąs spiéwã. Widzą ju jaczisz jasny plachc, a pòd nogami sã jakòs dzywno kòlibie ë robi mitkò. Ale òni jidą drist do przódkù.

– Widzysz të, Léònie, ten biôłi plachc to je Szulcowé jezoro? Më mùszimë skrãcëc barżi na prawò, bò tak më wlézemë w Ródowé torfkùle.

– Cëż të, Tóna, barżi w lewò? Jo cë gôdóm, że barżi w prawò! Të słëchôj za mną!

Kòżdi cygnie w swòjã stronã, bò ùwôżô, że mô górã. Zaczãlë sã wadzëc ë szarpac. Szlë jednak wiedno prosto, a to bëło jich nieszczescé. Ale, ale! Co to je za wid? A nen wid szedł przed nima ë tak përznã pòdskôkiwôł.

– Widzysz të, Tóna? To jidze chłop z latarnią. Dogònimë gò ë òn nama pòswiécy.

– Co të, to je wid w chëczach Rzepów, a że òn skôczë, to sã cebie zdaje – twierdzył Tóna.

Terô mielë jinô téma do wadzeniô sã. A jak so tak dogadiwelë, Léòn wëslizgnął sã Tónowi spòd paszi ë to le chlustnãło ë òn szlabrotôł w torfkùli. Tóna pò wiele szarmëclach wëcygnął gò całégò ùnuzlónégò kałã, a nen wid szedł spòkójno dali ë pòdskôkiwôł ë jakbë sã smiôł ze spitëch strëchów.

– Wejle, òn sã jesz corôz barżi cziwie, ten przesniti blizowi. Jidzmë nazôd – rzekł Tóna.

Bùdinczi

Bùdinczi na wsë mają swòje nazwë. Ë tak bùdink, w jaczim mieszkają lëdze, zwie sã chałpą abò chëczą, wkół gbùrsczégò pòdwòrzô stoją: szopa, stodoła, szaùer, bakùz, kùrnik, a gdzes w nórce stoji szitus.

– Czemù ta nasza chałpa je takô biôłô? – pitôł sã swòji mëmë nômłodszi z familii, Julis.

– A jakô òna mô bëc: zelonô czë różewô? – na ùrwanié spita sã mëma.

– Melcrów je czerwionô, zbùdowónô z cegłów – cygnął dali Julis.

– Ale Klóków je téż mùrowónô, le z kloców ë je szarô – wtrąca sã w mòwã Zofa.

– Ne jo, bùdinczi są wszelejaczé – przerzekła ómama. – Za mòjich czasów srąb béł drewniany wëlepiony glëną z pòcãtą słomą, a tej pòcygniony kalkã.

– A z ti deszczowi stronë bùtnową scanã òbilë délama, żebë deszcz nie spłókiwôł kalkù ë nie mòcził glënë – doda mëma.

– Wszëtczé stodołë są drewniané. A to czemù? – spita sã Zofa.

– W stodole je zbòżé w snopach, seradela, sano, kléwer, słoma, a to doch nie zmiarznie w zëmie. Baro czãsto je zwiozłé do stodołë zawilgłé żniwò ë w taczi przewiéwny stodole òno lepi doschnie, ne nié – stara sã przekònac Zofkã ómama.

– Kòżdé stwòrzenié mô swój apartny bùdink. Kùrë mieszkają w kùrnikù, pies w bùdze, môłé gąsątka w skrzëni abò balice, a kùrzątka colemało w stôrim grôpkù. Zajc mô swòjã jamã w pòlu, kùna dzurã w zemi, kret kretowinã, ptôszi mają gniôzda, pszczołë dzurë w stôrëch drzéwiãtach – prawiła dzecëskóm ómama.

– Ale terô pszczółczi mieszkają w pleconkach zrobionëch z délów abò słomë – pòprawiła ómamã Zofka.

– Bùdinczi mògą bëc machtné, całé mùrowóné, jedne chëczë nad drëdżima, gdze mieszkô wiele lëdzy. Taczé są pò miastach ë na nie gôdają: bloczi – pòwiedza mëma.

– Przódë panowie mieszkelë w dwòrach, czë téż w zómkach, a królowie mielë taczich zómków pôrã – domëslëła sã ómama.

– A to dô téż taczé bùdinczi, w chtërnëch je wiele maszinów ë wiôldżi trzôsk, a wiele robòtników tam robi wszelejaczé rzeczë. Jak taczé wiôldżé bùdinczi sã zwią? – zapitôł tatk, chtëren co le wdeptnął do chëczi ë ùczuł tã mòwã ò bùdinkach.

– Jo nie wiém – rzekł Julis.

– A jô wiém! To są fabriczi – pòchwôlëła sã Zofka.

– A bùdink, gdze stôwają cudżi ë lëdze kùpiają biletë, jak sã zwie?

Tegò z dzecy nicht nie wiedzôł, ale ómama chca sã téż pòchwalëc ë rzekła:

– To doch je banów, a niejedni gôdają stacja, ale jiné stacje są téż na Górkach w Wejrowie.

– A chto mie pòwié, jak sã zwie machtny bùdink w Rëmi, gdze wstôwióné są fligrë? – miôł nową zgadiwankã tatk.

– Fligrë w Rëmi? Kò òne sôdają na lotniskù. A jak sã zwie jich dodom, tegò jô nie wiém – przëznôł sã Julis.

– To je takô òsoblëwô nazwa: hùgar czë hangar – domiszlôł sã tatk.

– Są téż taczé bùdinczi, w chtërnëch robi sã òkrãtë, a tej spùszczo sã je przë mùzyce na wòdã. Jô widzôł ten szpôs we Gduńskù – cygnął dali tatk.

– Ale jak taczi bùdink sã zwie? – chca wiedzec Zofka.

– To je stoczniowô hala – òdpòwiedzôł ji tatk.

– A jô wiém, jak sã zwie bùdink, gdze mieszkô Pón Jezësk – wëkrziknął môłi Julis.

– Ne jo, ò kòscółkù më bë wnetkã zabëlë – pòwiedza ómama.

– A w kaplëczce mieszkô Marija Panna. Ne nié? – zakùńczëła gôdkã ò bùdinkach Zofka.

Dim

Dze je òdżin, tam je dim – gôdô stôri pòwiedzónkò. Jednak nié wszëtczen òdżin równo dëmi. To zależi òd te, co sã na tim ògniszczu pôli. Sëché drzewò daje môłi, jasny, rzôdczi dim, a jak szmërgniesz na wãgliszczi bëlejaczi chróst, lëstë, mòkré zelëskò, òd razu môsz czôrny, gãsti, dëszący dim. Jak je bëlnô pògòda, lëft je klôr, tej dim cygnie prosto do górë, a w kòmùdny czas wleczë sã pò zemi, tacy sã pò kątach, wcyskô wszãdze, gdze sã blós dô. To je brzëdczi dim.

Jak ksądz kadzy przë wôłtôrzu abò w jaczim jinym môlu, a dim z kadzëdła jidze prosto do górë, tej to – jak niejedni lëdze gôdają – znaczi, że bòskô łaska òbdarzi, zeszłëch lëdzy w kòscele czë téż w jinym môlu, baro wiôldżim bògòsławieństwã. A jak dim sã tacy niskò, to abò lëdze są baro grzészni, abò jinteńcja kadzeniô je falszëwô. Czë tak je gwës, tegò jô nie jem w sztãdze pòwiedzec.

Dim mô téż swòjã wôrtnotã ë daje pòżëtk. Wezmë na to: w kòminie òn wãdzy szpiek, nad ògniskã przëpiékô wôrztã ë daje ji dobri szmak, drëchóm ze straże daje wiédzą, że sã pôli jaczisz bùdink czë téż las. Më doma ògrzéwelë jizbã w mrozach wãgliszkama z blata abò téż z piécka, wsëpónyma do stôrégò grôpka. Żebë za baro nie dëmiło, mëma kôza pòsëpac wãgle solą. Ale jednak ten dim béł czëc.

– Na to ni ma radë! – pòwiôda mëmka. – Lepi w dëmie, jak w zëmie.

Ale jak jizba bëła za baro zadëmionô, tej to nëka wszëtczich na kaszel ë wszëscë równo beczelë, a z òczów kùlałë sã jima łezczi. Jak chłopi zasedlë do szkata ë zaczãlë czadzëc jednã cygaretã pò drëdżi, to białczi szkalowałë ë narzékałë: dzecëska sã dëszą, bãdą miałë do czinieniô z chërzëskama, gardinë na òknach zżôłkną, zwela sczôrnieje. A ti strëszë na to nie zwôżają ë dali dëmią.

Jak w naszi wsë miała bëc kòlãda, tej mëma rzekła do tatka:

– Wez le, chłopie, zapalë nã cygarã, co të dostôł na roczëznã ë pòchòdzë pò pańsczi jizbie, żebë òna pôchnã za panama.

Dim nie jidze blós z ògniska, ale téż z gnoju, jak òn nie je bëlno kòniama ùdeptóny, abò téż z zamòkłi grëpë sana. Zdarzëło sã téż, że zapôlëła sã zawilgłô seradela w stodole. Stôri lëdze gôdają, ë w tim je jakôs prôwda, że dim je żeniałi z nieszczescym.

To dô jesz jiny dim jak z ògniska. Wezmë na to zëmą, jak sëpie sniég ë wieje machtny wiater, tej w naszi wsë zasëpało drogã tak, że za wòdą do stëdni przë stawie białczi chòdzëłë pòlama. Takô dëmnica dérowa nierôz pôrã dni. Całô wies odkòpiwa zawaloną sniegã drogã ë jiné wiłozë.

W ksążkach, a téż w niejednëch gazétach, pòkôzëją nierôz taczé dzywné górë z daleczich krajów, z chtërnëch wali sã wiôldżi dim, czasã òdżin, abó wëléwają sã z nich – jak lëdzëska gôdają – roztopioné kamienie. Ùczałi piszą, że są to wùlkanë. Przë tëch dëmiącëch górach mieszkeńce mają jistny krziż pańsczi, bò te wùlkanë zasëpùją lëdzy, mieszkania, całi wsë, a nawetkã miasta.

A jak chtos cëgani, to ù nas gôdelë, że z jegò wrëka wali sã dim, jaż mùcã pòdnôszô. Na taczich lëdzy, co plestelë trzë pò trzë, gôdelë téż: – Ale ten dëmi abò kadzy!

– Nie dëmi tak straszno, bò w chëczach bãdze nie do wëtrzimaniô – rzekła mëmka do tatka, jak òn głosno jednégò pùscył.

Dołë

Na lesôcczich zemiach są môłé, a téż machtné dołë ë górczi. W dołach biwają błotka, stawë, jezora, dołama płëną téż strużczi, wikszé strëdżi ë rzéczczi. W dołach są colemało łączi, pażëce do paseniô bëdła, a môlama trôfiają sã torfkùle. Nierôz w dołach przë rzéczkach zdôrzô sã mardżel.

Przez Zbichòwò przeszedł wiôldżi grzmòt. Grzmiało ë lało całé dwie gòdzënë. Pò grzmòce Tóna z tatkã zarzucëlë żubë ë wëszlë òbzerac, co za szkòdë narobiła ta ùlewa. Tóna wërwôł sã pierszi w Strëdżi, gdze mielë sztëk łączi. Tu co môl bëła zaszlamòwónô piôskã trôwa na łące.

– Tatkù, na naszi łące co kawał są smiotë piôskù! – ùprzedzył swòjégò òjca Tóna, nim ten zdążił zéńc w dołë, a terô copnął sã z taką nowiną.

– Alana, to ma mómë terô na pôrã dobrëch dni żmùdną robòtã.

– A pòd górą na niwie żëta są wiôldżé dołë wërwóné przez wòdã – cygnął dali mòwã Tóna. – Te wëszlamòwóné kùle są tak wiôldżé, że w niejednëch rowach bë sã chłop mógł schòwac.

– Tak to nasza robòta jidze na marné! – jiscył sã tatk ë przëspiesził krokù, bë jak nôrëchli òbezdrzec te szkòdë.

Tóna timczasã wnëkôł na zalóną wòdą łąkã. Szlabrotôł òd czasu do czasu w trôwie ë co sztërk wëcygôł z ni płotczi, a czasã karusë. W kùńcu pòdbiegnął do tatë ë ùceszony pòkôzôł ùchwëconé w mùcy ribczi.

– Bãdzemë mielë smaczné pôłnie – cesził sã môłi rëbôk. – A skądka òne sã wzã na łące? – béł baro niszrich.

Zmartwiony tatk tim, co ùzdrzôł w dole, nawetkã nie wezdrzôł na rëbë, ale na pëtanié sëna òdpòwiedzôł:

– Rëbë przëszłë z wòdą z Elwartowégò błotka ë zagùbiłë sã w trôwie. – Pò jaczimsz sztócë zakłopòtóny dodôł: – To je tu, a co bãdze w drëdżim dole pòd lasã, jaż strach pòmëslec.

Przeszlë dołã do stawù, a tej skrącëlë w Redzczi Rów, gdze przë łące béł zasóny kléwer na zëmã dlô kòni. Tu bëło jesz gòrzi. Strużka sã tu rozla ë zaszlamòwa w pôrã môlach tak łąkã, jak ë kléwer.

