Antologia niniejsza to zmieniona internetowa wersja publikacji z 1994 r. pod tym samym tytułem, ale z podtytułem Antologia tekstów kaszubskich dla recytatorów, kierowanej bowiem kiedyś przede wszystkim do zainteresowanych recytacją prozy i poezji kaszubskiej, m.in. w ramach Konkursu Rodnô mòwa (Chmielno, od 1972 r.). Tytuł Domôcé słowò zwãczné to cytat z wiersza J. Rompskiego, który odnieść można do różnorodności autentycznej kaszubszczyzny mówionej, rozbrzmiewającej w kaszëbsczich chëczach. Z tej odmiany wywodzi się jej odmiana literacka, rozwijająca się już ponad 150 lat, licząc od wydrukowania w 1843 r. pierwszego tekstu kaszubskiego F. Ceynowy.

Zmiany w tej wersji wprowadzone polegają na: 1. ułożeniu w antologii wybranych utworów wierszem i prozą według autorów; zrezygnowano natomiast z ich układu według wieku odbiorców; 2. aktualizacji „Zasad transponowania tekstu pisanego na mówiony” (J. Treder), łącznie z aktualizacją pisowni wszystkich tekstów, mianowicie według ustaleń ortograficznych z 1996 r.; 3. dodaniu na końcu „Objaśnienia wybranych wyrazów” (ok. 700 wyrazów); 4. opuszczeniu obecnych w wydaniu pierwotnym: a) zasad dobrej recytacji z przykładami recytacji utworów kaszubskich (Justyna Treder-Pomierska); b) informacji o zróżnicowaniu kaszubszczyzny mówionej, o kaszubskim piśmiennictwie i twórczości literackiej oraz o etapach i charakterze odmiany kaszubszczyzny literackiej (J. Treder, Język, piśmiennictwo i kultura duchowa Kaszubów - Jãzëk, pismienizna i dëchòwô kùltura Kaszëbów jako 3 rozdział książki Historia, geografia i piśmiennictwo Kaszubów, pod redakcją J Mordawskiego, Gdańsk 1999, Wydawnictwo M. Rożak przy współpracy z Instytutem Kaszubskim); c) historii chmieleńskich konkursów rodny mòwë (B. Cirocki).

Uwaga: Domôcë słowò zwãczné nie powtarza tekstów obecnych w wypisach Remùsowi króm i wyborze Zaklęta stegna, a także w zbiorze felietonów A. Labudy Gùczów Mack gôdô; o nich zob. Wskazówki bibliograficzne, które zostały tutaj zaktualizowane, choć z dodanych nowych publikacji nie wprowadzono do antologii żadnego nowego tekstu. Pominięto tu także teksty widowisk teatralnych i utworów dramatycznych.

Redakcja niniejszej wersji antologii wyraża nadzieję, że pozwoli ona zorientować się ogólnie w dokonaniach kaszubskich pisarzy, przyczyni się do popularyzacji tych tekstów i da wyobrażenie o współczesnym stanie kaszubszczyzny literackiej.

Wejherowo, 2 stycznia 2004 r.

Zasady transponowania tekstu pisanego na mówiony

Pragnącemu czytać (deklamować) kaszubski tekst literacki grozi przede wszystkim wymowa tzw. literowa, a więc zgodna z zapisem, ortografią, która mniej lub bardziej nawiązuje do pisowni polskiej. Nie byłoby takich obaw, gdyby pisownia oddawała dokładnie wymowę. Każda jednak ortografia jest mniej czy więcej umownym sposobem oddawania określonych właściwości fonetycznych (akustycznych). Dotyczy to m.in. pisowni ogólnopolskiej (np. piszemy i wymawiamy r+z w marznąć, gdy to samo połączenie w wyrazie tarzać wymawiany jako ż: tażać itp.), bardziej wszakże kaszubskiej, m.in. ze względu na liczbę znaków potrzebnych do zapisania większego zasobu głosek, zwłaszcza zaś z powodu znacznego zróżnicowania obszaru Kaszub w zakresie wymowy (Na Kaszëbach kòżdô parafiô mô jinszą gôdkã – Sychta). Nawiązująca ogólnie do ortografii polskiej pisownia kaszubska może być – przy niedbałej wymowie – przyczyną tzw. polonizowania, czego należy zdecydowanie unikać!

Zaleca się czytelnikowi (recytatorowi) mówiącemu choćby trochę po kaszubsku reprodukowanie tekstu pisanego zgodnie z wymową danej wsi i okolicy, z której pochodzi. Tę prostą radę można spełnić nawet wtedy, gdy się nie zna reguł transponowania postaci graficznej na mówioną (akustyczną). Z kolei jednak nie-Kaszuba musi nieco poznać kaszubszczyznę, ale przede wszystkim powinien dobrze – praktycznie – poznać i stosować owe reguły podkładania pod umowne znaki graficzne odpowiednich dźwięków (głosek).

Samogłoski oddawane literami i e a ó odpowiadają na ogół tak samo zapisywanym samogłoskom języka polskiego.

Uwagi:

a) kaszubszczyzna nie zna samogłoski y; znak ten w pisowni kaszubskiej sygnalizuje jedynie twardość poprzedzających spółgłosek, zwykle s z c dz n;

b) w porównaniu z polskimi niekiedy kaszubskie i a e na początku wyrazu poprzedza j lub h, np. jic, jigła, Jadam, Jewa, (h)alac; głoska j – i ten znak – pojawia się też w środku wyrazu między dwoma samogłoskami, np. stoji, stojisz, stojimë, stojita;

c) znak ó symbolizuje nieco inaczej niż w polszczy«nie wymawianą głoskę, mianowicie pośrednio między o i u, często jednak bliższą u, zwłaszcza na południu Kaszub, gdzie jednak i tak odróżnia się ją od właściwego u brakiem tzw. dyftongizacji (zob. p. 2.), np. bóg jako buk, nie: b^łuk (tak wymawiany wyraz znaczy: ‘drzewo buk’).

2. Samogłoski oddawane literami o u mają niemal tę samą wartość brzmieniową jak odpowiednie polskie, lecz różnią się od nich tym, że:

a) na początku wyrazu;

b) po spółgłoskach wargowych p b f w m;

c) po spółgłoskach tylnojęzykowych k, g, ch – ulegają tzw. dyftongizacji z ewentualnym jednoczesnym przesunięciem artykulacji ku przodowi jamy ustnej, a więc np.: ^łowca/ ^łewca, p^łole/ p^łele, b^łok/ b^łek, k^łoza/ k^łeza, ch^łori/ ch^łeri, ^łuczba/ ^łyczba, b^łuk/ b^łyk, k^łupc/ k^łypc itd.

Uwaga: W innej – i nowszej – pisowni wymowę taką sygnalizuje kreskowanie ò, ù.

3. Osobliwe kaszubskie samogłoski zapisywane literami ô, é, ë mają dość zróżnicowaną (geograficznie) wymowę:

ô: a) jako o: polc, mo (Wejherowskie, Zabory, Jastarnia); od o różni się brakiem dyftongizacji (zob. p. 2.),

b) jako ô: pôlc, mô (Puckie, wsch. Kartuskiego),

c) jako e: pelc, me (centrum, część pn.-zach. i pd.-zach.);

é: a) jako é, tj. pośrednie między e i y: chléb, téż,

b) jako y, i (na pd. od Pucka po Kartuzy): chlyb, tyż;

ë: a) jako e: les, ledu, bełe (Wejherowskie, pd.-zach.),

b) jako e^a, a^e, tj. pośrednie między e i a: le^as, le^adu, be^ałe^a ‘były’ (pn. i śr. Kartuskiego),

c) jako y lub u: lys/ lus, ryby/ rubu (pd.-wsch.); na tym obszarze wymawia się u (nie: ë), np. Kaszuba, czuc.

4. Samogłoski nosowe są w kaszubszczyźnie wymawiane inaczej niż w polszczyźnie ogólnej i geograficznie dość różnorodnie, a jedna z n ich zapisywana jest oryginalnym znakiem, a symbolizują je mianowicie litery:

ã (pol. ę) – to nosowe a, a zatem zapisy typu gãs, jãza, wiãcy, widzã tã kãpã, wymawiane: ga⁽ⁿ⁾s, ja⁽ⁿ⁾za, wia⁽ⁿ⁾cy, widza⁽ⁿ⁾ ta⁽ⁿ⁾ ka^(m)pa⁽ⁿ⁾; jedynie w Puckiem często obocznie słyszy się: ge⁽ⁿ⁾s, widze⁽ⁿ⁾ te⁽ⁿ⁾ ke^(m)pe⁽ⁿ⁾.

ą (pol. ą) – to nosowe o, raczej kaszubskiego ó (por. p. 1.), a zatem zapisy typu gąsor, wąs, piąti, jidą z tą krową trzeba wymawiać mniej więcej jak: gó⁽ⁿ⁾sor, wó⁽ⁿ⁾s, pió⁽ⁿ⁾ti, jidó⁽ⁿ⁾ z tó⁽ⁿ⁾ krowó⁽ⁿ⁾;

5. Spółgłoski nie przedstawiają aż tak skomplikowanego obrazu, mniej ich bowiem, a poza tym większość osobliwości wymawianiowych w tym zakresie uzewnętrznia się wprost w zapisie, czyli mniej tu rozbieżności między wymową a pisownią, jednak kilka kwestii należy tu podkreślić:

a) twardość, np. s, z, c, dz, n zaznaczana jest znakiem y, np. syn, zymk, cygnąc, dzys, bëlny;

b) miękkie wargowe zapisywane są i wymawiane przeważnie jak w polszczyźnie, np. białka, pies, wiara, ofiara, miara. Uwaga: w innej pisowni miękkość oddaje się literą j;

c) pod znakiem ł kryje się głoska wymawiana podobnie jak w polszczyźnie potocznej, czyli tzw. u niesylabiczne, np. ałto, połka (pisane: auto, pôłka).

Niekiedy taką samą głoskę sygnalizuje litera w, np. czerwony, dwór, swój, wóz, wôłtôrz (wymawiaj: czer^łeny, d^łór, s^łój, ^łóz, ^łôłtôrz);

d) na północy Kaszub i w pasie zachodnim utrzymała się stara wymowa głoski oznaczanej dwuznakiem rz, a zatem zapisy typu trzë krzëwé krze, orzechowé drzewo należy wymawiać: t^rsze k^rszewé k^rsze, o^rżechłewé d^rżewłe itp.

W aneksie 2. do „Zasad pisowni kaszubskiej” (oprac. E. Breza, J. Treder) reguły te omówiono szerzej, pokazując na przykładach rymowanych utworów Derdowskiego, Trepczyka i Rompskiego, co istotne choćby dla akcentu. Omówiono tam również takie sytuacje, w których recytator-Kaszuba powinien się dostosować do zapisu pisarza, mimo iż z domu recytujący nie wyniósł danej właściwości wymawianiowej, np. akcent na ostatnią czy na pierwszą sylabę, bylaczenie, wymowa typu mniasto itp.; w przeciwnym razie należy dobierać teksty do możliwości recytatora. Nauczycielowi-opiekunowi i wytrawniejszemu recytatorowi często wystarczy wnikliwsze „przyjrzenie” się tekstowi, zwłaszcza rymowanemu; rymy szczególnie dużo „mówią” o konkretnej wymowie głosek.

Wskazówki biliograficzne

Antologie

Dërchôj królewiónkò. Antologia dzysdniowi prozë kaszëbsczi. Zebrôł i òproc. E. Pryczkowski, Gdynia 1996.

Kaszëbskô nôtëra, S. Janke, Wejherowo 2001.

T. Lipski, Remùsowi króm. Wypisy z literatury kaszubskiej dla nauczycieli języka polskiego, Gdańsk 1990.

Modra struna. Antologia poezji kaszubskiej, oprac. T. Bolduan i in., Gdańsk 1973.

Piaśnica, wyd. I, Gdańsk 1971; wyd. II, 1984, wyd. III, Gdańsk – Wejherowo 2001.

L. Roppel, Ma jesma òd mòrza. Poezja i proza kaszubska o morzu, Gdańsk 1963.

L. Ropel, Wybór współczesnej poezji kaszubskiej, Gdańsk 1967.

J. Samp, Zaklęta stegna. Bajki kaszubskie, Gdańsk 1985.

J. Samp, Poezja rodnej mowy, Gdańsk 1985.

Swiãti dzél dësze. Antologia kaszubskiej poezji religijnej. Zebrał i przygot.[...] J. Walkusz, Pelplin 1981.

Tomiki i książeczki autorskie

S. Bartelik, Chòc mie szëmią jiné drzewa, Gduńsk 2000.

S. Bieszk, Sonety kaszubskie. Zebrał i do druku przygotował J. Borzyszkowski, Gdańsk 1975.

B. Bork, Lesôcczé pòwiôstczi ë jiné dokôzë, Wejherowo 2002.

A. Browarczyk, Zymkòwé kwiatë, Gdańsk 1979.

J. Bruski, Gadki Józefa Bruskiego, Gdańsk 1975.

A. Budzisz, Zemja kaszëbskô. Utwory wybrane, Gdańsk 1982.

J. Ceynowa, Bùrsztinowé serce, Puck 1981.

J. Ceynowa, Skarb i moc. Bajki puckie, Gdańsk 1975.

J. Ceynowa, Ùrënamle. Pòwiôstczi z kòmùdnëch lat, Gdańsk 1982.

J. Ceynowa, Z Tatczëznë, Gdańsk 1981.

I. Czajinô, Mòjim mùlkã je kam, Kartuzy 1994.

H. Derdowski, Ò panu Czôrlińsczim co do Pùcka pò sécë jachôł, Gdynia 1960 lub: [oprac. J.Samp], Gdańsk 1990.

A. Dominik, Gawędy kaszubskie, Warszawa 1986.

A. Dominik, Pòkąd bãdą bôtë, Krokowa – Puck 1992.

A. Dominik, Tóna z pùstk, Puck 1983.

J. Drzeżdżon, Dzwónnik, Gdańsk 1979; nowe wyd. pt. Zwónnik, Gdynia 1998..

J. Drzeżdżon, Na niwach, Gdynia 1991.

J. Drzeżdżon, Przëszlë do mie, Gduńsk 1995.

J. Drzeżdżon, Sklaniané pôcorë, Gdańsk 1974.

J. Drzeżdżon, Twarz Smãtka, Gdańsk 1993.

S. Fikus, Pòjmeńczicë, Gdańsk 1981.

H. Hewelt, Nie òdińdã bez pòżegnaniô, Gdynia 1996.

L. Heyke, Kaszëbsczé spiéwë. Oprac. L. Roppel, Gdańsk 1972; nowe wyd. S. Jankego, Gdańsk 1999.

A. Hirsz, Felietónë pòsobnika Gùczowégò Macka, Kartuzy–Gdynia 1998.

S. Janke, Ju nie jem mòtélnikã, Gdańsk 1983.

S. Janke, Kòl kùńca wiekù, Gdynia 1990.

S. Janke, Łiskawica, Gdańsk 1988-1989.

S. Janke, Piesniodzejanié. Wiérztë i spiéwë, Gdańsk 2003.

S. Janke, Psë, Gdynia 1991.

Jich troje... Wiersze wybrane: D. Ulenberg, J. Szutenberg, W. Kiedrowska, Stężyca 1993.