– Cëż tam w dole tak szëmi? Co tam sã dzeje? – spitôł sã përznã przestraszony tim szëmienim Tóna.

– Ne wejle, to të sã nie domiszlôsz? – rzekł tatk.

– Wiém, wiém! Pò grzmòce wezbra wòda w Lëtwinowim błotkù ë przeléwô sã przez wiérzk, a przë tim szëmi – domëslił sã Tóna.

– Zdrzë le, knôpie, jak ta kòscelnô droga wëzdrzi? – zaùważił tatk.

– Jo, pò prôwdze. Môlama są głãbòczé dołë, a môlama je naszlamòwóné tëli piôskù, że droga prawie zadżinã – dodôł jegò syn.

– Më chcelë witro jachac z fùrmanką do Babich Dołów na zôróbk, a tu môsz. Nôprzód mùszimë ùsënąc szkòdë tak w jednym, jak ë w drëdżim dole, a na pòlach bãdze jesz wicy szkòdów – martwił sã tatk Tónë.

– A szôłtës pewno nakôżë gbùróm naprawiac zniszczoné drodżi a pewno ë mòstë – przëpòmnął Tóna.

– Tak pewno bãdze! – pòtwierdzył tatk.

Dreptanié

Machów Rôdk dreptôł òd samégò dzecyństwa. Nôprzód w drôbiniastim łóżeczkù, a jak mù sã noga pòdwinã, pôdł na zôgłówk abò pierzënkã w swòji ògrodzony wërze ë wcale nie płakôł. Pózni dreptôł wkół stółka abò wzdłuż ławë, chtërna stoja przë piéckù, a jak përznã pòdrósł, pùszczôł sã òd ławë do scanë naprocëm piécka. A jak dwiérzë bëłë òtemkłé, dreptôł do kùchni ë tu nôwikszą przeszkòdą béł próg. Przez ten próg zmalowôł so na cwiardëch cegłach w kùchni niejedna gùżã na blësy. Jak béł starszi, dreptôł na pòdwòrzé, gdze nôbarżi mù sã widza trãptac w plëtach ë w sztokù przë gnoju. A jak miôł pôrã lat, dreptôł za mëmą, jak szła ze szchaniama ë wãbórkama za wòdą do Witkòwi stëdnie, a pózni z ópapą, chtëren nëkôł bëdło na wédã. Òd sédmë lat dreptôł sóm za bëdłã.

– Të, Rôdkù, môsz ju szesc roczków, to mùszisz jic z nama do kòscoła – zarządzył tatk.

Tej téż zaczãło sã dreptanié do kòscółka, a to béł sztëk drodżi, bò całô mila, to je sédmë kilométrów w jednã stronã. Lasã szło sã bòso z bótama na remieniu, a w szónie na niwach je sã òbloka, bò jakbë to wëzdrza w kòscele bëc na bòsôka?

Za rok zaczã sã dreptanié do szkòłë: latã bòso, a zëmą w kòrkach. Pierszégò rokù wlokło sã pòd pazëchą tôflã ë gréfle, pózni corôz wicy, bò doszłë ksążczi. To bëło jistné ùtrapienié. Latã szło sã pò deszczu w kalëszczach, a zëmą sniég sëpôł sã w kòrczi ë òne wëwrôca sã na kamienisti drodze. Sztréfle czãsto bëłë mòkré jak gnój, a nodżi zëmny jak lód. Ne tôfle wëpôda spòd pazëszi ë leca w kôł. Jak tëch ksążków bëło ju wiele, mëma ùszëła Rôdkòwi torbã ze stôrégò tôflôka.

W jednôstim rokù żëcô nasz Rôdk czãszczi przemiérzôł drogã do kòscoła, bò òbjã gò nôùka przed pierszą kòmónią swiãtą. Dwa razë w tidzéniu, na dodôwk w niedzelã, dreptôł nã milã w jednã stronã. A tegò dreptaniô bëło corôz wicy: to na grzëbë, to na jagòdë, to z jagòdama do Gdini, to na òdpùst do Wejrowa ë do Swôrzewa.

Jak Rôdk béł drëdżi rok w czwiôrti klase, szkólny wësłôł gò na kònkùrsowi egzamin do gminë Wejrowò-Zómk, gdze wëbiérelë nôlepszich kandidatów do stipeńdium Przebendowsczégò. Rôdk wszëtczich pòkònôł ë jemù przëpadło to stipeńdium.

– Ale mùszisz skùńczëc szóstą klasã pòwszechny, żebë dostac sã do gimnazjum – rzekł wójta do Rôdka.

– Co robic z tą szóstą klasą? – zastanôwiôł sã szkólny baro rôd, że jegò ùczeń tak dobrze wëpôdł na egzaminie.

– Wiém! – rzekł pò jaczimsz czasu. – Zdôsz egzamin z piąti ë skùńczisz szóstą w szkòle sédmëklasowi w Zôgòrzim.

Tak sã téż stało. Rôdk całé ferie ùcził sã ë zdôł ten egzamin. Na ten ôrt dostôł sã do szósti klasë. Terô dreptôł przez rok czasu to szesc kilométrów do zôgòrsczi szkòłë, jaż skùńcził wëmôgóną klasã. Zdôł téż egzamin do gimnazjum. Wszëscë domôcy, szkólny, ne ë sóm Rôdk bëlë mòcno zadowòlony. Pò feriach przëszło dłëższé dreptanié. Całą jeséń Rôdk dżął do nôblëższégò gimnazjum w Wejrowie. W jednã stronã, jak szedł na skrótë, miôł dwanôscë kilométrów. To dreptanié przechôda wszelejaczé miarë ë dobrze, że na zëmã zamieszkôł w miesce. Jednak co drëgą niedzelã maszerowôł dodom pò swiéżé chlébka.

– Cebie, synkù, je czãżkò tak maszerowac taczi szmat drodżi? – spita sã jedny sobòtë mëmka.

– Bëło jesenią, jak jô kòżdégò dnia mùszôł dreptac w òbie stronë – òdpòwiedzôł Machów knôp swòji mëmie. – Terô jô jidã rôd, òbzéróm nasze piãkné stronë, të òblokłé w biél lasë, przëkrëté biôłą płôchtą łączi, òsniéżoné jałówce – dodôł Rôdk.

Jednak prôwdzëwé dreptanié zaczã sã jesenią dzewiãc trzëdzestégò rokù, czej hitlerowsczi bówcë najachelë na nasze zemie, czas wòjnë, wanożenié pò Eùrópie, ale to są jiné dzeje ë ò nich òpòwiém jinym razã.

Wiéta wa, że to dreptanié je człowiekòwi przëdóné ë tak drepcã przez całé żëcé, jaż przińdze czas, żë trzeba dreptac w zaswiatë.

Drëszk

Jówk béł apartnym dzeckã. Béł sóm sobie, do jinëch dzecy sã nie rwôł, baro mało gôdôł, bò sã swòji mòwë wstidzył. Òn długò szeplénił, a do piãc lat rozmia gò blós jegò mëma. Dzecë zwałë gò jãczk, bò jegò mòwa to bëło taczé dzywné jãczenié. Na smiéch gò mało chto dostôł, a jak sã chcôł smiôc, to zakriwôł gãbã ë sã òbrôcôł do tëłu. Wiedzôł, że z jegò smiéchù bãdą sã téż smielë môłi i wiôldżi lëdzëska.

Jesz przed szkòłą kôzelë mù pasc bëdło. Béł dobrim pasterzã, pilowôł swòji chòwë ë dbôł ò to, żebë krówczi, a téż òwieczczi bëłë bëlno nażarté. Zdarzëło mù sã pózną jesenią zrobic dlô rozgrzeniô òdżink. Nazbiérôł wiele sëchégò jérkù, żebë sã dłëżi pôlëło. Béł dosc wiôldżi wiater, chtëren w jaczimsz momeńce przerzucył lopk pôlącégò sã jérkù w sëché krzë, chtërne zajãłë sã ògniã. Jówk chcôł żubą zdëszëc ten òdżin, ale to nie dało radë. Czerwòny kùr przeskôkiwôł z krza na czerz, z jérkù na jérk. Tej òn czësto òbarchniôł, zaczął skakac, wrzeszczec na całi głos:

– Góra sã pôli, całô góra sã pôli!! Mòje krowë sã spôlą!

Ale krówczi bëłë bezpieczné, a góra sã chùtkò spôlëła. Dëmiła dłudżi czas, tak długò, jaż domôcy dostrzeglë ten dim. Przëlecôł tatk z pòla, mëma ë sostra z chëczi, ale ju nie bëło co gasëc ë co retac.

– Cëż të, wszónie, narobił! Ògniã sã zabawiac? Jô cë zarô wszmërgnã, żebës wiãcy sztrëchòlców nie brôł w pòle – wrzeszczôł tatk ë òdpiął rzem.

Pasa Jówk béł nôłożen, ale ten òdżin miôł przez dłudżi czas przed òczama, a w nocë dzarł sã: Òdżin! Òdżin!! To zdarzenié mù sztéc stojało przed òczama ë tak mòcno w niegò wlazło, że sã czësto zmienił. A nôbarżi òsoblëwé je to, że mòwa mù sã pòprawiła.

– Jówk so zrobił wiôlgą sobòtkã jesenią – smielë sã z niegò kòledze.

Òn cerplëwie wszëtkò znosył, ale òdżin nie dôwôł mù spòkòju. Ni mógł so dac na pòkù, że za jegò przëczëną spôlëła sã całô górka. Pò tim zdarzeniim meditowôł, jak ten złi òdżin zgasëc, zniszczëc, jak gò zmóc ë pòkònac.

– Të, knôpie, zabôczë o ògniu, bò cë w rozëm zańdze. Co bëło, to sã nie òdstónie – klarowa mù jegò mëmka.

Òd negò czasu zainteresowôł sã wiejską strażą. Zdrzôł, jak drësze ze straże jibòwelë sã w gaszenim ògnia. Chcôłbë bëc razã z nima, ale do tegò – jak òni gôdelë – béł za òsmôrkóny. Tak sã nazdrzôł na próbné szprëcowanié, że béł w sztãdze sóm szprëcã dostac do pòdôwaniô wòdë ë gaszeniô tegò przesnitégò ògnia.

To bëło na Szkaplérzną, jak béł òdpùst w kòscele w drëdżi wsë. Jówk mùszôł pasc bëdło. Bëło mù tak nijak, że ni mógł bëc w kòscółkù. W nym dało mù sã wezdrzec na bùdinczi nad Strëgą.

– Co? Dim nad dachã? Tam sã gwës pôli – zaùważił ë galopã pògnôł w nã stronã.

Jak stanął na pòdwòrzim, ju z òknów walił sã dim, a Ródzënô wënôsza z chëczi wszëtkò, co bëło pòd rãką: pierznë, ruchna, topczi ë wrzeszcza na całi głos:

– Retuja, lëdze, bënë je sóm dim! Retujta! Lëdze, lëdze!

Przëleca pôrã białków ë kùlawi Szwirk, bò drëszë ë chłopi bëlë w kòscele. Wszëscë lôtelë jak òparzoni ë nie wiedzelë, co mają robic. Pòmôgelë Ródzëny wënaszac zachë, jini wãbórkã nosëlë wòdã ze strëdżi ë chlustelë jã przez òkno bënë do jizbë, a nôwikszi dzél le wrzeszczôł:

– Jezës, Marija! Lëdze! W môłi jizbie spi doch Trudka. Retujta!! Trudka je w ògniu!

Jówk, jak to ùczuł, ju béł przë òknie z drëdżi stronë chëczi, palcotrã stłukł rutë, skòcził w òdżin ë za jaczisz czas wrzeszczi przë òknie:

– Wezta Trudkã, bò jô z nią nie wëlézã!

Òpôlony, ùsmòlony, ale szczeslëwi wëgramòlił sã przez òkno, nie czekôł na pòchwałë, le pòbiegnął do swòjich krówków.

W sobòtã szkólny mù rzekł:

– Masz być na zbiórce strażaków w niedzielę. Ja tam też będę.

– Drëchù Józefie, mianuję cię pełnoprawnym strażakiem! – te słowa padłë z gãbë kòmeńdanta.

– Niech żyje nasz drëszk Józwa. Niech żyje! – wòłelë strażacë, a szkólny gò ùscyskôł jak sëna.

To béł nôpiãkniészi dzéń w żëcym naszégò Józwë.

Gardinë

Ù naszich doma w kòżdi jizbie bëłë jiné gardinë, a w kùchni ë w dómikach jesz jiné.

W môłi jizdebce wisa taczé półgardinë z rzôdczima òczkama, żebë bëło widzec za dnia, co sã na pòdwórkù dzeje. Na wieczór mëmka zasuwa je taczima dëchtownyma, żôłtima gardinama, przez chtërne nie bëło widzec z bùtna, co sã w chëczach dzeje, co më na ten przëmiar jôdómë na wieczerzã. Nasza mëma bëła dbë, że żôłté gardinë« do zacyganiô są nôlepszé, bò nie pòjôdają widu òd wiszący na scanie naftowi lãpë, ale robią gò wikszim ë dlôte w jizbie je jasni. Nama, a prawie tim nômłodszim bëło zakôzóné chwatac gardinë.