J. Karnowski, Jô bëm leno chcôł, Gdańsk 1986.

J. Karnowski, Moja droga kaszubska. Z rękopisu oprac... J. Borzyszkowski, Gdańsk 1981.

J. Karnowski, Sowizdrzôł ù Krëbanów, Gdańsk 1983.

J. Karnowski, Wiersze pierwotne, Gdańsk 1978.

W. Kiedrowska, Dzéwczątkò i róża, Słupsk 2003

A. Labuda, Gùczów Mack gôdô. Wstęp i posłowie T. Lipski, Gdańsk 1992.

A. Labuda, Kaszëbsczim jesmë lëdã, Gdynia 1996.

J. Labudda, Kôrba cëchòtë, Gdańsk 1986.

J. Labudda, Słowa òbséwają zemiã, Gduńsk 1995.

J. Łysk, Malëjã kòlibiónką, Rëmiô 1996.

J. Łysk, Mój ògródk. Wiérztë, Puck – Gdańsk 1988.

J. Łysk, Sôł miłosc, Wejherowo 1994.

J. Łysk, Stegna. (Wybór wierszy); [br. roku i miejsca wyd.]

A. Majkowski, Wiersze i frantówczi, Gdynia 1957.

A. Majkowski, Żëcé i przigòdë Remùsa. Zwiercadło kaszëbsczé, Dzél I-III, Gdańsk 1974-1976.

K. Muza, Mamòta, Gdańsk 1981.

A. Nagel, Astrë. Wiersze, Gdańsk 1975.

A. Nagel, Cassubia fidelis, Gdańsk – Wejherowo 1971.

A. Nagel, Cëdowny wzérnik, Gdańsk 1979.

A. Nagel, Dzéwczã i krôsniãta, Gdańsk 1988.

A. Nagel, Nënka Roda i ji dzôtczi, Gdańsk 1977.

A. Nagel, Nie spiéwôj pùsti nocë. Wierztë wëbróné, Gdańsk 1997.

A. Nagel, Procëm nocë, Gdańsk 1970.

Z. Narski, Moje pacierze, Gdańsk 1974.

S. Okoń, Za lasã mòrze. Wybór... J. Drzeżdżon, Warszawa 1975.

A. Pepliński, Niech szëmi las, Gdańsk 1973.

S. Pestka, Pòłudnica, Gdańsk 1976.

S. Pestka, Wizrë ë duchë, Gdańsk 1986.

S. Pestka (J. Zbrzyca), Wieczórny widnik, Gdańsk 2002.

A. Pieper, Morze moim domem, Gdańsk 1982.

A. Pieper, Opowieści helskie, Warszawa 1985.

J. Piepka, Kamiszczi, Gdańsk 1983.

J. Piepka, Spiewa i lza, Gdańsk 2002.

J. Piepka, Stojedna chwilka. Poezje, satyry..., Gdynia 1961.

L. Roppel, Z piesnią do Cebie jidzema, Mateńkò, Gdańsk 1988.

J. Rompski, Pòmión zwònów, Gdańsk – Sztutowo 1970.

J. Rompski, Wiérztë, Gdańsk 1980.

M. Selin, Kaszubski kwiat. Wiersze, Gdańsk 1982.

M. Selin, Niech wiater niese piesń, Gdynia 1996.

F. Sędzicki, Jestem Kaszubą. Wybór utworów, Warszawa 1956.

R. Skwiercz, Nié kòżdą dzurã je letkò zasztopac, Gdańsk 2003.

J. Stachurski, Te pòkazëją na mnie, Gdańsk 1980.

B. Szymańska, Zdebło na swiat cësniãté, Gdynia – Wejherowo 1996.

J. Trepczyk, Mòja stegna, Gdańsk 1970.

J. Trepczyk, Òdecknienié, Gdańsk 1977.

J. Walkusz, Jantarowi pôcerz, Gdynia 1991.

J. Walkusz, Kańta nôdzeje, Gdańsk 1981.

R. Żmuda-Trzebiatowski, Òdłómczi, Gdynia 1997.

Utwory wyłącznie dla dzieci

S. Janke, Krôjczi pôjczi, Gdynia 1997.

S. Janke, Żużónka jak mrzónka. Kołysanka z marzeń, Gdańsk 1984.

Mësla dzecka. Antologiô kaszëbsczich wiérztów dlô dzôtków i młodzëznë. Zebrelë i przërechtowelë E. i E. Pryczkowscy, Banino 2001.

A. Nagel, Szadi Władi, Gdańsk 1983.

J. Piepka, Mòja kòtka – mój kòt, Gdańsk 1983.

J. Trepczyk, Ùkłôdk dlô dzôtk, Gdańsk 1975.

HIERONIM DERDOWSCZI (Hieronim Derdowski)

Wëjimczi z pòématu Ò panu Czôrlińsczim...

CZÔRLIŃSCZI JEDZE DO PÙCKA PÒ SÉCË...

Druchë, chiże le nadstawta blëżi wasze ùszë,
Bò jô wama pełną ksążkã zarô nałgac mùszã.
Nie wiém, jak ne łgôrsczé mëslë ze łba sã wëwiją,
Ale wama ò Czôrlińsczim zełżã historiją:
Co òn wëżił, czej do Pùcka jachôł rôz pò sécë –
Jedno smiôc sã wama bãdze, drëdżé płakac lece.
Widzã gò, jak w dłudżim płôszczu ju zaprzągô kònie,
Jak schilony ze sedzeniô daje gãbë żonie.
– Òstań z Bòdżem, mòja białkò, nie czas dłëżi zwlekac,
Lód na błotach, sécy ni ma, czas sã w swiat wënëkac!
Tak pòwiôdô pón Czôrlińsczi, trzaskô tej z batoga
I ju pãdzy, gdze do Pùcka z Chmielna jidze droga.
Òna wrota zamikając, chùstką łzë òcérô
I jesz długò za nim teskno zza płota wëzérô.
Pòtim jidze do kòscoła, klãkô na kòlana
I sã mòdli przed wôłtôrzã za swòjégò pana:
Bë szczeslëwie ze sécama z Pùcka dodóm wrócył,
Nie zarwôł sã gdze na błoce abò nie wëwrócył.
Tej zwòłała wszësczé babë, co w kòscele bëłë,
Dała kòżdi pò srébrnikù, bë pôcérz mówiłë
Za rëbôka Czôrlińsczégò, co jachôł pò sécë,
Bë gò jaczé tam nieszczescé nie spòtkało w swiece.

MÙZËKA JAGATCZI

Czej to drużba prawił mòwã, tej z kòmórczi w bòkù
Wëtknął główkã jaczis anioł w òsemnôstim rokù
I le mrugôł wstec na drużbã, jak czej trus, òczkama,
Ale skòrno drużba wëszedł, zdżinął za dwiérzama.
Tej Czôrlińsczi sã zapitôł òrganistë drucha,
Co za jedna tam w kòmórce krëje sã dzewùcha.
Òrganista sã ùsmniéchnął, òtwòrził kòmórkã
I pòkôzôł szlachcëcowi swòjã pannã córkã.
Białka nôgle sã na lëcach ògniã zapôlëła
I sëczenkã, chtërną szëła, z rãkù ùpùscëła.
Szlachcëc zwinnie tej przëskòcził, pòdôł ji sëczenkã,
Czim natëchmiast so pòjednôł ùrodną panienkã.
Schilô główkã i gòscowi skłôdô swą pòdzãkã,
A, czej òjc ji kôże, nawet pòdôwô mù rãkã.
Òrganista tej bez midżi znak dôł swòji córce,
Be zagrała Czôrlińsczémù co na klawikòrce.
Białka sã to czerwieniła, to jak kréda bladła,
Ale wreszce do dłudżégò pùdła grac zasadła.
Klapã w górã tej pòdniesła, rozłożëła nótë
I zaczãła bic pôlcama w biôłé pùdła gnôtë.
Z gòscã bliskò klawikòrtu sadlë so rodzyce,
Abë słëchac, jak wëpadnie òno w gnôtë bicé.
Białka tłëcze prawą rãką na òteczné gnôtë,
Cenkò, jak to mùzëkùją pò stodołach kòtë.
Razã ale wali lewą, jakò bë pò basach,
Grubò, jakò czej skrzëpią cãżczé wrota na zôwiasach.
Rôz zdôwało sã, że tësąc żabów skrzeczi w błoce,
Pòtim znôwù, jakbë twardé żôgòwelë kloce.
Wreszce raptã przeskòczëła w melodiją smùtną,
Jak czej w pùstą noc na nótã spiéwają pòkùtną.
Pòkôzała biôłé ząbczi i pòdniesła główkã,
Tej zaczãła do mùzëczi spiewac jim frantówkã:
Na ny kãpie, na zelony, na Żôrnowsczi Wòdze,
Sedzôł czedës smòk òkrutny w mùrowanym grodze [...]

SEN PANA CZÔRLIŃSCZÉGÒ

Chòc Jagatka ju do kùńca piesnią wëspiéwała,
Jednak wiedno paluszkama dali przebiérała.
Szkòda jeno, że nie czuła sama ju, co grała,
Bò Czôrlińsczi zaczął chrapac, że jaż jizba drgała.
Wej frantówka pana gòsca czësto dëcht ùspiła,
Takô bëła w melodiji czarëjącô sëła.
Drzémôł so na klawikòrce głowã mając w rãkù
I chrapanié swòje miészôł do mùzëczi brzãkù.
Gwizdôł bez nos, jak czej wartôrz na piszczôłce w nocë,
To wëdôwôł znôwù tónë jak groch na rzeszoce.
Czasã jãknął, jakbë w bòkù jegò kłoła kòlka,
Tej zawôrknął jak przë snucu próżnô warczi szpólka.
Czej tak drzémôł so Czôrlińsczi, tej sã jemù sniło,
Że w kapùzë jegò całé piekło sã rojiło.
Tësąc kãsëch czartów w òny wëprôwiało skòczi,
A jak wiorë chùdzy bëlë kãsy ni biédôcë.
Tej zlitowôł sã nad nima wëjął z czeszeni
Dużą szczukã i jã pòdôł czartóm na zjedzenié.
Czarcë chcëwie z jegò rãczi dôr ten òdebrelë
I gò zarô na kawałczi kłama rozszarpelë.
Ale nôgle tej wëpôdô z rëbë ny wnãtrznosców
Czôrnô dësza, co ni cała ni mô, ani kòsców.
Czarcë zarô sã rzucają z wszësczich strón zawzãce
I chwëtają jã za nodżi i za òbie rãce.
Tej wtłoczëlë nie pitając dëszã do kapùzë,
Pòczim ò nią grac zaczãlë w òłowianné gùzë.
Wnet ją wëgrôł kąseczk z fifã Smãtek, krewny Mòrë
Wzął ją w zãbë razã z mùcą i fiu! fiu! za górë.
Rëbôk mësląc, że na jawie tracy swòjã mùcã,
Krzëknął jak czej ùtrôpiony: – Zdżeta le, kaducë!
Czej Jagatka to ùczuła, zarô grac przestała,
A ji matka z wërzasniãcô ledwie nie òmglała.
Zaczinają pòswiãconą wòdą gòsca żegnac,
Abë czartów i kaduków òd niegò òdegnac.
Tej złé dëchë Czôrlińsczégò zarô pòniechałë
I ju wòlni jegò piersë sobie òddichałë,
Wiãc kòbiétë terô bëłë kąsk ùspòkòjoné,
A tej szepnął òrganista do swi luby żonë:
– Le gò nie dej tu przebùdzëc, bò òn zmãczon z drodżi! –
Widac, że mù na sëmieniu cãżi kłopòt srodżi.
Niechże Pón Bóg lëtoscëwi mégò drucha strzeże!
A tej pòszedł pón bakalôrz zwònic na pôcerze.

CO ZWÒNË MÓWIŁË ZA ÙMARŁIM

Szlachcëc zanim jesz w Główczëcach pòszedł do pastora,
Szukôł piérwi swòjich Żëdków, co jich zgùbił wczora.
Wëpëtiwôł sã kògùskò trafił le na drodze,
Ale darmò! – Tak przepadlë jak czej kam we wòdze.
Le dzekùtnik, co z Lãbòrga przëjachôł w ti chwilë,
Rzekł mù, że tak z mãdel Żëdów widzôł stąd trzë mile.
Czôrlińsczémù sã nie chcało ju za nima gònic,
Wiãc so pòszedł do pastora i kôzôł zazwònic –
Za nã duszã, co przed swiãtim Piotrã stanãła bez mùcë.
Czej sã z wieżi brzãkòt zwònów dalek rozbiegiwôł,
Tej pón ùsôdł na kamieniu i sã przësłuchiwôł.
Òdezwałë sã trzech zwònów brzãczi pòkłóconé,
Jãk żałosny sląc w pòwietrze w tã i òwą stronã.
Brzãk sygnarka nôtwardzészi béł w miészónym chórze,
Wòłôł, jakbë zwònił skargã: – Grzésznika Bóg kôrze!
Za nim môłi zwón wëdôwôł miłi głos, ùroczi,
Przëgłëszając skarżëcela zwònił: – Bóg wë-bôczi! –
Dużi zwón dwa pierszé wiedno gòdzy jak le mòże,
Litoscëwie za zmarłégò prosy: – Zbaw gò, Bòże! –
Tak szło wiedno, pierszi wòłô: Grzésznika Bóg kôrze!
Drëdżi zwòni: Bóg wë-bôczi! – Trzecy: Zbaw gò, Bòże! –
Wreszce pierszé dwa ùcëchłë, le nen trzecy dużi
Głosył swòje: – Zbaw gò, Bòże! – Jesz chwileczkã dłużi.
Czej òstatné wëdôł zwãczi żałosnie a czësto,
Tej nastała chwila głëchô... tesknô... ùroczëstô...
Czôrlińsczémù, co przë wieżi sedzôł w zamëszleniu,
Srodze letkò sã zrobiło terô na sëmieniu.
Wiedzôł, że czej zwón proszący przemógł òba drëdżé,
I że prosto ju do nieba jegò dësza pùdze,
Bò tak mówią dłudżim wiekã pòsëwiali ludze;
Wiedzôł, że mô dobrze terô tam na tamtim swiece,
Wiãc spòkójny i wesołi òpùscył Głowczëcë[...]

MIDZËMÒRZÉ HÉL I TRZË KÃPË

Òn bez strachù ale jachôł na kaszëbsczi arce
I òbzérôł sã dokòła jak żôłniérz na warce. –
Bôt ju płënął na pòłowie drodżi srodze nôgle,
Bò mù wiater òd zôchòdu mòcno dmùchôł w żôgle. –
Tam gdzes dalek pãdzy òkrãt, jeden tu, tam drudżi,
A tu z lądu cygnie w wòdã zëmny jãzëk dłudżi.
Ten z pòczątkù je ceniuszczi, pòtim sã rozszérzô,
A na jegò kùńcu widac cos jak czejbë wieżą.
Czôrlińsczi sã pitô Mùżë, co téż to bëc mòże?
Ten mù rzecze, że to nasze hélsczé midzëmòrzé.
Òno mô, jak wëmierzëlë, sédem mil długòscë,
Ale czasã jeno szescset kroków szerokòscë.
Òno biôłé tam na kùńcu to je czub latarnie,
A tu procëm bôtu dzoba òbie są Jastarnie:
Nasza Pùckô, w chtërny pòlskô je swiątëniô pańskô,
A co leżi zarô òbòk, to Jastarniô Gdańskô.
Piérwi na tim miescu – ale to ju czasë starë –
Jaczés stari jãdzë Jastrze skłôdelë òfiarë;
A że to w czas wielkanocny robilë pògónie,
Stąd Jstrama më zowiemë Pańsczé Zmôrtwëchwstónié.
Dali ksobie leżi Kùsfeld, za nim wej Cejnowa,
W szterech wsach nëch nie ùczëjesz miemiecczégò słowa.
Króm mieszkańców miastka, co je nazëwają Hélą,
Wszëscë wiarã z Pòlôkama jak i serce dzelą.
Nasze wiosczi są òd sebie dalek òddaloné,
Le wązutczé za chëczama mómë tam zôgónë;
Bò wnet wszëtek ląd zajãti je królewsczim lasã,
To te drzewa, co sã w mòrze dłudżim cygną pasã.
Ale më ò wiôldżé gruńta wcôle tu nie dbómë,
Bò so w mòrzu pòżëwieniô sécama szukómë.
Më, Hélanie, nie znajemë wòza ani kòni,
Bò nôs darmò wòzy wiater pò falisti toni.
Nasze chëczë grodzą nama srodze drodżé scanë,
Bò z rozbitëch je òkrãtów mómë zbùdowané.
Las wspaniałi nama twòrzą przed òknama masztë
I pòdnoszą z dumą w górã głowë swé spiczasté.
Hél nasz to je nôszczeslëwszi z całi zemi kątek,
Bò chto mô tu pôrã bôtów, wiôldżi mô majątek.
Szlachcëc pilnie na kòżdusczi Mùżë słowò zwôżôł,
Nigdë tëlé òn ò Hélu so nie wëòbrôżôł[...]