W pańsczi jizbie wisa taczé dłudżé gardinë, chtërne syga jaż do zemi. Na nich bëłë taczé niewiôldżié wësziwóné kwiatuszczi, a midzë nima lëstë, jaczé roscą w cepłëch krajach. Na lato, jak przëpiekło słuńce, mëma je zdjima ë zawiésza taczé gòrszé, môlama përznã pòdzarté. Më dzecëska nierôz sã pitelë:

– Czemù mëma na lato wiészô të stôré gardinë, to doch są szôtorë ë lëdze bãdą sã smielë?

A mëmka nama wëjasnia:

– Latã słunuszkò mòcno grzeje ë gardinë òd ti hëcë robią sã żôłté ë krëché, a w tëch żôłtëch môlach robią sã za jaczisz czas dzurë.

– Ne jo, szkòda taczich bielëszińczich gardinów – òsądza nôstarszô z nas, Móniczka.

– Ale jak bãdze kòlãda, to mëma zawiesy te nônowszé gardinë, z taczima fejn lëstama, z drobnyma kwiôtkama midzë nima – przëpòmna so nasza Liska.

– Wejle, córeczkò, të to môsz òdezdrzóné ë dobrze pamiãtôsz ten kòlãdowi czas – pòchwôlëła jã mëma.

Na òczenkach w jednym ë drëdżim dómikù bëłë taczé gardinczi do pół górny rutë z tim jednak, że òd stronë drodżi bëłë përznã dłëgszi ë colemało czëstszé. W kùchni bëłë dwa òczenka, jedno do dómikù, a drëdżé do môłi jizdebczi. W tim drëdżim mëma stôwia lãpã, żebë swiécëła na kùchniã, a téż na jizdebkã. Tam bëłë taczé malineczczé gardinczi w górnëch nórtach òczenka. Chòdzëło ò to, żebë sã nie zapôlëłë òd lãpë.

Jak nasza biédka, to je Elka, bëła malinkô, a jesz leża całima dniama w kòlibce, mëma pòłożëła wzdłuż ti kòlibczi miotłã ë zarzucëła na niã rzôdką starszą gardinã, żebë naszi malinczi nie grëzłë mùszëska. Czasã òna tã gardinã scygnã na se, zaszamòtała w ni rączczi, a tej zaczãła sã drzéc na całégò.

W szterë trzëdzestim rokù Szénbekòwa Rózala mia wieselé. To bëła nasza sąsada ë ji starszi prosëlë naszich na to wieselé. Tatk z samégò rena pùcowôł kònie, rëchtowôł karétã, a më niszrich wdrapelë sã na płot z délów ë czekelë, co ù sąsadów bãdze sã dzało. Zajéżdża jedna karéta za drëgą, gòscy witelë stôri Szénbekòwie ë prowadzëlë do chëczi, a mùzykeńcë ùstawilë sã przë progù, wszëtczich gòscy witelë skòcznym marszã. Pò jaczimsz czasu wëszlë na próg kawaler z brutką, a przed progã bëlë ju òbòje Szénbeków z kropidłã ë swiãconą wòdą. Pòkropilë tëch młodëch, a òni pòżegnelë sã nôprzód z Szénbekama, a tej ze starszima kawalera ë szlë do wëstrojony karétë. Jich starszi robilë za nima prawą rãką krziże, a trąbacze przë tim grelë pòbòżné piesnie.

– Zdrzë le, Móniczka! – rzekła Liska do swòji sostrë. – Ta brutka mô na głowie zarzuconą taką dzywną gardinã.

– Të môłi mackù, to nie je żódnô gardina, to sã nazéwô szlejer – wëklarowa Mónika swòji młodszi sostrze.

– A na co ta brutka mô tã gardinã? – chca wiedzec Liska.

– Nié gardina, a szlejer je na to, żebë ten kawaler ni mógł dac ji przed zdanim kùska; tak przënômni jô mëszlã – rzekła Móniczka.

– Ta le mësli ò kùskach – przëgôdôł jem sostrze, a òna nic, le przëpòmna jiné zdarzenié: Jak chòwelë wùja Tónã w miesce, to niejedne białczi miałë czôrné gardinë, chca jem rzec szlejrë, na gãbach.

Gãbë

Normalnô gãba móże sã zmienic w gãbã ùsmióną, zajisconą, naladowóną gòrzã, markòtną, zôwzãtą. Jiné gąbskò mô człowiek, chtëren ò czims marzi abò cos wspòminô, a jiny pësk mô chitrus, a jesz jiną mùniã mô falsziwc. Pò gãbie pòznaje sã człowieka.

– Cëż të, dzéwkò, jes takô zamùrzónô? Co cë felô? – spita sã mëma Janczi, jak ta przëszła zachmùrzonô ze wsë.

– Nié, nick mie nie je – odpòwiedza córka.

– Mie të nie òszukôsz, jô widzã pò twòji space, że cos ù ce nie je w pòrządkù, że cë cos felô – pòwiedza mëma ë wezdrza na niã tima swòjima swidrowatima òczama.

– Kò Bòles mie tak brzëdkò wërąpiôł ë pòwiedzôł, że mòja familia je parszëwô – wëcësnã w kùńcu Janka.

– Të so z tegò nic nie rób, òn pòchòdzy z taczégò òszczekónégò rodu. Jima z òczów dobrze nie wëzdrzi – pòcesza mëma swòjã córkã.

– To, że jegò tatk mô taką òdzartą trąbã, jô wiedza, ale jô doch mësla, że Bòles je dobrze wëchòwónym beńlã – rzekła Janka.

– Ne jo, na lëdzach sã jidze pòmilëc. Wez le sã do robòtë, tej to cë przeńdze, a na swiece nie je blós jeden Bòlesk – rzekła nënka.

Mëma nakôza Mariczce, żebë zaszła do Fòrmelów ë przekôza jima, że òni mògą dostac ten nowi zort bùlewków.

– Ale mëma, tam ù Fòrmelów je taczi złi szczirz, òn tak szczérzi tã swòjã mordã ë tã régã zãbisków, że jô gò móm strach – broniła sã Mariczka, a przë tim tak żałosno wëkrzëwiła swòjã môłą gąbkã, że mëmie zrobiło sã ji żôl.

– Tej òstawkôj to! Jô przë leżnoscë jima to pòwiém.

Na zymkù przëleca z cepłëch krajów bòcónë. Jeden sôdł na chróscanym gniôzdze na stodole ë zaczął tak dzywno robic skrzidłama, a swój czerwòny sznobel co sztót wëcygôł w lëft ë nim klepôł w niebògłosë.

– A czemù ten bòcón tim sznoblã tak klepie? – spita sã môłô Trudka.

– A wiész të, że òn na ten ôrt wòłô do gniôzda swòjã białkã – wëklarowa ji mëma.

– Te môłé ptôszczi klekòcą téż na swòjich gniôzdach? – chca wiedzec niszrich Trudka.

– Ne nié, nie klekòcą, bò mają za môłi sznobel, ale za to tak wdzãczno spiéwają – wëjasniła ji mëma.

– Jak jô rôz wklatrowa na nã krëszkã przë chëczach, tej jô ùzdrza, jak môłé jaskùlenczi w gniôzdze pòd ùstrzechã òtmika swòje môłé gąbczi. Wié mëma, czemù òne tak robiłë? – chca wiedzec Trudka.

– Bò òne bëłë głodné ë czeka na mëmã abò tatã, żebë jima do tëch òtemkłëch dzóbków wrzucëlë jaką mùszkã abò robôczka – wëjasniła swòji córce mëma.

– A czemù te jaskùlenczi bùdëją swòje gniôzda z kału, a nié z chróstu, trôwë, włosów, tak jak to robią jiné ptôszczi?

– To të sã mùszisz jich spëtac, bò jô nie wiém – rzekła z ùsmiéchã mëma.

– A te ribczi w wòdze mùszą bëc baro głodné, bò òne sztéc òtmikają swòje môłé gąbczi – głosno mësla Wiktóra, chtërna przëłączëła sã do tëch gôdków ò gãbach.

– To nié z głodu òne òtmikają swòje môłé pësczi, a na ten ôrt òne òddichają – wiedza wëjasnic młodszi sostrze Trudka.

– Jak to òddichają? To sã doch òddichô lëftã – bùńtowa sã Wiktórka.

– Ale w wòdze je téż rozpùszczony lëft – òbstoja na swòjim Trudka.

– To smòczi w jamach òddichają ògniã tak, jak ten nasz wawelsczi smòk. Jô to widza na òbrôzkù, jak z jegò gãbë szedł òdżin – pòchwôlëła sã môłô Wiktórka.

Gòzdze

Szénbek z pùstków wzął sã do ògrodzeniô swòjégò ògródka na zeleniznã drewnianym płotã, bò zajcóm nôlepi szmaka swiéżô salôta, młodô kapùsta, a marchwi téż nie darowelë. Do ti robòtë wzął sëna do pòmòcë ë razã wzãlë sã za płot.

– Të, Lészkù, bãdzesz mie pòdôwôł sztachétë ë gòzdze, a pamiãti: jedna sztachéta, a tej dwa gòzdze.

– Tak, tatkù, jô bãdã pamiãtôł: jedna sztachéta, a pò ni dwa gòzdze – pòwtórził Lészk.

Bùdowelë ten płot tak długò, jaż skùńczëłë sã gòzdze. Tej tatk pòsłôł swòjégò sëna do szurkù, gdze w skrzëni na stole miało bëc jich wiãcy. Lészk sã copnął ë spitôł tatka:

– A jaczé to mają bëc gòzdze?

– Taczé, jak më tu mielë, trzëcôlewé.

Lészk za sztót przënëkôł z szaùra ë z dôleka wrzeszczôł:

– Tatkù, ale tam w skrzëni są blós môłé gòzdzyczi, trzëcôlewëch tam ni ma!

– Widzã, że mùszã jic sóm pò te gòzdze. Të doch nick ni móżesz nalezc – rzekł tatk.

Jednégò razu, jak Szénbek przëjachôł z pòla, jiscył sã do swòji białczi Lucji, że fòska zgùbiła gózdz z pòdkòwë przë tilny prawi szpérze ë że pò pôłniu mùszi jachac do kòwôla, żebë òn zarznął nowi gwint, a tej wkrącył swiéżi gózdz. Ù kòwôla przë leżnoscë dôł so zrobic mãdel kòwalsczich gòzdzy, bò te są w gbùrstwie czãsto przëdatné.

Cze nen Figlóna zakôzôł Szénbekòwi jachac jegò Zeloną Drogą na swòjã niwã, to Szénbeka wzął wiôldżi górz. Szénbeczka stara sã gò pòceszëc ë rzekła do niegò:

– Chłopie, nie jiscë sã, të doch wiész, że ten Figlóna mô taczégò zachtnégò gòzdza w głowie ë më na to nick nie pòradzymë.

– Że òn miôł gòzdzyka, to jô dôwno wiedzôł, ale że mô jaż taczégò gòzdza, tegò jô sã nigdë nie spòdzéwôł.

Jesenią Szénbek co rôz przëchôdôł z mòkrima nogama. Òbzérô swòje skòrzniska ë mrëczi pòd nosã:

– Wejle, te zôle są czësto przedeptóné, kònieczné są nowé zôlëska.

– Wëszëkôj le mie to szewiecczé pùdło, jô sã weznã wieczór do zôlowaniô tëch kùrpów – rzekł do sëna Lészka.

Wieczór sôdł na szewiecczi zydel, przëmierził ë wëkrojił so zôle, a tej szëdłã zrobił w nich dzurczi, a w nie zaczął wbijac szewiecczim młotkã czwieczi, to je taczé drewniané môłé gòzdzyczi.

Lész brónowôł tã niwã pòd lasã, gdze miałë przińc bùlwë. Tam béł baro wiôldżi kam. Najachôł òn brónama na nien blós jednym nórtã, a z drewniany brónë wëpadłë dwa żelôzné gòzdze.

– Tatkù, jô zgùbił na nym machtnym kamieniu dwa gòzdze w brónie. Jô zabôcził, że to kamieniszcze tam tak snôdkò leżi – rzekł do tatka, jak przëjachôł dodom.

– Ne jo, znôw strata. A czë të je nalôzł?

– Nié, tatkù, jô jich wcale nie szukôł – òdpòwiedzôł Lész.

– Tej pùdzesz jich szëkac. A ten kam trzeba kònieczno wëkòpac. Më sã do niegò przëmiérzómë ju pôrã lat ë jakòs ni móżemë sã do niegò wząc.

Bicé wszelejaczich gòzdzy je normalną sprawą. Jedni robią to lepi, jini gòrzi, ale wprénowac gózdz w dél, w scanã, w płot ë w sto jinëch môlów kòżdi pòtrafi. Zdôrzô sã, że przë tim òberwie czasã pôlc, jak chtos niezdarno wali młotkã. Jednak bicé gòzdzy w zark, w chtërnym leżi niebòszczëk, je sprawą smùtną, wstrząsającą ë nie kòżdi pòtrafi to zrobic.

– Tak zabic niebòszczëkòwi wezdrzenié na ten swiat ë zamknąc gò na wiedno, tegò jô nie pòtrafiã zrobic – pòwiedzôł do białczi Szénbek.