PANI CZÔRLIŃSKÔ PŁACZE Ò CHŁOPA...

Czej pón szkólny przestôł czëtac, zrobiło sã cëchò...
Rzekł tej: – Ja, to jemù jednak pòszło srodze lëchò! –
A Czôrlińskô jesz chwileczkã płaczącô sedzała,
Pòtim kartã òdebrała i ze stółka wstała.
Wierã razu nie mówiła: – Panie Bòże zapłac! –
Le zaczãła jak w gòrączce cos do sebie paplac.
Chùtkò pòszła do swi chëczë, wszësczim pòwiedzała,
Co sã w szkòle ò swim chłopie z kartë dowiedzała.
Tej sã słudżi i rëbôcë mòcno zasmùcëlë,
Łzë so z òczi wëcérelë, głowë pòzwiesëlë.
Môłi Jónek razã z nanką klãklë przed òbrazã
I zaczãlë mówic pôcérz, z nima drëdzy razã:
Proszą Bòga, abë w prize pón nie ùmarł z głodu,
Bë pòwrócył z pełną fùrą, nié doch bez niewòdu.
Ale pôcérz ten wierãże trochã béł za głosny,
Bò Marëszce môłi stôł sã w kòlibce nieznosny:
Wej żabinka cenczim głosã narôz zaskrzeczała –
Tej Czôrlińskô chiże letkò jã zakòlibała.
To sã dzeckù pòdobało, przestało sã gniewac,
A tej matka mù zaczãła tak nad główką spiewac:
Ziuziu, ziuziu, córulenkù,

Zabilë cë òjca w rénkù,
Zabilë gò ze drëdżima
Topòrama żelôznyma.
A w Redëni krwawô wòda,
Szkòda òjca, żëcô szkòda!

Zdrzém sã, zdrzém sã, mòje dzeckò, w tim bùjónym łożu
Snij so, mòja maluneczkò, ò aniele stróżu.

Matka płacze, të spij sobie,
Òj, nie tobie płacz, nie tobie!
Tobie anioł cacka strugô,
W gaju żôłti ptôszek frugô.
A w Redëni krwawô wòda,
Szkòda òjca, żëcô szkòda!

Mòże anioł cë ò tatce co òbznajmi we snie,
Czë wspòminô dzys ò matce, czë pòwrócy wczesnie.

Matka płacze bez ùstankù,
Të spij sobie na pòsłankù.
Tobie pluszcze ribka w stawie,
Gąska gãgô na mùrawie.
A w Redëni krwawô wòda,
Szkòda òjca, żëcô szkòda!

Tatka jãczi nóm w niewòli dalek za górama,
Wierã serce jegò bòli teskniąc tu za nama.
Mòże wiãcy nie przëjedze do dzecka i żonë,
Żëc bãdzemë mòże w biédze òbie òpùszczoné.

Cebie matka wëpiastëje,
A stróż anioł cã pilnëje;
Wëprowôdzô cã na łączkã,
Wiónek daje dzeckù w rączkã.
A w Redëni krwawô wòda,
Szkòda òjca, żëcô szkòda!

Płakac bãdzem nieustannie całé dnie i nocë,
Bò cë wiãcy nie òstónie wdowie i seroce.

Wiónek bierzesz dodóm sobie,
Kładzesz gò na tatczi grobie.
Klãcząc mòdlisz sã za òjca,
Co gò zabił Krzëżôk-zbòjca.
A w Redëni krwawô wòda,
Szkòda òjca, żëcô szkòda!

ALEKSÃDER MAJKÒWSCZI (Aleksander Majkowski)

KASZËBË [Wëjimk]

Tu są naju chùdé piôsczi
I zaspałé chójczi,
A na nich so szaré gapë
Pòwiôdają bôjczi.

Òj, te gapë, szaré gapë,
Co tak cëchò sedzą,
Òne mało pòwiôdają,
A tak wiele wiedzą.

Òne wiedzą, chdze pòd górą
Ò wòjnã za wiarã
Wòjska żdżą, jich strzegą swiãti
Józef i Barbara.

Òne wiedzą, chdze pòd górą
Zwón gbùr pługã trący,
Ju pług dali jic nie bãdze,
A kóń stanie drżący.

I zwón lądã wòłac bãdze
Pò pòmòrsczim kraju,
I ricerzi stanie wòjskò
Kùli kwiatów w maju...

ZYMK

Kaczczi na jezorze,
Kwiôtczi na ùgòrze,
A słunyszkò swiécy,
Skòwrónk w niebò lecy
I tak bëlnie spiéwô,
Że le sã òdzéwô.

Na słomianym dachù
Bòcón na òdwachù
Stoji jedną nogą,
A na pòle drogą
Pasturk bëdło wiedze,
Slôdë òrôcz jedze.

Kùkówczi kùkają,
A pòd lasã grają
Pasturcë na rogù
A tatink na progù
W słuńcu sã ògrzéwô,
Wiãze séc i spiéwô.

Jaskùłk czôrné roje
Môłé gniôzdka swòje
Nad òknama lepią,
A pò płotach trzepią
Szaré wróble wszãdze:
Snôżé latkò bãdze.

NA ÒKSËWSCZI KÃPIE

Tam na dole szëmią dunë,
Z pianą rąbią krôj,
A tu w górze płaczą zwònë
Na grobów cëchi rôj.

Tu kòscółk midzë grobë
Jak wdowa wtulił sã,
A płôszczã gò-c żałobë
Òkriwô z mòrzô mgła.

Czej zwònów głos ùstanie,
Tej stąd, dze tonie Hél,
Z cemnicë wiater kanie
I dunë stroji w biél.

Tej żôłobné chòrałë
Òrganë mòrsczé grzmią,
A z niebiesczi pòwałë
Ze żôlu gwiôzdë drżą.

BECZKA PEŁNÔ I PÙSTÔ

(z Kriłowa)

Dwie beczczi na wãder szłë: pierszô z nich

Òd wina wôżnô,

A drëgô próżnô.

Tak pierszô z nich bez trzôskù na piechòtkã

Sã wlecze,

A drëgô mòcno skôcze.

Òd ni z kamiannych dróg i pãkaniô i grzem

I kùrz słupã.

Przechòdni sã na stron ze strachù chiże zmiece

Ji trzôsk ùczuwszë òd dali.

Kò òna beczka, a nic w ni

Ni mô ti wôrtoscë jak pierszô,

Cëchô w swiece.

..............................................................

Chto ò dokôzach swòjich wszëtczim górno pieje,

Ten gwësno nic wôrt nie je.

Chto pò prôwdze co zrobi – chwałą żadzy

Wiôldżi sã człowiek na słowa nie sadzy

I przemiszlô òn dzeła mòcny srąb

Bez trąb.

RËBÔK I GBÙR

Na Swôrzewską Matkã Bòską

We Swôrzewie zwònë grają

A rëbôcë dzys w kòscele

Spią, sã mòdlą i spiéwają.

A z wôłtôrza Swiãtô Matka

Zdrzi przez swiéce i przez kwiôtczi

Litoscëwie na te swòje

Dobré i niedobré dzôtczi.

Z Hélu, z Kãpë òni proszą,

Bë jim przeżegnała mòrze,

Bë jim w jadra napãdzëła

I łosose, i wãgòrze.

A czej probòszcz z kôzalnicë

Jął rëbôkóm trząsc sëmienié,

Tej sã wszëscë w piersë bilë,

I béł lameńt, i beczenié.

Ale jeden, wej, nie płakôł,

Cëchi, sëchi jak piéń drzewa,

Chòc na niegò wszëscë zdrzelë:

Béł to gbùr ze Żelëstrzewa.

Z gòrzã jemù rëbôk rzecze,

(Łza mù górą nosa płënie):

Wszëscë tu jak bòbrë beczą,

A të cëchò, wilczi sënie?

Kò i na cëż mie beczenié?

Nie robiże browariji –

Òdrzekł gbùr. – C’to nié mój òdpùst!

Tëc jô z jinszi parafiji.

Wëjimczi z pòwiescë Żëcé i przigòdë Remùsa:

[PÒSTACËJÔ REMÙSA]

...Bò na żécé rzetelnym Bògã niewiele bëło mù nót. A czim przëòbléc swòje przërodzoné cało, to jemù nie sprôwiało wiãcy kłopòtu, co zajkòwi, chtëren gò ùwôżac mùszôł za straszka z kapùstë, abò lësowi: stwòróm niemòwim, chtërnym Pón Bóg litoscëwi za darmôka dôwô òbleczenié na zëmã i lato.

Naszi Kaszëbi są hònorni i dbadzą ò widzałosc. Czej chtëren z nich w pòdzartim na òczë lëdzóm jidze wãpsu, tej ju z rzetelny biédë. Kò jednak wiedzelë, że Remùs nie je taczi biédny, jakùż ni mielë so ùbrzątwic, że jemù Pón Bóg nie ùżëcził pewnégò rozëmù, czej sã przëzdrzelë jegò òchãdowiznie.

Bò chłopã òn ùrósł dużim jak stolëm, ale ùschłi béł jak pesterniôk. Na głowie mù sedzała mùca stôrodôwnô, czôrnym barankã òbrąbionô. Sëkno pòd barankã bëło zeloné, ale na wiéchrzu krôsë jegò bës sã nie doznôł. Bò słuńce przez tëlé lôt pôlëło na nim kòlorë tãgòwé, a deszcz i sniég je pòmieszałë na jedno.

Spòd mùcë pchałë sã parmienie czôrnëch włosów na ùszë, kark i skarnie. Lica miôł brodaté i włosaté. Ale tëch włosów nie stojało gãscy niż żëtka na pòlach za Juszkama. Dlôtegò tëlé gùbów widzec bëło na jegò skarniach jak na ùsëszonym jabłkù. Ale gùbë te nie znaczëłë ùmôrtwieniô ani kłopòtu. Chto zazdrzôł w jegò czôrné, môłé òczë, ten w nich ùzdrzôł tëlé wiesołoscë, że jaż mù sã dzywno stało. Bò na òkò bë sã bëło zdôwało, że Remùs w chwilë ti płakac bãdze.

Wdarzëc sobie gò mògã dobrze z tima pògùbòwónyma licama. Wdarzã so, że tëch gùbów wësëpało sã jesz rôz tëlé niż zwëczajnie, czej Remùs sã òd smiéchù trząsł. Tej mù tak patrzëło, jakbë sã òctu napił abò baro drãdżich léków. Widzôł jem gò rôz w taczim smiéchù, ale ze smiéchù przëszło midzë nama do baro dzywny rozmòwë.

Za młodégò knôpa bòjôł jem sã Remùsa, bò czej jem co przeskùrził, tej jizdebnô straszëła:

– Pòżdôj le, przińdze Remùs i weznie cã w miech!

Wiém, że i jinszé dzecë nim strôszëlë. A ma môłi bëłasma ti ùdbë, że òn so chòba za nas sprawi nowi wãps, czej nas dobrze przedô żëdowi. Bò téż ten jegò wãps, chòc dłudżi béł do pół jiczer i z mòdrégò fòliszu zrobiony, tëloma łatama sã trząsł, że jegò pón mógł sã mieniac z jaczim taczim straszkã w pòlu i jesz dodac przid. Nie zapinôł òn gò nigdë, bò gùzów nie bëło. Widowôł jem Remùsa zëmą w pãkónym mrozu, jak swiécył na wiater gòłą piersą.

Nogawice chòba tim sã pësznic mògłë, że dwùch Remùsów wlazłobë w jednã. Ale dur ni miałë mni niże wãps.

Jediné skòrznie mògłë stożëc sã. Bò bëłë rzetelnie całé. Ale czejbë sã bëłë chcałë ùdawac procemkò nogawic i wãpsa, ruchna te òdezwac sã mògłë:

– Dzéń i noc robima służbã: czë pón naju legnie w gãstim chwarznie, czë w brzëdzastim lese, czë téż pò cecewi wléze pòd jaką ùstrzechã. Kòżdi gózdz, kòżdi drzón naju sã jimô i pòcôrnie, pòkąd wa szkùrpë so spita bëlno przë „Róże z Tandebùrga”, „Alim Babie”, „Walkù” i „Panu Czôrlińsczim” na karze.

Bò Remùs zwëczajnie chòdzył na przërodzonych nogach bòso. Le jak do miasta karowôł, òbùwôł bótë. Ale nié ze wzglãdu na lëdzy. Miôł zwëczôj, że w miesce abò téż i we wsë kòscelny wstąpiôł do kòscoła pòdzãkòwac Bògù i zdac sã na Jegò wòlą. A tam przed tim nôwiãkszim Panã nie chcôł sã pòkazac bòso, bò wiedzôł, co sã słëchô.

Za òstatnym bùdinkã Remùs zebùwôł bótë i cëskôł na karã do „Róże z Tandebùrga”, „Ali Babë” i „Walka”, chwëcył w gôrsce drążczi swòji karë i pchôł dali bòso. Tej jegò òschłé nodżi w szeroczich jak młinarsczé miechë nogawicach wierzgałë drogą taktã jak bijôczi w dwùch zwònach, chtërné nadprzërodzonym cëdã zlazłë ze zwònnicë, abë chòdzëc pò zemsczich stegnach.

Czej sobie dzys przëbôczóm dzecynny strach przed Remùsã, to wiém, że to béł strach taczi, jak gò dzecë mają przed Gwizdã i Gwiôzdką. Straszno jim, ale ceszą sã w ten czas na te snôżé rzeczë, jaczé Gwizd i Gwiôzdka przënôszają: katarzinczi z Torunia, òrzechë, piszczôłczi bestro malowóné, pistoliczi, co głosno strzélają. To wszëstkò zwiastowôł Remùs, czej jegò fòliszowi wãps na jarmarkù kanął.

[ZÉGAR]

Jak przëszła niedzela, tak naszi szlë do Lipna do kòscoła. Le Marcyjanna òstała doma. A pùstki gbùra Zabłocczégò miałë dokòła las głãbòczi[...] Marcyjannie gwësno straszno bëło sedzec sami, bò przëszła do stani i rzekła:

– Pòj do chałupë, knôpie, jô cë co dóm!

I dała mie w czeladny gléń chleba, pòsmarowała masłã. Tej wzãła kòrunkã i ùsadła przë piéckù na ławie. Ale jô jôdł, a czej jem ju pôlce òbliznął, tej jem mùszôł wzerac na dużi zégar, co wisôł na scanie. Miôł òn biegas dłudżi na pół cygła, a wôżczi jak stąpòrë òpòczné wisałë na grëbëch sznurach. A pòkąd biegas szedł rôz stądka i nazôd, wiedno w nim nico sã zadzarło, jakbë co cwiardégò pòłknął. A jô sã pitôł:

– Marcyjanno! Cëż ten zégar tak pòłikô?