– Dlôte trzeba miec cwiardé sëmienié ë taczi gòzdzowati charakter – rzekła z przekònanim jegò białka.

Górczi

Wësoczé górë są w jinëch stronach, a ù nas na Lesôkach są blós niewiôldżé górczi. Òne są baro przëjemné dlô òka, ale dlô gbùrów są ùdrãką przë ùprawie rolë, przë zbiorach, a pò ùlewach są òne pòòróné wëdzartima przez wòdã rowama. Dlô dzecy w zëmie są wiôlgą ùcechą, bò mògą z nich jezdzëc na kòrkach ë na sónkach.

– Tatkù, móżemë më rëknąc na Lëtwinową górkã, tam sã tak dobrze jedze na sónkach – skamża Ródowe dzecë.

– Wa môta przez wies z górczi abò Melcrowã rzmã. Tu më z mëmką mómë waji wiedno na òkù – pòwiedzôł tatk.

– A na jérkòwą górkã móżemë cygnąc nasze sónczi? – pita sã dali dzecë, a Trudka doda, smùlącë sã do tatka:

– Më bãdzemë ùwôżelë, më so krziwdë nie zrobimë! To doch nie je tak dalek.

Róda dôł w kùńcu przëzwòlenié na tã jazdã z jérkòwi górczi. Dzecë ùceszoné biegã pòleca ze sónkama, weszłë na górkã òd stronë stawù ë z wiôldżim krzëkã zjachałë na Rôdkòwã łąkã.

– Dobrze, że më mómë taczé górczi – cesził sã nômłodszi Jónk.

Pò Jastrach przëszło Wniebòwstąpienié. Na wejrowsczé Górczi cygnã òd pôrã dniów kómpanie z chòrągwiama, krziżã ë òbrazama. Ródowe dzecë chcałë jic mët na te Górczi, ale tatk miôł skaléczoną nogã ë jesz słabò chòdzył.

– Pùdzemë wszëscë razã na Swiãtą Trójcã – òbiecôł Róda swòjim dzecóm.

Jak przëszedł òbiecóny czas pielgrzimczi, Ródowa familia szła z redzką kómpanią nôprzód do klôsztoru, a tej na swiãté Górczi. Szlë òd kaplëcë do kaplëcë, z górczi na górkã, a jak zaszlë na górã, gdze stoji kòscółk i gdze przë bùkù je kôzalnica, tam pòbòżno mòdlëlë sã na òdpùstowim nôbòżeństwie. Jak szlë ju dodom, dzecëska bëłë baro zadowòloné ë chwôlëłë redzką pielgrzimkã:

– To bëła fejnô pielgrzimka na tëch swiãtëch Górkach.

Jak sã skùńczëłë sanowé żniwa, szkólny z nôstarszima dzecama wëbrôł sã na tidzéń w rézã w wësoczé górë. Jachelë z Gdini cuchã wiele gòdzën. Nôprzód zemia bëła plaskatô. Kòle Czãstochòwë pòjawiłë sã niewiôldżé pagórczi, ale wikszé jak na Lesôkach. Tak dojachelë do Krakòwa.

– To je piãkné miasto, a na kòscelny wieżi trãbôcz trąbi co gòdzënã – chwôlëłë dzecë ë krążëłë pò krakòwsczim rënkù.

Nôstãpnô wanoga bëła do Zakòpónégò. Terô pòjôwiałë sã pò drodze corôz wikszé górë. Cuch piął sã corôz wëżi ë wëżi, a dzecëska przëłożëłë swòje nosë do rutów w òknach ë zdrzałë całi czas na te górzësté stronë.

– To są Karpatë – twierdzył Julis òd Lësów.

– Nié, to są Pieninë – czôgla sã Machòwa Irka.

– A jô wama gôdóm, że më jesmë ju w Tatrach – dopòwiôda Ródowa Trudka.

Tak długò dzecëska sã wadzëłë, jaż wtrącył sã szkólny ë w kùńcu rzekł:

– Wszëscë pò përznie mają prôwdã. Przez te wszëtczé górë më przejéżdżelë abò do nich jesz dojedzemë.

– Ale te wësoczë tam dalek, to są na pewno nasze pòlsczé Tatrë – chcôł sã pòchwalëc swòją wiédzą Melcrów Alizy.

– A w Eùrópie, tam w Szwajcarii są jesz machtniészé górë, chtërne zwią sã Alpë – pòwiedza Irka.

Gromica

Minã Gòdë, Sylwestra, Trzech Króli, a tu ju trzeba mëslëc ò Gromiczny. Gromicznik je za dwiérzama, a Matczi Bòsczi Gromiczny je zarô na pòczątkù miesąca. Nasza ómama òd dłëgszégò czasu dopòminô sã nowi gromice, bò ta stôrô wëpôlëła sã prawie czësto, jak béł nen wiôldżi grzmòt, chtëren warôł prawie całi dzéń. Jesz przed bùrzą ópapa òbchôdôł bùdinczi z zapôloną gromicą, żebë ùchronic je òd ùderzeniô. A jak grzmòt nadeszedł, pòstawił swiécã w môłim òczenkù, bò z ti stronë nadcyga gromówka. Tam òna sã dopôlëła.

– A skądka jô weznã nową gromicã? – pitôł sã Antón rok temù wżeniałi w nã familiã.

– Pùdzesz na Kôrczowiszcze do stôrégò Wawrzóna, tam gdze w ògródkù stoji wiele pleconków z pszczołama. Òn jesz robi dobré gromice z prôwdzëwégò wòskù – òbjasniła swégo zãca nasza mëma.

– Przëniesesz téż nama jednã, bò ta, co më mómë, robi sã ju krótkô – wspòmnął tatk ë dôł mù piãc złotëch.

Na Gromiczną tatk z Antónã zaprzëglë kònie w wasąg ë ò pòrénôszk jachelë më do kòscoła, żebë sã wëspòwiadac, bò jak człowiek je bez grzéchù, to na tã gromicã spadnie wiãcy bòsczich łask ë ta swiéca lepi chroni òd wszelejaczégò zła. Taczé bëło zdanié naszi ómë. Pò mszi swiãti ksądz probòszcz pòkropił zapôloné swiéce. Tatk z mëmką trzimelë swòjã gromicã, a ómama ze mną swòjã, bò ópapa je ju krëchi ë do kòscółka sã ju nie wëbiérô.

Kòle pòdpôłnika jedzemë dodom, a mróz trzimô, że jaż w ùszë szczipie, wasąg chrzãszczi na sniegù, a kòniszczóm jidze dôka z pësków.

– Takô pògòda dobrze przepòwiôdô – rzekł tatk.

– Môsz prôwdą – przëtwierdza mù ómama.

– Jak na Gromiczną mróz, szëkôj w żniwa wiôldżi wóz – przëpòmnia przësłowié mëma.

– A jak na Gromiczną taje, biédné bãdą ùrodzaje – domëslôł jem sã jesz taczé przësłowié.

– W dôwnëch czasach gromice chroniłë lëdzy przed wilkama, chtërne napôdałë lëdzy w lasach. Tej téż w drogã òni zabiérelë je ze sobą, a jak zmërkelë wilczëska, zapôliwelë je ë trzimelë wësok nad głowama – przëpòmnã stôré dzeje nasza ómama.

– Ómkò, a jak béł wiater, to gromice zgasłë ë co tej?

– Wiész, wnuczkù, lëdze wiedzelë téż na to radã. Zabiérelë ze sobą szklané cëlãdrë òd latarniów ë nima przëkriwelë swiéce – dopòwiedza nasza starka.

Jak ópapa zaniemógł czësto, domôcy na zmianã nacérelë jegò spùchłé nodżi tą gromicą ë to dôwało mù ùlgã. Nacérelë téż jegò krziże, bò ni mógł przewrócëc sã w łóżkù. Robilë to tą stôrą gromicą, bò tëch nowëch bëło jima szkòda.

– Widzysz, wnuczkù, ta gromica je zrobionô z wòskù, a wòsk zbiérałë pszczółczi z kwiatów, a kwiôtczi doch są do lékarzeniô. Jak të jes chòri, mëma robi cë herbatã z lëstków òd kwiatów – taką nôùczkã da mie ómama, bò widza, że jô na to całé lékarzenié gromicą zdrzôł bez przekònaniô.

– A jô mëslôł, że to bëłë jaczész czarë abò gùsła.

Jak ópapa ju nie wiedzôł bëlno, co sã wkół niegò dzeje, dostôł do trzimaniô w rãce zapôloną gromicã. Żebë mù òna nie wëpadła z rãczi, chtos mùszôł przë nim bëc, żebë nie zapôlëłë sã czasã pierznë. Jô téż miôł swòjã służbã przë starkù. Spiéwôł jem mù tak letkò kòscelné piesnie ë to dôwa mù spòkój.

To bëło we wtórk pò pòdwieczórkù. Starka zwòła wszësczich do swòji jizbë, bò ópa zaczął tak czãżkò dëchac.

– Ópa je w kònanim – òbznôjmia wszëtczim.

Całô familia zaczã òdmawiac różeńc ë jiné mòdlëtwë. Ómama trzima mòcno gromicã w zacësniony rãce starka. Płomiéń bił prosto w górã.

– Niech ten gromiczny wid prowadzy cebie do nieba – pòwtôrza co jaczisz czas.

– Amen – wszëscë kùńczëlë tã prosbã naszi starczi.

Ò smrokù dësza ùleca ze starkã, a gromica bëła zgaszonô. Skùńczëła swòjã służbã.

Grzëbë

Grzëbë w naszich stronach rosłë prawie wszãdze: w jérkach, chòjnach, lôskach, na łąkach ë pażëcach, a jak béł grzëbòwi rok, to nawetkã w bùlwach pòd lasã. A ò lesë sã wcale nie gôdô, bò las je jich prôwdzëwim dodomã ë grzëbë mają gò na wiedno pachtowóné. Tam òne są ù sebie.

Jak jô pasł bëdło w jérkach, to póznym latã w Drëdżim Rowie, gdze stoja téż pôrã jałówców ë danków, trôfiałë sã prôwdzywczi z jasnyma główkama, a w naszich bùczkach pòd rzmą stoja czasã w rédze piãkné prôwdzywczi z czôrnyma kapeluszama, a òkóma rosłë rozmajité dzëczé pòtrusë.

Na naszi łące, gdze bëła stôrô drëfta na nasz môl ë gdze wiązało sã na trôwie nasze kònie, wësëpałë sã jesenią całé rzmë nëch pieprzników, jak më zwelë pieczarczi, a na pażëcë przë ceglany kaplëcë zdarzëłë sã prôwdzywczi z grëbima nogama. Nad strëgą midzë dankama ë jałówcama w parpacy rosłë prôwdzëwé ridzczi – jak ómama gôda – z czerwòną krwią, bò të dzëczi mają doch biôłą krew.

– Biôjta le do lasu, móże wa tam nalézeta jaczégòs pòtrusa, bò jô ni móm nick do pôłnia, blós sëché bùlewczi – rzekła do nas nôstarszich jednégò dnia nasza mëma. – Ale ùważôjta na znije ë nie jidzta za dalek w las.

– Dobrze, mëmkò. Za gòdzënã më jesmë nazôd – rzekł Friéd ë wlôzł do kòmòrë za jaczimsz bëlnym kòszikã z łupków.

– Ale më nie bdzemë zbiérelë pòtrusów, le prôwdzywczi – pòwiedzôł Péter.

Jak më wëszlë za stodołã na ògrodë, jô sã spitôł bracy:

– Jaką turã më wezniemë? Czë na Kawle, czë téż na nasze niwë?

Braca òrzeklë, że pùdzemë przez nasze bùczczi na Zeloną Drogã, a tej wëzniemë czerënk na nasze niwë. Tak më téż zrobilë. W bùczkach Pioter òstawił nas ë wërwôł sã w przódk, a na òdchódnym rzekł:

– Jô jidã na rzmã. Tam pewno bãdą prôwdzywczi.

Miôł prôwdã. Przëniósł stądka piãc cëdownëch prôwdzywków z czôrnyma jak pëk główkama.

– Pòdkłôdk ju je – pòchwôlił sã bracyna.

Më mù përznã zazdroscëlë, ale nabrelë chãcë do zbiéraniô, a to je téż wiele wôrt. Jidzemë chùtkò miedzą pòd Zeloną Drogã. Jak më minãlë trzë kamienie, Pioter skòcził w pòle ë zawòłôł na całi głos:

– Stójta w môlu! Tam je znija!

Pò prôwdze, na westrzódkù miedzë leża zwinionô w sznëkã centkòwónô machtnô znija. Mia përznã pòdniosłi łeb ë wëtika swój cenczi jãzëk, taczé môłé widełczi. Òbeszlë më jã dalek wkół ë dali rzniemë ju Zeloną Drogą prosto w las. Përznã wëpłoszony ni mòglë më sã nôprzód zebrac, ale jak Pioter, ten co miôł grzëbòwé szczescé zjadłé, nalôzł jednégò, a jô drëdżégò grzibka, wëlãknienié minãło.

– Jidzemë liną w bùczny szón – rozpòrządzył Friéd.

Wszëscë na to przëstelë, bò tam wiedno bëłë grzëbë. Pò drodze zbiérómë peperlindżi ë kòzé brodë. Pioter chcôł zrëwac ne slësczé maslónczi, ale më mù òdradzëlë, bò mëmka jich nie cerpi ë je równak wërzucy. Jak më tak jidzemë, Friéd krziknął na całi głos:

– Móm grzëba! Jaczi piãkny!

Jak gò pòdniósł, bëlno mù sã przëzdrzôł, zrobił kwasną minã ë z gòrzã szmërgnął gò w gãsté krze.

– To béł szatan, ten przesniti pùrtk, co mô w se trëcëznã – wërzekł z gòrzã baro rozczarowóny.

Doszlë më do bùczków. Co tam bëło prôwdzywków, a jaczé piãkné! Kòżdi z nas nalôzł pò pôrã, a Pioter prawie mãdel. Zebrało sã ju pół kòsziczka grzëbòwégò żniwa.

– Jidzemë terô w wiłóz, a tej szluchtą pòd dodom – pòwiedzôł jem do bracy.

W wiłozu jô szedł dróżką, a braca stronama, kòżdi swòją rzmą. Jô nalôzł nôwicy môłëch, ledwie wëlazłëch z zemi grzibków. Niejedne stoja dëcht bliskò kòłoważégò. Tądka dôwno nicht ni mùszôł jachac, bò bë je rozjachôł.

– Ale wa môta nazbróné prawie całi kòszik taczich piãknëch grzibków. Wa jesta prôwdzëwi grzëbiarze pòchwôlëła nas mëmka.

– Terô bãdze smaczné pôłnie – doda ùceszonô.

Gwiôzdë

Na niebie biwają przeróżné gwiôzdë: môłé, wikszé, jasno swiécącé, bladé, mërgòcącé ë taczé, co stoją czësto sztël.

– Ale jô widzôł gwiôzdã, co tak chùtkò leca pò niebie – pòchwôlił sã swòjim kómplóm Rzepów Gùtk.

– A jô widzôł taką gwiôzdã, co chùtkò leca pò niebie z taczim swiécącym ògònã – pòwiedzôł Miotków Józwa.

– To nie bëła gwiôzda, a kòméta, żebës wiedzôł – rzekł Machów Władi.

– Jo, takô gwiôzda, co cygnie za sobą mòcno swiécącą tëpã, mô nazwã kòméta – dopòwiedzôł Kąkòlów Sztefk, chtëren wiele czëtôł ë stądka wiele wiedzôł. – A te blado swiécącé gwiôzdë, tak jak miesąc, to są planétë.

– Wiele planétów mô swòje, taczé dzywaczné miona, jak: Jowisz, Mars, Saturn ë jiné – chcôł sã pòpisac Lësów Zyga.

– A jakô je nôlepszô gwiôzda? – spitôł sã môłi Julis z Pasturni.

– Jô mëszlã, że nôpiãkniészą gwiôzdą je ta, chtërna pierszô zapôli sã w Wilëjã przed Gwiôzdką – chùtkò wëskòcził Gùtk.

– Môsz prôwdã – przëtaknął mù Sztefk. – Tej tata zapôlô swiécczi na danie, spiéwómë kòlãdë ë żdżemë na gwiôzdkã.

– A mëma przënôszô kùcha, a tatk wëdzélô bómczi – domëslił sã Józwa.

– Ù nas na dance je pòwieszonëch wiele môłëch gwiôzdów, a na szpëcu je wiôlgô, takô złotô gwiôzda – przëłącził sã do gôdczi Grëbów Władi.

– Tej przińdze gwiôzdka w kòżëchù, z bòrdôkã na pùklu ë kòrbaczã w rãce – przëpòmnął so Józwa.

– Mie òna nie pierze tim kòrbaczã – òdezwôł so psotny Lész. – Jô sã chòwiã pòd łóżkã, a òna je za sztiwnô, żebë mie stãd wëdostac.

– Na Trzech Króli mòji starszi braca ë Plëchtów Liska òblokają sã za królów, chòdzą pò wsë z taką strzébrzną gwiôzdą, chtërna sã òbrôcô, a przë tim spiéwają kòlãdë – dodôł nôstarszi z knôpów, Sztefk.

– A jô wama pòwiém, że gwiôzdë nie są blós na niebie, na dankach, a téż wkół głowë Mariji Pannë.

– Jô wama terô pòwiém zgadiwankã – rzekła Machòwa Klarka.

– Ne to gadôj chùtkò, bò jem baro niszrich, co të tam wëmësla – pònaglił jã Sztefk.

– Jak sã nazéwô taczi òficéra, co mô trzë gwiôzdë na mùcë?

– To je pòrucznik – wërwa sã Lisa.

– Wcale nié – rzekła Klarka. – To je kapitan, a pòrucznik mô blós dwie gwiôzdë, a ten niższi jednã.

– Ale jô wiém jesz jednã zgadiwankã. Ti wa nie zgadnieta! – z taczim dzywnim ùsmiészkã rzekła Klarka.

– Chto wié, kùli gwiôzdów je na amerikańsczi fanie?

Tegò pò prôwdze nicht nie wiedzôł. Jedni gôdelë, że dwadzesce piãc, jini, że trzëdzescë, a Liska ùwôża, że je jich jaż piãcdzesąt.

– Kò tej jô wama pòwiém – rzekła Klarka. – Na amerikańsczi fanie je jich prawie tëli, kùli pòwiedza Liska.

– A terô do szpòrtu – pòwiedza Móna. – Jak chtos dostónie kamieniã abò czijã w swój wrëk, tej òn téż widzy całé troje gwiôzdów.

Jagòdë

W naszich stronach przed wòjną wiele lëdzy zymkòwô biéda zagónia do zbiéraniô w lesë czôrnëch jagòdów. Całé familie w jagòdowi czas sedza gòdzënama w lese ë dzarłë no jagòdowé żniwò, a mëmczi jezdzëłë z tim ùróbkã z lësôcczich strón do Gduńska. Tam towôr ten spieniãżëłë na góldë, a na greńcë wëmienia je na nasze złoté. Dzecëskóm przëwiozłë za zbiéranié sznëkã, pùrcla, tutã bómków, a czasã kùrka do spiéwaniô. Dzecëska lecałë mëmkóm na przódk ë pierszé jich słowa bëłë:

– Co mëma mô w ti torbie?

Jak te dzecëska chòdzëłë ju do szkòłë, tej òne sã ùriwałë z òstatnëch gòdzënów w szkòle, bò jima bëło spieszno do lasu na no jagòdowé żniwò. To sã szkólnémù baro nie widza, ale òn béł wërozumiałi, bò znôł kaszëbską biédã. Jednégò razu szkólny spitôł sã dzecy, jak prosëłë ò ten ùrlop:

– A jaczé jagòdë wa terô w tim lasu zbiérôta?

Dzecë pòzdrza pò sebie, wzdrugnãłë remionama, a w kùńcu nen nôbarżi dzyrzczi z nich, Halmanów Féliks wëcësnął:

– Kò czôrné jagòdë, panie szkólny.

Co ten pón szkólny so mësli ë ò co òn sã tak pitô? Czë to do jiné jagòdë jak czôrné? Tak zastanôwielë sã pózni ny knérpsë na przerwie.

– A jô sã spitóm naszégò pana, czë są w lese jaczé jiné jagòdë, jak te czôrné – rzekł Féliks ë tak téż zrobił.

Pón szkólny wëjasnił swòjim ùcznióm, że gwës wiedzą ò czerwònëch jagòdach. Pón je tak dzywno nazwôł, a më sã domëslëlë, że to chòdzy ò pòtrôwnice.

– Tej na bòrowiczim téż roscą czerwòné jagòdë? – zastanôwia sã Sztëbòwa Gnésa.

– Môsz prôwdã – rzekł pón szkólny. – Bòrówczi téż nôleżą do jagòdowi familie (Ale szkólny to rzekł pò pòlskù).

– A czë malënë ë jeżënë to są téż jagòdë? – z taczim niedowiérzanim spita sã Móna.

– Téż, téż – cziwnął pón szkólny.

– Kò tej switónczi w ògródkù sã téż jagòdama – głosno zastanôwiôł sã ten nôzuchterniészi z naszégò karna, Halmanów Féliks. Pón szkólny to pòtwierdzył.

– Ale, ale, switónczi mają wszelejaczé farwë – òdezwa sã Lisa z Pasturni.

– Ne jo. To dô switónczi czerwòné, czôrné, żôłté – zastanôwia sã Gréta. – Ë to mają bëc jagòdë, chòc roscą na wësoczich krzach?

– Wszëtkò jagòdë, równo, jaką mają farwã – pòwiedza z niedowierzanim môłô Trudka òd Frómów.

Terô szkólny wëjasnił, że do ti jagòdowi familie przënôleżi wszëtczen brzôd, co ni mô pestków, a miãsk je taczi lózny, rzôdczi, soczësti.

– A jarzëbinë, chtërne nie są doch do jedzeniô, téż nôleżą do ti jagòdowi familie? – chca sã ùpewnic Kreftowa Wiktóra.

Szkólny le cziwnął głową ë zapòwiedzôł, że witro całô klasa jidze na wãder rozpòznawac jagòdë òd jinégò brzadu. Dzecë sã tim baro ùceszëłë.

– Ale nôlepszé są le czôrné jagòdë! – taczégò zdaniô béł nen mądrala Féliksk.

Jak z nëch knôpów ùroslë sztram kawalerzë, zaczãlë sã òbzerac za jinyma jagódkama.

– Zdrzë le, Franckù! – rzekł Féliks na jedny mùzyce w karczmie. – Ta nasza môłô Trudka mô gąbkã jak na jagódka.

– Jo, to je baro fòrsz dzéwczątkò, jô jã wezną do tuńca. Të doch nie mdzesz miôł nic procëm temù? – rzekł Franck.

– Ale biôj do ni. Jô so wëzdrzã jiną, jesz piãkniészą jagódkã.

Jãzëczk

Starszi lëdze mają jãzëk, chtëren w gãbie miele jedzenié, je do szmakaniô, gôdaniô, ale téż czãsto do szkalowaniô, głosnégò pëskòwaniô, wërąpianiô, òbgôdiwaniô, jednym słowã do grzeszeniô. Ten jãzëk móże narobic wiele zła. Niejednégò doprowadzył nawetkã do piekła. Z jiny stronë jãzëk móże przëczënic sã do bëlnégò spiéwaniô, a téż do dobrëch ùczinków, a nima człowiek móże so zarobic na niebò.

Môłim dzecëskóm jich jãzëczk je w gąbce do titkaniô. Nôprzód òne titkają mëmine titczi, a pózni dostôwają gùmòwi titk na bùdlã. Żebë zahamòwac jich bek ë ùspòkòjic taczégò môłégò knérpsa, mëmka wtikô jima taczi titk z tropą abò z rënką. Jak nie bëło pòd rãką titka, nen knérps wtikôł do gãbë swój pôlc.

– Zatkni temù skrzeczkòwi jegò pësk ë wcësni mù w gąbkã titk! – przëkôzywa mëmka Trudce, jak nen knérps dzarł sã na całą jizbã.

– Trzëmôj jãzëk za zãbama! – nakôzywa wiele razy mëmka Flórkòwi, jak òn za wiele plestôł abò sã niepòtrzébnie dzarł na całi głos. A jak òn pòdrósł, to gò ùpòmina:

– Nie szlabrocë tak wiele ë daj lëdzóm pòkù, bò to twòje pëskòwanié doprowadzy ce do tegò, że dostóniesz w skórã abò téż nalézesz sã w kluzy.

Naprocëm są taczi lëdze, chtërni zabëlë, że mają jãzëk w gãbie. Taczima mrëczkama kòżdi pòmiôtô, òni są ùpichóni na kòżdim krokù. Nie pòtrafią sã wëgadac w swòjich, nierôz wôżnëch sprawach. Dlô nich otemknąc flabã, to je wiôlgô mãka.

– Ale taczi mùszą téż żëc na swiece! – pòwtôrza Kruzënô z pùstków, chtërna mia taczégò na pół niemégò sëna.

Jak më widzymë, jãzëczi ù lëdzy są wszelejaczé ë służą jima do niebiwale różnëch sprôwków. Nibë môłi, schòwóny w gãbie jãzëk, a tak wôżny, a czasã niebezpieczny.

Zwierzëna mô téż swój jãzëk, chtëren pòzwôlô ji żgrzéc nã bëdlą strawã, zrëwac trôwã, chwatac lëstë na wietwach, pòdniesc bùlwã z zemi.

Zdrzëta le chòcbë na takô krowa. Jak òna pòtrafi swòjim jãzorã zagarnąc ë ùrwac lop trôwë, scësnąc jã w kłąbk, a tej pôłknąc. Jak mô czas, tej zwrôcô nen lopk trôwë nazôd z żôłądka do pëska ë miele jã jak czãsto gôda mòja ómama – w drobny mak.

Zwierzãcy jãzëk czãsto zastąpiô wòdã, mëdło ë rãcznik. Czë wa widza, jak chòcbë ten waji tósz mëje jãzëkã swòje łapë, òblizëje swòjã serzchlã na całim celskù? To je jegò mëcé. Tak robią prawie wszëtczé zwierzãta. Wa gwës widza, jak waji Ami abò jiné zwierzã domôcé liże swòjim jãzëkã skaléczony môl. Aptékôrz bë pewno pòwiedzôł, że to je zwierzãco dezenfekcëjô. A to je gwësnô prôwda. Mój ópa nierôz gôdôł, jak jô so skalécził chòcbë pôlc, że dôł jem pòlizac ten môl psu, to sã rëchli gòjiło.