– Òn pòłikô czas! – òdrzekła Marcyjanna i zmòwiała dali swòjã kòrunkã.

Tak jô jesz z wiãkszą ùwôgą mù sã przëzérôł. A tak mie sã zdało, jakbë zégar na mie patrzôł skarnią jak człowiek. Miôł òn na ni dużé liczbë czôrné a na brodze krôsewé kwiôtczi. A jô so tak ùwôżôł:

– Czejbë òn tak mógł gadac mòwą lëdzką. Cëż bë òn mie naòpòwiedzôł!

A Marcyjanna rzekła:

– To nie je zégar jak jinszé zégarë. Òn wié, co sã stónie w przëchòdnym czasu – òn widzy Smierc!

– Jakùż òn mòże Smierc widzec?

– Òn stanie, bò òn jã widzy na przededwiérzu, abò zacznie bic niedobrą gòdzënã.

Tej Marcyjanna, rzekłszë to, kąsk zbladła, ale pò chwilë dodała te słowa:

– Ale ti niedobri gòdzënë, chtërny jô sã bòjã, ti òn jesz nie wëbił.

Jô na to sedzôł cëchò, bòm so jesz niczegò nie bôcził. Ale stôri zégar scygnął na sã czilka parmieni słuńca, co przez òkno swiécëłë na pòdłogã, i zdrzôł na dzéwkã jak mądri stôri człowiek, co sã ùsmiéchô, bò wié wszëstkò. Ale òna tegò nie widzala, bò patrzëła na pòdłogã sztiwno jak gapa w gnôt – jak to mówią. Tej ji łzë przëszłë do òczu i jãła do mie gadac, jakbëm béł dorosłi człowiek, a nié môłi Remùs:

– Bôczë, knôpkù, to je tak: Mòcnô je ta chata nasza, w srąb wëbùdowónô z camrów, jaczich ju dzysôdnia nie natrafisz w czôrnym bòrze. I pòtcëwi w ni mieszkają lëdze. A słuńce zdrzi przez òkna we wszëstczé nórtë tak, że chòc mieszkómë w lese, widno ù nas i cepło. Lëdzczé òkò w kòżdi mòże zazdrzec nórt, bò dobrô w nim rządzy gòspòdëni. Ale wierzë mie, knôpkù, kòżdô chata mô jeden taczi nórt, chdze słuńcu zastôwiają òkno i sąsada nie zaprowadzą. Samò le òkò Bòsczi tam wezdrzi.

– A cëż w tim nórce jesta? – pitôł jem sã.

– Straszk! – òdrzekła Marcyjanna. – A bôczë, że i naju chata mô taczi cemny nôrt i taczégò Straszka.

Jô rôd béł wiedzec nico wiãcy ò tim Straszkù. Ale Marcyjanna przeżegnała sã i rzekła:

– W jimiã Òjca i Sëna... Cëż jô cë za bôjczi òpòwiôdajã, môłimù knôpù! – Pòj, dóm cë jesz kawał chleba, a jak zjész, tej zmówima litanią do Matczi Bòsczi za tegò, co pò swiece wanożi. Bò tak sã nôleżi w tã swiãtą niedzelã, a nié òpòwiadac bôjczi. – Ale jô wiedzôł, że ta bôjka bëła prôwdą. Lem nick nie rzekł.

A przë pôcerzu wiednom mùszôł wzerac na zégar, bò mie sã zdało, że òn téż wiedzôł ò tim Straszkù. Ale pò ten czas ani dzéwka, ani òni mie nick nie rzeklë ò nim, jażem sã sóm doznôł w dzéń biôłi.

[WIZERËNK NAJI ÒJCZËZNË]

Tej pòdniósł ze stołu zwiniãté w długą rurã płótno, a czej je rozwinął, ùzdrzôł jem je pòrësowóné kropkama dużima i môłima plachcama różny krôsë i dłudżima żmijowatima drogama. Òn wzął, zawiesył płótno na scanie i sã zapitôł:

– A wiész të, co to jesta?

Ale jô so przëbôcził, żem ù ksãdza na nôùce widzôł taczé risunczi, czej òn mie gwòli mòji skażony gôdczi ùcził òsóbno w swòji jizbie. Tedem òdrzekł:

– To je gwësno wizerënk jaczégò kraju.

– To je wizerënk naszi òjczëznë! – rzekł pón Józef.

Pòtim kôzôł mie blëżi przëstąpic i jął wëkładac:

– Te dwie krąconé czôrné drodżi, co jidą z pôłniô kù nocë to dwie wiôldżé rzéczi: na wschòdze słuńca Wisła, na zôchòdze Òdra. Tam, chdze Wisła bieżi w mòrzé, môsz Gduńsk, tam, chdze Òdra, môsz Szczecëno. Zdrzë, jak linijô mòrzô pòdbiégô tãpim klinã do ùscô Òdrë i bôczë, że przeszedłszë rzékã tã na lewi brzég, wiedno jesz stojisz na dôwny zemi kaszëbsczi. Bò òna sã cygnie pò górach bôłtëcczich jaż bezmała tãdë, chdze stoji Berlin, stolëca Niemców, i miasto Roztoka, niedalek mòrzô. Òd pôłniô sznur Wartë i Notecë, jaż do kòlana Wisłë przë Fòrdonie, a òd nocë mòrzé: to stôrodôwné granice naszi zemi kaszëbsczi. Na pôłnié zemia sã z nią łączi pòlskô, z chtërną wòlą ksążąt najich i narodu jedną twòrzëłasma Rzeczpòspòlitą.

Jô ze zdzëwienim patrzôł i słëchôł, bòm sobie nigdë nie ùwôżôł, żebë kraj Kaszëbów béł jaż taczi dużi. A òn mówił dali:

– Taczi dużi béł nasz kraj i wiele w nim żëło lëdu i panów i ksążãta włôsny nima rządzëlë. A bëlë Kaszëbi bògati na lądze i òkrãtama włôsnyma jezdzëlë pò mòrzu i wòjsk żelôznych wiedlë rejimeńtë i mielë wòlą. Bùdowelë wse i miasta. Cëzëch przëjimelë gòscynnie a nieprzëjôceli ùmielë pòbic i wënëkac z kraju. – Tak ma wëzdrzała dôwni, szescset lôt nazôd. A dzys co mómë?

I przëkrił dwùma rãkama plachc na wizerënkù i rzekł:

– Tëlé nóm òstało z dôwny chwałë.

Mie, chtërnémù nicht jeszcze taczi wiédzë nie dôł, żôl sã zrobiło, że naju plemiã jaż tëlé stracëło i jem sã pitôł:

– Jakùż to bëło mòżno?

– Naszedł nieprzëjôcel òd zôchòdu słuńca i ùriwôł jim kraj za krajã, wiedno jidącë na zôchód słuńca. Tak przeszedł Òdrã i mòrził so nôparce kù Wisle i doparł swégò.

– A czemùż sã naszi nie òbronilë?

A pón Józef długò przemiszlôł i kù reszce pòwiedzôł tak:

– Pitôsz sã, czemù naszi sã nie òbronilë. – Wiãcy niże jedna przëczëna sã zeszłë, bë wëwòłac taczi straszny skùtk. Ale strzód tich przëczin jedny nie bëło i to ti, żebë jim zbiwało na dzyrskòscë, dëchù, broni, mòcë. Bëlë bitni i òdwôżni na lądze i mòrzu a mielë spòsób bògati. A jednak stracëlë...