Wiôldżé zwierzã – wiôldżi jãzëk, môłé zwierzątkò – môłi jãzëczk. Taczé wëjasnienié da nënka Flórémù, cze òn sã pitôł, czemù jegò kòtk mô taczi malëszińczi jãzëczk. A ne gadë wszelejaczégò zortu mają dëcht malinczé jãzëczczi ë wëtikają je, żebë òdstraszëc naprzikrzélców. Ale ten jiglasti jãzëczk służi jima w pierszi rédze do chwôtaniô mùchów ë jinëch òwadów.

Jednégò razu, jak mëma skaléczëła so wiôldżi pôlc przë skrobanim bùlewków na pôłnie, rzekła do Flórégò:

– Biôjczkôj le na ògródk, tam za chlebòwim piecã roscą na pażëcë psé jãzëczczi. Jô so doch mùszã je przëłożëc na ten skaléczony pôlc.

Knôp przëniósł pôrã lëstków, mëma je spłóka w gòrący wòdze, pòseka tãpą stroną noża ë przëłożëła na pôlc, a tej òwinã flekã. Psé jãzëczczi przëkłôdô sã téż na wrzodë, a nawetkã na bardôwczi ë òbòlałé môle.

– Tatkù! – rzekła rôz mëma. – Ten nasz zégar sã spózniô, trzeba gò dac do zégarméstra.

Tatk wzął pióro, òmòcził w pétrochù é nasmarowôł ten jãzëczk, co wchôdô w kółkò ë rzekł:

– Të môsz zégarméstra w chëczach ë wcale ò tim nie wiész.

Kamienie

Kamieni na Kaszëbach je bòkadosc. Są òne wszãdze: w pòlu, na miedzach, na drogach, na grzëpach, w krzach ë lôskach. Tej téż przódë stôrodôwni lëdze robilë so z kamieni nôrzãdza, pózni bùdowelë swòje chëczë, zómczi, mùrë do òbronë, kòscołë nôprzód z pólnëch, a pózni z czosónëch kamieni. Swòjim sedlëskóm: wsóm, zómkóm ë miastóm, a téż jezoróm, rzéczkóm, a nawetkã drogóm – nadowelë miono Kamiéń. Ùtrapienim lëdzy òd nôdôwniészich czasów, a nôbarżi dlô gbùrów, bëłë kamienisté pòla ë drodżi. Lëdze zaczãlë kłasc kamianné flastrë we wsach, w miastach ë w tëch môlach, gdze ùlewë je nôbarżi niszczëłë ë gdze drodżi szłë pòd górã.

– Më co rokù zbiérómë kamienie z pòlów, a jich wcale nie ùbiwô – rzekł przë pôłniu Pòtrëkùsów Lizy.

– A të nie wiész, że kamienie roscą na pòlu? Òne są w czartowsczi mòcé. Të jich nigdë nie wëzbiérôsz do òstatnégò – wëklarowa mù ómama.

– A te machtné diôbelsczé kamienie téż roscą? – béł niszrich Lizy.

– To są stolëmòwé kamienie pòd ekstra kòntrolą pùrtków. A czë òne téż roscą, tegò jô cë ni mògã pòwiedzec – òdrzekła ómama.

W mòwã midzë starką a sënã wmiészôł sã Pòtrëkùs:

– Jô pamiãtóm, jak ten Diôbelsczi Kam w Strëgach chcôł rozwalëc ë przerobic na kòstkã dlô flastrowaniô sztrasów w Gdini kamieniôrz Pranga. Zrobił w nim swòjim kamieniarsczim swidrã dwie dzurë, wsëpôł w nie pùlwru, założił nen – jak òn to gôdô – lont, pòdpôlił ë...

– Ë co, synkù? – przerwa mù niecerplëwò ómama.

– Ë nick. To le dało òkropno wiôldżi trzôsk ë tëli. Diôbelsczi Kam òstôł całi z dwùma dzurama, a Pranga nick nie wskórôł.

– Jo, to je nôprôwdzëwszô prôwda – pòdchwëcył Lizy. – Jô widzôł te dwie dzurë w tim kamieniu.

Rôz Pòtrëkùs przëszedł z pòla baro strapiony. Wëjął z westë swój zégark, pòłożił gò na stole, spùszcził głowã ë meditowôł, co z nim sã stało. Tej białka mù pòradzëła:

– Wez le pióro, ùmòczë je w pétrochù ë òstróżno pòsmaruj w nim ten werk. Tej òn bãdze chòdzył jak nowi.

Pòtrëkùs tak zrobił, a zégark jak stojôł, tak stojôł dali. Zaniósł gò przë leżnoscë do zégarméstra w miesce. Ten wsadzył na jedno òkò taką rérkã ze szkłã, pòmachrowôł w nim ë rzekł:

– Jô mùszã w nim wëmienic kam, tej òn pùdze dali jesz przez pôrã dobrëch lat.

Jednégò dnia Pòtrëkùsowa Étka przëszła ze szkòłë ë ju w dwiérzach pòwiôdô do mëmë:

– Ten Marszôłów Lizy znôw dostôł nã dwójã, bò òn nie wiedzôł, gdze je Królewsczi Kam.

– Jemù nôùka nie jidze do wrëka, bò òn mô taczi kamianny łeb. A të wiedza, gdze ten kam je ë skąd òn sã wzął? – spita sã mëma.

– Jo, jô wiedza, bò jô czëta ò tim w czëtónce ë szkólny pòstawił mie piątkã.

– Tej le mie òpòwiédz, jak to bëło z tim Królewsczim Kamieniã – rzekła mëma.

– To bëło w tëch latach, jak Pòmaréncë bëlë jesz pògónama ë mielë swòjich bóżków czãsto zrobionëch z kamieni. Tej nad nen zôléw, chtëren zwie sã dzys Kamińsczi, przëjachôł misjónôrz ë zaczął nawracac nëch Pòmarénków na katolëcką wiarã. Jak nen misjónôrz wëklarowôł jima wszëtkò ò nowim Bògù, zebrôł lëdzy przed kamińsczim zómkã, żebë jich òchrzcëc, ale ny lëdze nie baro spieszëlë sã do ti nowi wiarë.

Jak pùrtk sã dowiedzôł, co sã swiãcy, wërwôł z nordowëch górów machtny kam, żebë nim zniszczëc nëch zebrónëch lëdzy. Jak òni gò z dôleka ùzdrzelë z nym kamieniã, zaczãlë ùcekac. Tej misjónôrz wzął krziż ë wëcygnął gò naprocëm negò biésa. Ten zawił, rzucył kam ë zwiornął do piekła. Jak lëdzëska ùzdrzelë, jaką mòc mô krziż, delë sã ochrzcëc ë przëjãlë nową wiarã. Ten kam pò dzys dzéń leżi niedalek sztrądu ë je znóné z miona Królewsczi Kam.

– Wejle, jak të to dobrze wszëtkò zapamiãta – pòchwôlëła córkã Pòtrëkùska.

Kloce

Tatk przëjachôł z lasa z machtną fórą drzewa. Zajachôł przed szaùer, gdze béł kloc do rąbieniô drzewa do blata, piécka, a òd czasu do czasu do chlebòwégò pieca.

– Jô przëwiózł bëlny brzozowi kloc ë nie dóm radë sóm zdrzëcëc gò z fùrmanczi – rzekł do swòji familii, jak wëprzigł kònie ë dôł jima jôdã.

– Chto przińdze mie pòmòc zdrzëcëc ten kloc na sztopel?

– Jô ju jidã – rzekła mëmka.

– Jô téż – dodôł Grégòr ë wcësnął mùcã na szadą grzëwã.

– Jô jidã sã téż spróbòwac z tim klocã – pòwiedza Jula.

Wiele bëło szarpaniô, stãkaniô, a nawetkã wrzeszczeniô, jaż w kùńcu ten ùpartélc kloc spôdł na zemiã. Jula z mëmą zrobiłë zarô krok slôdë ë chcałë ju jic do chëczi, na co tatk pòwiedzôł:

– Hola, hola! Terô mùszimë ten kloc wrzëcëc na sztopel. Tak òn ni móże leżec.

Znôw przëszło mòcowac sã z klocã, a tim razã to szło pòd górã, a nié w dół jak z fùrmanczi. Jak kloc béł ju tam, gdze trzeba, Jula zmòkłô jak szur rzekła:

– Ale jô sã naszarpa, jaż mie rãcë bòla ë zmòklëznã czëjã na pùklu.

– Të grëbi klocu, të sã zarô mòkniesz, a tak pò prôwdze të wicy nawrzeszcza, a dwiganiô bëło mało! – przëgôdôł ji Grégòr.

Przë pôłniu Jula mù òdpłacëła za jegò wëszczérzanié przë klocu. Pòzdrza pò wszëtczich ë rzekła baro głosno, żebë wszëscë czëlë:

– Widza wa, nasz Grégòrk zagarnął z misczi nôwikszi kloc miãsa? To je òbżartuch, ne nié? Tej òn mô mòc.

– Nasz tłësti klock cëgani, to òna wzã nôwikszi fafòlc miãsa ë na mie spichô – zaczął sã z nią wadzëc Grégòr.

– Të sã nie wëmãdrzôj, le biôj do kloca ë narąbi drewków do blata, bò nie bdze wieczerzë – próbòwa Jula wëgònic brata z chëczi.

Tej w całą tã zwadã wszedł tatk ë zarządzył:

– Drewków nabëkô Jula, a të, Grégòr, jedzesz ze mną do lasu. Jô jem ùmówiony z Lëtwinã, bò më sobie pòmôgómë. Òn mô taką lodã do ladowaniô grëbëch kloców. Nôprzód zaladëjemë jegò fùrmankã, a tej naszą. Të bãdzesz pilowôł kòni, bò wëstąpiła wiôlgô hëc, a ne gzéle bãdą szłë na mërë jak na scãcé.

– A to mô bëc wiôlgô kara dlô Grégòrka za to wërąpianié? – òdezwa sã pëskatô Jula.

Jak zarô pò pôłniu môłi Róbertk przëszedł ze szkòłë, to sã wszëtczim pòchwôlił:

– Szkólny dôł nama taką grepã klocków, z chtërnëch më mielë zbùdowac taczé wësoczé wieże. Chto zbùdëje nôwikszą wieżã, temù jô wpiszã piątkã – rzekł szkólny.

– Ne, a chto zbùdowôł tã nôwikszą wieżã? – spita sã mëma.

– Kò jô, ale za drëdżim razã, bò przë pierszim klocczi mie sã zwalëłë – pòchwôlił sã ten nômłodszi z familii ë pòdszedł do tatë:

– Tatkù, jô bë chcôł miec taczé klocczi doma. Kùpi mie tata?

Grégòr wzął môłégò skórca hopka ë zaczął z nim tuńcowac ë mù spiewac:

– Òn chce klocczi, klocczi, klocczi... – A jak skùńcził, rzekł:

– Jô cë taczich klocków zrobiã.

W lese żdôł ju Lëtwin. Nakłedlë lodą nôprzód jegò wóz, a tej wzãlë sã do ladowaniô drëdżi fùrmanczi, ale ta stoja pòd górkã ë mògła sã copac. Tej tatk rzekł do Grégòra:

– Wëszëkôj jaczisz klock ë pòdłożë pòd kòło, bò wóz móże wząc kònie ë loda sã z tim bùkòwim klocã przewrócy.

– Tata, wezniemë më tã lodã dodom do złożeniô tëch grëbëch kloców?

– To je pëtanié do Lëtwina – òdrzekł òjc.

Klósczi

Przódë lëdze na Lesôkach na wieczerzã colemało gòtowelë zôcérkã. Ù nas doma téż tak bëło. Jak jô tëch klósków w ti zôcérce nie lëdôł! Òne bëłë taczé slësczé, gùmòwaté, a wëzdrza jak smôrzce. Jô jich nie béł w sztãdze pôłknąc.

– Ni móże mëma gòtowac co jinégò na wieczerzã, jak te klósczi?! – gnërził jô mëmie.

– Jô wiém, że ta zôcérka cë je przejadło – rzekła mëma. – Ale wezkôj le so sami mléczny zupë ë wkrëszë so w niã chlébka, to cë bãdze szmaka.

To szło ju zjesc. Pózni jô so nawetkã nie pitôł, le kórzkwią òdgarnął na stronã ne klósczi, wlôł so sami zôcérkòwi zupë, wkrësził sëchégò chlébka ë to bëła mòja wieczerza.

Jednégò razu tatk sã spitôł mëmë:

– A czedë të zrobisz te szadé klósczi? Te są smaczniészé òd ti zôcérczi.

– Szadé klósczi wëmôgają wiele robòtë: trzeba zriwòwac òskrobóné bùlwë, dodac përznã sëtégò ë cos do szmakù, a tej długò gòtowac. Na to jô ni móm colemało czasu, ale w niedzelã dostóniesz szadé klósczi.

Rôz na jeseni przëjacha do nas cotka z miasta ze swòjim môłim Jankã. Rozwinã gò z pielëchów, bò òb drogã miôł w nie nadojoné. Jak cotka tak gò przewija, mëma wezdrza na knérpsa ë rzekła do cotczi:

– Ten twój môłi to je taczi prôwdzëwi klósk. Czim të gò fùtrëjesz?

– Wiész, Apòlónio, òn béł òd ùrodzeniô taczim klóseczkã ë taczim òstôł pò dzys dzéń. Jô mù nick ekstra nie dôwóm.

Cotka wzã mie mët ze sobą do miasta. Tam bëło baro wiele apartnëch, baro czekawëch rzeczi do òbezdrzeniô, taczich jinëch, jak ù nas na wsë. Stegnë w miesce bëłë wëłożoné flizama, a przë nëch – jak cotka gôda – trotuarach stoja wësoczé lãpë, chtërne ò smrokù zapôliwôł taczi chłop z drążkã. W wiôldżich òknach bëłë jistné cëda, taczé rzecze, jaczich jô jesz dotądka nie widzôł.

Jednégò dnia ze mną na miasto wëszedł mój kùzyna Sztefan. W jednym wiôldżim òknie stoja trzë dzeùsë, chtërne wëstôwia swòje zmiarté gérë w jedwôbnëch sztréflach tak, żebë bëło jima widzec jich bùksë z kòrónką.

– Co te dzeùsë tak te nodżi wësztoperczëłë? Òne ni mają żódnégò wstëdu – rzekł jem do Sztefana, chtëren nawetkã nie wezdrzôł na nie.

– A nie zmiarzną òne w zëmie?

– Zmiarzną? A të nie widzysz, że òne są zrobioné z drewna?

U cotczi bëło jiné jedzenié, jak ù nas doma. Ten miesczi chlébk szmakôł jak kùch ë òn nie je klóskòwati, tak jak nasz, jak młënôrz dôł mąkã z wërosłégò żëtka. Ni mô żódnégò klóska w dólnym reńce.

– Të chcôł pewno rzec „zakalca” – zaùważëła cotka.

A te klósczi, jaczé warzëła cotka, szmaka mie jak miód ë jô bë je jôdł, jôdł ë jodł trzë razë na dzéń. To nie bëła nasza zôcérka.

– Jô widzã, że te mòje klósczi cebie pòdchòdzą – zaùważëła cotka.

– Cotkò, òne doch nie chòdzą, ale są baro smaczné. Cotka mô do nich rãkã – chcôł jem zagadac te mòje niebaczné słowa.

Pò ti rozmòwie cotka rzekła do Sztefana:

– Pùdzeta le do szewca Klóskòwsczégò na Smiechòwie ë spitôta sã, czë òn mô ju ùszëté te tatkòwe skòrznie, bò òne są mù pòtrzébné do robòtë w tim jesénnym kale.

– Jô tak nierôd jidã do tegò Klósczi, bò òn tak wiele gôdô ë sã ò wszëtkò pitô – rzekł z mùrzą Sztefan.

– Jô cë tu zarô pòwërąpióm lëdzy! – skarcëła gò jegò mëma.

Knérps

Ù Kreftów bëłë same dzeùsë, jaż szterë za régą, a tej bòcón przëniósł na zymkù z nëch cepłëch krajów knôpa. Grótka ni mia z nim wiele robòtë, bò béł mizerny, chërlawi, skóra ë gnôt, ale wrzeszczec to ta biédka pòtrafiła. Narobił òn tëli krzëkù, że to syga za të wszëtczé dzeùsë razã wzãté.

– A, jene jo! – rzekła jegò mëmka. – To le je taczé përznã, taczi kòchóny knérps, ale głosny to òn je.

– Z niegò bãdze abò wrzészcz na rënkù, abò ksądz, czë móże wiôldżi spiéwôk – òszacowa Teréza, wiejskô grótka.

Z tim dzercym òn wnetkã skùńcził. Pò taczi wanodze z cepłëch krajów dzeckò bëło zmãczoné, wëstraszoné, zdzywioné tim nowim swiatã ë dlôte wrzeszcza – òrzekła ómama.

Na chrzce delë mù miono Gùst, ale òn ù mëmë ë w całi familii òstôł Knérpsã. Wszëscë sã nim ceszëlë, miôł òpiekùnów wiele. Wãdrowôł z rãczi do rãczi: òd nômłodszi Jewë do ómamë, a czasã wzął gò na rãcë téż tatk.

A czekawòsc sã jegò trzima. Za jaczisz sztërk ju próbòwôł wëlezc z kòlibczi, bò tam mù bëło za casno. Jak òn pôrã razy wëlecôł z ny kòlibczi prosto na głowã, wsadzëlë gò do drôbiniastégò łóżeczka. Nôprzód łazył w łóżeczkù wkół ny drôbczi, a paluszkã pòkôzywôł to na dwiérze, to na òkno, bò mù sã spieszëło bùten. Jak përznã pòdrósł, próbòwôł przestawic nóżkã przez przãsło. Tak długò próbòwôł, jaż stało sã. Wëpôdł ë zrobił sobie machtnégò gùza na blësé.

Dze më gò terô wsadzymë? – martwiła sã mëma.

Pò familijny nôradze przenioslë gò do wiôldżi lózy w dzéń wërë, a w nocë spôł z mëmką ë z tatkã, bò lózégò łóżka nie bëło. Stądka do zemi bëło niskò ë mógł wëpadac, kùli chcôł, a robił to czasã tak prosto do szpòrtu.

A nasz knérps rósł jak na młodzach ë béł corôz barżi niszrich swiata. Jegò pierszé słowa, jaczé mógł wërzëc, to mëma ë dada, dada! Przë tim pòkôzywôł na dwiérze. Za jaczisz rok szedł ju we wies, maszerowôł w pòle, a pózni nawetkã w las ë niejeden rôz całô familia mùsza gò szëkac. Klatrowôł téż pò drzéwiãtach, a rôz nawetkã jaczimsz cëdã wgramòlił sã na dak stodołë. Co bëło z nim òléru, żebë gò dostac na dół?! Tim razã tatków rzem miôł dobrą robòtã.

Jak dochôdôł do szkòłowëch lat, mëmka kùpiła mù tôflã ë grifel, żebë òn wprawił sã nôprzód w malowanié, a pózni w pisanié lëtrów. Co òn na ti tôfli nie wëstwôrzôł, czegò òn tam nie namalowôł? Colemało nôprzód bëła droga, a na ni kòszlawi człowiek rznął w swiat. Pózni tegò zmiartégò chłopa wiozła fùrmanka, a za jaczisz sztërk dzywaczné aùto. Pôrã razy najmòwôł fliger, a w nim – jak twierdzył – sedzôł òn, knérps.

– Zdrzëta le, ludkòwie, jaką ten knérps mô rãkã do malowaniô! – chwôlëła gò mëmka.

Z pisanim lëtrów mù tak nie szło. Rôz niechãtno je pisôł, a jak je ju napisôł, bëłë tak kòszlawé, jak ne chójczi przë Frómòwi drodze. W szkòle béł sztéc zamëszlony, a jegò mëslë wanożëłë gdzes – jak to szkólny òkreslił – pò manówcach.

Tegò zymkù tatk wzął gò na òdpùst do Wejrowa. Jegò barżi zainteresowôł rënk, gdze wrzészczowie zachwôliwelë ë sprzedôwelë w swòjich bùdach wszelejaczé zôbôwczi, niż te kalwarijsczé Górczi. Czãżkò gò bëło òd tëch bùdów òdnëkac. Na Górkach pôrã razy zdżinął ë tatk mùszôł knérpsa szëkac, co nie bëło łôtwą sprawą.

– Të sã trzëmôj mie, a nie łażë pò përdëgónach! – sztrofòwôł gò tata.

Jak bëło kôzanié, a tatk béł zasłëchóny w słowa ksãdza, nasz knérps rësził w lëdzy. Łazył tak długò, jaż mù sã sprzikrzëło, a tej chce jic do tatë. Szukô, szukô, a tatë ni ma. W kùńcu zaczął beczec. Zajãlë sã nim lëdze ë narôdzają sã, co z nim zrobic. W kùńcu jeden chłop wzął knérpsa za rãkã ë zaprowadzył gò do bùczka, przë chtërnym bëła kôzalnica. Tam pògôdôł z ksãdzã, a ten wicy nic, le bierzë knérpsa do kôzalnicë, pòkôzëje lëdzóm ë gôdô:

– Kògò to je knôp? Niech sã nen zgłosy tu do kôzalnicë.

Jak tatk przëszedł ë zaczął knérpsa szkalowac, ksądz przerwôł tatkòwi:

– Tu ni ma co dzecka szkalowac, a lepi pilowac.

Pò tim zdarzenim lëdze gôdelë, że z Knérpsa bãdze na pewno ksądz. Na kôzalnicë òn ju béł.

Kòlibczi

Przódë biwa tak, że ten nôgłëpszi syn òstôł na gòspòdarstwie. Tak bëło téż ù Lébrantów na Trapach. Trzeji beńlôcë wëszukelë so robòtë w miastach ë wëszlë z domù. Przë starszich òstôł blós Frëc. Jemù cos felało na rozëmie. Szkòłë òn nie skùńcził, czëtac bëlno nie pòtrafił, rechòwôł słabò, a pamiãc miôł kùrzą. Lëdze na niegò gôdelë: Lébrantów letczi.

Mëmka ë tatk bëlë corôz starszi, a jemù téż latka leca. Òd dôwna szukelë Frëckòwi brutkã, ale niżódnô gò nie chca miec za chłopa, chòc gòspòdarstwò nie bëło lëché. Bùdinczi bëłë całé, zemia dobrô, chòwa dozdrzónô. Tatk béł dobrim gòspòdôrzã.

– Të sã doch mùszisz, synkù, òżenic! – czãsto przëpòmina mù mëmka, bò zdrowié ji pòdùpôda.

– Sënie, biôj na mùzykã do karczmë, tam sã rëchli jakôs spódnica trafi. Të doch widzysz, że jô ledwie czurpiã – radzył tatk.

Syn ùsłëchôł tatka. Łapôł në dzeùsë na sali, maglowôł je pò swòjémù ë cygnął:

– Ni móm brutczi, ni móm białczi. Jem na nie za słabi.

Jak ju miôł szterdzestkã na pùklu, trafiła mù sã leżnosc na żeńbã. Stôrô panna ù Szulców na pùstkach zaczã sã robic corôz grëbszô. Ji starszi na gwôłt szukelë dlô ni chłopa w chëcze. Frëck téż dali szukôł białczi, ale wszësczé mù sã wëriwałë ë z négò smiałë. Naszarpóny, ùmãczony przëczurpôł pózno w nocë do chëczi, rozkłôdôł rãce ë sã jiscył:

– Jak bãdze dzeckò, to doch mùszi bëc chłop, ne nié?

Chùtkò najãlë rôjcã, żebë ji chłopa narajił. Wëpëtiwôł sã jã nen rôjca:

– A z czim të môsz to dzeckò?

– A jô wiém! – sztéc òdpòwiôda Marta.

Pò familijny nôradze ùznelë, że nieżeniałim chłopã we wsë je Frëck ë do niegò rôjca sã wëbrôł. Ù Lébrantów chùtkò zarobił skòrznie. Na niedzelã ustalëlë gwësnoscë, na chtërnëch starcë mielë ustalëc datum wieselégò. Ùgôdelë téż, że brutka dostónie zachlastnicã ë całą pòscél, nowé méble do kùchnie, jałowicã, a na wiérzk 300 marków. Frëck dostónie w spòsobie całé gòspòdarstwò bez dłëgów. Starszi Frëca ë Martë zbrzątwilë, że wieselé bãdze w karczmie, żebë cało wies mògła tuńcowac. Młodi bãdą zdôwóni przez dwùch ksãży, a grac bãdą Milewczicë z përdëgónów.

Lëdze! Co to bëło za wieselé. Sédmë karétów jacha do kòscoła, bëło tuńcowóné przez całą noc, a przez dwa całé dni fejrowóné pòprawinë. A darënków wieselnicë przënioslë tëli, że kòmòra ë góra bëłë zajãté.

Za miesąc bòcón przëniósł fòrsz knôpa. To béł zdrowi lorbas, bò chëczë òd tegò czasu rozléga sã wiôldżim trzôskã. Szczeslëwi bëlë starcë z jedny ë z drëdżi stronë, ale nôbarżi cesził sã Frëc. Jak bòcón òdlecôł, zaprzigł kònie do drôbiniastégò wòza ë wëjachôł do miasta. Szczeslëwie załatwił sprawùnczi ë nad wieczórkã jedze dodom. Pò drodze spiéwô na całi głos, a co sztërk trzaskô swòjim nowim batugã. Kòle jezora spòtkôł gò Lëtwinów Gùst. Ten zdrzi dłudżi czas na zaladowóny wóz, drapie sã za ùchã ë pitô:

– Cëż të, Frëcu, wiezesz? Co të môsz w barłogù?

– A nie widzysz të, kò kòlibczi dlô mòjich nôstãpców. Jô jem terô tatą. Të ò tim nie wiész?

– Kòlibczi? A wiele të jich môsz?

– Kò dwanôsce.

– Czë të ògłëpiôł. Na co cë jaż tëli kòlibków?

– Jô nie ògłëpiôł! – òdrzekł ùrażony Frëc. – Co të mëslisz, jô jem zaradny chłop. Bądã jô co miesąc gònił kòniszcza do miasta pò jednã kòlibkã? Terô móm spòkój na całi bòżi rok.

– A, ù cë to je jinaczi, nié co rok, a co miesąc prorok.

– Kò jo, pierszi béł za miesąc pò slëbie. Tej le jedz z panã Bògã ë dôj mie pòkù.

Frëc pãknął nowim batugã ë karsz jachôł do swòjich chëczi, a pòd nosã co sztërk mamrotôł:

– Móm kòlibczi, móm na całi rok.

A co bëło doma, nie pòwiém, bò wszëscë mògą sã domëslec.

Kózczi

Kòzë bëłë ù gbùrów zwierzãtama wzgardzonyma. To bë béł wiôldżi wstid dlô zacnégò gbùra trzëmac to stwòrzenié w chléwie. Kózczi, te miłé zwierzątka, trzimelë blós biédôcë, chtërnëch nie bëło stac na krowã. Kòza nażarła sã wszãdze: na pażëcë, na miedzë, w bëlejaczim rowie, a mléczkò w chëczach bëło. Nawetkã szkólny w Kòleczkòwie trzimôł taką bestrą kózkã. Terô pò wòjnie kòzé mléczkò achtnãlë nawetkã mieszczuszë, bò òno dlô môłëch dzecy òkôza sã zdrowszé òd krowiégò.

– To doch szkólnémù nie wëpôdô trzëmac to stwòrzenié biédnëch – czãsto òdzywôł sã do szkólnégò gbùr Figlóna.

– Pón, zacny rolnikù, pewno nie wiész, że kòzé mléczô je zdrowszé òd krowiégò ë je baro dobré dlô dzecy – klarowôł gbùrowi szkólny.

– Móże ë je, ale kòza nôleżi do tëch biédnëch, to je jich zwierzã – òbstojił na swòjim nen zacny gbùr.

– A szkólny nie nôleżi do biédotë? Jegò zôróbk nie nôleżi do wësoczich – òdcął sã nen pón szkólny.

Na pòczątkù lat trzëdzestëch Franc z Pasturnie dostôł robòtã w pòrce w Gdini ë kùpił so za zarobioné dëtczi pierszé kòło we wsë. Nen mądrala gbùr Figlóna smiôł sã z niegò ë mù przëgadiwôł:

– Të, Franckù, wëzdrzisz na ti swòji kòzy jak môłpa na szlipsténie.

– Niech jem môłpą, ale ta kòza w wiertel gòdzënie dowieze mie na banã, a piechti jô bë czurpôł bezmała gòdzënã – bronił swòjégò kòła Franc.

W karczmie ù Tónka bëła mùzyka. Zeszlë sã gbùrzë ze swòjima białkama ë zasedlë przë stołach w tëcznikù. Starszé dzeùsë òbsadłë ławë pòd scanama w wiôldżi sali, a beńlôcë, taczi pò wòjskù, ùstąpilë przë tómbachù ë wëszczérzelë sã jeden z drëdżégò. Niedozdrzelałé dzeùsë, taczé sódemczi do òsemnôstczi, zazérałë niszrich przez òkno do karczmë ë wzéra, co sã tam bënë dzeje. Tej wëszedł na próg Plëchtów „Torba” ë riknął na ne młodszé dzéwczątka:

– Co wa tu, smarkùle, robita? Ale chùtkò, kòzë, do mëmczi!

– Wejle, tim kózkóm zachca sã tuńców ë kawalerów – przëswiôdczôł „Torbie” jegò kómpel „Żôga”.

Dzecëska ze wsë co sztërk nalazłë jiną zabawã: to sã gòniłë, tu szuka z wëliczanką, to bùdowa zastôwkã na strëdze, to tuńcowa na jigrowim placu przë szkòle. Rôz wdrapałë sã na remizã strażë, jakô stoja przë stawie. Na papòwim dakù pòdskôkiwałë, tuńcowałë, a nawetkã sã pòpichałë. W nym Grétce òd Lëtwinów pòdwinã sã noga ë spadła w zelëskò. Ùczidła so nogã ë zadzarła na ùdze. Kùrduksającë dowlokła sã dodom òpłakónô barżi ze strachù niżlë z bólu.

– Cëż të znôw nawarzëła? – spita sã mëmka.

– Kò jô so òczidła nogã.

– Jak to sã stało?

– Jô, złotô mëmkò, tuńcowa na remizy strażë, a tej spadła jem w dół w pòkrzëwë ë so òczidła nogã – wëjasnia córka.

– Ne jo, tak to biwô z psotnyma dzecama. Czejbë kózka nie skôkała, to bë nóżczi nie złómała – òstrzéga mëmka Grétkã.

A cze to ùczëła młodszô Julka, wpadła w kòzy smiéch, za co mëmka pòkôza ji dwiérze ë wëgna bùten.

– Co jô z tima kòzama móm za krziż pańsczi.

Kret

Kretë mają swòje pòdzemné żëcé. Na wiérzk prawie nigdë nie wëchôdają. A jak sã jima zdarzi wëlezc spòd zemi, są czësto pòbłądzoné. Rażi jich słuńce ë lôtają jak z pieprzã, jakbë jima chtos solë na ògón pòsëpôł. Òne są slepé, a przez to na zemi bezradné. Na gwôłt próbùją dostac sã pòd zemiã. Tam w cemnoscach je jich domôcy môl.

Te dzywné stwòrzenia nie lëdają piôszczëti zemie. Nôlepi jima pasëje czôrnô, łąkòwô zemia, a jesz lepi ta ògrodowô. Tam téż je nôwicy kretowinów, co je ùtrapienim gbùrów ë ògrodników. Jednégò dnia wczas na zymkù tatk dôł mie tã miészą szëplã ë nakôzôł:

– Biôj na łąkã ë rozdrzëcë të kretowinë, bò trôwa chce do górë.

Jak jô ju òdchôdôł, tatk cofnął mie nazôd ë sã spitôł:

– Jô mëszlã, że të wiész, z jaczi stronë të grzëpice rozdrzëcac?

– Tak, tatkù, òd nordowi stronë. To jima pòmili szëczi ë mògą sã wëniesc z naszi łączi, jak nie bãdą zôpartama.

– A jakbë sã cebie zdarzëło wërzëcëc kreta razã z zemią – przëpòmnął tatk – to nie ważë sã gò zabic. Zabicé kreta przënôszô nieszczescé w familii ë we wsë.

Skąd to krecé plemiã mô tëli mòcë, że pòtrafi na niewiôldżi łące wëcësnąc z zemi tëli grzëpiców? – chòdzëło mie pò mëslach. – A w nym na szópie wierzgôł sã jeden z nich, chtëren miôł pecha nalezc sã w kretowinie z ladënkã zemi w momeńce, jak jô pòddukòwôł szópą ten jegò ùróbk. Jô so gò dobrze òbezdrzôł. Jegò czôrnô szerszel bëła tak gładëchnô ë czësto, jakbë z zemią ni mia wcale do czinieniô. A ten môłi nosk pòtrafi taką rzmã zemie wëcësnąc na wiérzk, to jaż sã nie chce w głowie miescëc. W nym momeńce òn tim noskã rozsënął mòje pôlce ë ju béł na zemi. W òkamërgnienim wswidrowôł sã w kretowinã i ju gò nie bëło.

To stwòrzenié mô, jak kòżdé jiné, swój rozëm ë chitrosc. Jak w naszim ògródkù zelenizna wësëpa sã na zôgónkach, jednégò pòrénkù nalazłë sã w marchwi kretowinë. Jak jô to zaùważił, wzã mie złosc na te czôrné przegrzechë. Lecôł jô do mëmë z tą niedobrą nowiną, a mëmka jakbë tegò nie czëła, da mie złotégò ë rzekła:

– Biegôj do krómù ë kùpi za tegò złotégò sledzy, ale z lokã. Wez ze sobą kankã.

Ne jo, dzys na pôłnie bãdą pùlczi – pòmëslôł jem. – Ale ten ògródk nie dôwôł mie spòkòju. Czemù mëmka nie da żódnégò bôczënkù na mòjã gôdkã ò krece? To mie mòcno zastanôwia ë denerwòwa.

Jak jô przëszedł ze sledzama do chëczi, mëmka òdcã jima głowë, wrzucëła je do grónka, wla përznã lokù ë nakôza:

– Biôj do ògródka, letkò òdgarni nã kretowinã, a do dzurë włożë sledzową głowã ë wli përznã lokù. Przëkri dzurã zemią, a resztã rozdrzucë na stegnie. Ale nie ùszkòdzë przë tim marchwi.

A, do tegò bëłë ji pòtrzébné te sledze. Mie téż zastanôwia, że we wtórk mają bëc pùlczi. A jednak przez tã krecą robòtã bãdą. Jô béł niszrich, co ten kret zrobi: czë òn sã wëniese, czë téż dali bãdze psocył?

Drëdżégò dnia pierszé kroczi jô sczerowôł do ògródka. Zôgónczi bëłë czësté, le blós w nórce na pażëcë bëła niewiôlgô kretowina. W ten môl jô wcësnął òstatny łeb sledza ë na tim sã skùńczëło. Wicy òn sã w ògródkù nie pòjawił. Mô mëma spòsób na ògrodowëch szkódników! A żebë tak na łąkã to sledzowé lékarstwò wprowadzëc?

To bëło ju pò żniwach. Mëma przëszła òd dojeniô krów baro zmartwionô. Przë frisztëkù wëpôda ji wszëtkò z rãków. Czãsto wzdicha:

– A Jezë jo, Matkò Nôswiãtszô!

– Co cë je, Melanio? – spitôł sã tatk.

– Chtos òd nas ùmrze – rzekła ze smùtkã.

– A skąd mëma wié?

– Kret mô wëtoczoné przed progã.

Drëdżégò dnia przëjacha cotka ze Smòlôka prosëc wszëtczich na pògrzéb drëdżégò starka. Òn ùmarł wczora w nocë. Przëpôdk? Jak wa mëslita? Czë téż...?... Bò jô nie wiém.

Krziż

Na Kaszëbach krziże më spòtikómë wszãdze. Są òne w chëczach, w szkòłach, przë drogach, na kaplëcach, a że są w kòscołach, to doch je nôbarżi normalnô sprawa.

W naszich chëczach bëło pôrã krziżów: jeden béł pòwieszony nad dwiérzama, drëdżi wikszi wisôł na scanie midzë dwùma òbrazama, trzecy béł na òbrôzkù. W pańsczim dómie nad dwiérzama do wiôldżi jizbë téż wisôł malinczi krziżëk, a pòd nim na dwiérzowi ramie bëłë lëtrë KMB napisóné swiãconą krédą, pierszé lëtrë mionów Trzech Królów: Kacper, Melchior ë Baltazar. W pańsczi jizbie na scanie béł zawieszony taczi krziż wërobiony w drzewie z pësznyma kwiôtkama, a żelôzny stojôł na kòmódze we westrzódkù dwùch swiéców w lëchtôrzach. Nen krziż béł wëstôwióny razã ze swiécama na stole, jak bëła kòlãda, a téż w nen dzéń, jak ù nas béł mówiony przez różã białków różeńc. A jak ùmarł nasz młodszi òde mie brat Róbert, to nen krziż mëma pòstawiła na stoliczkù za zarkã przë jegò główce, razã ze swiécama ë môłim òbrôzkã z jegò przëjãcô.

Jak më dzecë rôz zabôwielë sã w wëliczankã, to nasza Liska zaczã wëliczac wszësczé krziże, jaczé bëłë ù nas doma. Wëliczëła pò rédze të, ò jaczich bëła ju mòwa, ale jak sã òkôzało, to nie bëłë wcale wszëtczé. Gùstk sã domëslił, że mëma trzimô w szafie krziż zrobiony z drzewa z malinczim Panã Jezëskã, chtëren Róbert dostôł do rączczi, jak òn ju kònôł, bò gromicë òn nie béł w sztãdze ùtrzëmac.

– Wa zaboczëła ò krziżëkach, jaczé są przë różeńcach – domëslëła sã Trudka.

– A tegò krziża z wòjnë, co wisy na scanie pòd tatkòwą żôłnérską fotografią, wa téż nie licza – pòdpòwiedzôł Lész.

– Ale to nie je swiãti krziż! – nie chcôł sã z tim zgòdzëc Franck.

– Ale krziż to wiedno je, ne nié? – òbstojôł na swòjim Lész.

– Kùńc wadzeniô! – rzekła mëma. – Wszëscë jidą pòd krziż kòle stawù na różeńc, bò dzys zaczã sã majewé.

Pòwitrze tata wpakòwôł swòjã dzecarniã do karétë ë rëknął z nima do kòscoła. Pò drodze minãlë smãtôrz, na chtërnym bëło bòkadno krziżów. Tata òbiecôł dzecóm, że pò nôbòżeństwie wszëscë pùdą na grób Róberta.

– Zdrzëta, na wieżi kòscelny je téż môłi krziżëk! – dôł bôczenié môłi Franck.

– To wcale nie je taczi môłi krziżëk, chòc tu z dołu wëdaje sã taczi malin