[ÒLIWA]

Ùważôj: Czej wińdzesz z tegò pùstkòwiô na swiat, nie zabôczisz zańc do Òliwë, gniôzda dôwnëch nôbòżnëch cystersów, chtërny tu stąd wiarã swiãtą rozséwelë strzód naszich przodków. Klôsztór jich zniszcził ten sóm nieprzëjôcel, co nasze kraje zabrôł. Ale wiôldżi i pëszny kòscół pò nich jeszcze stoji. Pùdzesz tam jaż przed wôłtôrz wiôldżi i klãkniesz przed dużim czôrnym szklącym kamieniã, bò pòd nim głãbòkò w sklepach kòscoła stoją trëmë z kòscama ksążąt kaszëbsczich. Spòmni tam ò nich jak dzeckò nad grobama starszich swòjich i bôczë, że midzë nima bëlë taczi, chtërnëch dzyrskòscë i krëwi i prôcë jesz dzysôdnia, pò szesc stach lôt, winnismë, że naju nieprzëjôcel nie wëtãpił do nédżi. Nôwiãkszi z nich to Swiãtopôłk. Na smiertelnym jesz łożu kłopòt ò przëchòdné czasë swòjégò lëdu gò nie òpùscył. Kôzôł òn tedë sënów swòjich zawòłac i pòdôł jim pãk zrzeszonëch mòcno prãtów, bë gò złómelë. Ale żóden ze sënów ni mógł tegò dokazac. Tak ksążã Swiãtopôłk wzął i rozrzesził pãk i pòdôł sënóm prãtë kòżdi z òsóbna. A òni je terô letczim spòsobã pòłómelë. – Wezta sobie przikłôd z tich prãtów – rzekł ksążã Swiãtopôłk. – Zrzeszonëch waju nicht nie złómie, ale w pòjedinkã waju zniszczą! – Nieszczescé nasze, że wiedno złô rãka rozrzeszała pãto, co nas trzimało w gromadze. W tim szukôj, chłopôkù, przëczënë, żesmë sã nie òbronilë.

Bëło mie, jakbë pón Józef òdemknął przede mną dwiérze, co z casny jizbë prowadzëłë na szeroczi kraj. Terô jô miôł na pitaniô, co mie pòd trzema chòjnama nachòdzëłë głowã, òdpòwiédz gòtową. Ale pón Józef pòkôzôł rãką na wizerënk naszégò kraju i rzekł:

– Bôczë! Tam dali kù Òdrze nasza mòwa ju wëmarła. Tam bracô naszi pòddelë sã pòrządkòwi i prawóm nieprzëjôcela. A ti, co jesz żëją i mòwã a òbëczôj òjców tu nad Wisłą i mòrzã zachòwelë, ti ju wszëscë ùroslë w niewòli i nie wiedzą, jak bëło dôwni i co jim słëchało. Sąsma jak serotë na pańsczim chlebie, co nie wiedzą, że jim słëchô panowanié a nié serocy chléb.

Mòcny kaszel jął trząsc panã Józwã i krew pòkôzała sã na jegò wargach. Nie rzekł nic, le rãką dôł znac, żebëm szedł.

[MIROCHÒWSCZI LAS]

Dużi kawałk zemi kaszëbsczi pòkriwają lasë, ale żóden nie je taczi wiôldżi i pełen tajemnicë jak Las Mirochòwsczi. Òd Mòjsza i Gbùrsczi Kamienicë na zôchòdze słuńca do Sëtny Górë i Czarcych Błot, òd Miechùcëna i Dzéwczi Górë na pôłniu do wiôldżégò kamienia przë Nowi Hùce i do Kłãczna: na taką szerzą i dłużą òn sã rozsôdł z wòjskã swòjich stolëmnëch bùków, dãbów, chòjn i ptôszich drzéw. Dniama całima pò nim błądzëc mòżesz, nie naszedłszë żëwi dëszë. Leno wiôldżi jezora òtmikają duktë dlô wiatrów i słuńca i leżnosc dają wësoczim ùzémkóm i kòrunóm drzéwiãt do przezéraniô sã w zwiercadlë swòjich wód. Nańdzesz w dołach zataconëch błotka i łączi, chdze sã pase jeléń i sarna. Zabłądzëc mòżesz na zybi straszny, kądka pòrene i pò zôchòdze słuńca górą letkò wãdrëje Duch Lasu i cã prowadzy na pewną smierc, złi, że lëdzczé òkò zazérô do jegò państwa. Tedë żóden twój krzik cã nie retëje, bò twòjégò zéwù nie pòslą drzewa dali do lëdzczich ùszu. Le westchniesz do Matczi Bòsczi w te słowa: – Jidã dali, dali w las, weznã Nôswiãtszi Pannë Mariji Matczi pas! – Tej zakrzikną sowë w strëpiałëch durach dãbów, òmónë sã rozbiegną i Aniół Stróż pòkôże cë zeloné kãpë, pò chtërnëch skôczącë wëbłądzysz na cwiardé grądë. Jidącë staniesz kòle fùńdamańtów przidczi górë. Czej wińdzesz na ji wiéchrz, widzysz, że òna òkrãgłô i wkół ùsëpóny na spichù òbronné wałë ze zemi. W jedny stronie widzysz napół zasëpóną lëstama stëdnią, a pòd jednym z krzów grabòwëch, co tam rosną, leżi pies czôrny. Leżi nieżëwi. Pësk schòwôł w trôwã a mùchë pò nim chòdzą. Ale nocą w gòdzënã duchów òn òżëje, biegô wkół wałów i szczekô jak jinszi pies na gbùrsczi òbòrze. Chto tądkã nocą z Bącza, Szop abò Bòru jic mùszi, ten przërëchli krokù czëjącë szczekanié psa na zómkòwiskù i sã przeżegnô, bò mù straszno. A lesny, chtëren z nabitą rącznicą pilëje na sôrena, pòdniese sã i jidze dali nie wëstrzeliwszë w psa, bò wié, że na niegò kùla żódnô nie ùlónô. W głãbòczich dolënach priskają tam ze zemi zdroje i wąsczima rowama płëną kù pôłny nocë: to są zdroje Łebë, chtërna na zôchód słuńca płënie i w niemiecczi Pòmòrsce przez Łebsczi Jezoro wëpłiwô w mòrze. Tam w nëch dolënach ùzdrzisz mòdżiłë stolëmów, chtërné głãbòkò leżą pòd górama kamieni. Strzód wësoczich drzéw na wiżach nańdzesz dużé kamienie sztôłtów lëdzczich, pòstawionëch w kòle jak do tuńca. Lëdze ò nich pòwiôdają, że to zaklãti wieselnicë. Tam sã rodzą pòwiôstczi i bôjczi, chtërne stôri lëdze wieczorama przë kòminkù pòwiôdają, tam dzëczi zwiérz i ptastwò lasowé mają swój rôj, swòje państwò i wòlą.

W głãbi tegò lasu czile wsy sedzy nad zdrojama Łebë: Bór, Bącz, Szopë. Ale na skraju ùsadła dużô wies Swiónowò, chtërnô w swòjim kòscele chòwie cëdama chwalny òbrôz Matczi Bòsczi Swiónowsczi. Niedalek leżi Mirochòwò, chtërno za czasów krzëżacczich wëjãło berło z rąk Chmielna jakò stolëca zemi.

Przez ten las kómpanijô pùscëła sã na Strzépcz.

JAN KARNOWSCZI (Jan Karnowski)

PROSBA

Pôrã lëstków, pôrã kwiôtków

Z naszich łąków, z naszich sôdków

Jô żem związôł w grónkò prosté...

Mòże zelskò, mòże òstë

Wkradłë sã tu pòkrijómkù,

Przëjim razã je w tim wiónkù!

Të je znôsz, jô wiém, te kwiôtczi;

To są wszëtkò twòje dzôtczi,

Co tu rosłë w naszim słunkù.

A jak zelska sã tu stałë,

Nie wiém... Wierã Mùzë spałë.

JADAMÒWI RÔJ

(pòwiôstka)

Czedë Pón Bóg zemiã stwòrził

I ju kwiatë rosłë na ni,

Tedë rãce swòje złożił,

Patrzôł z nieba cëchò na nie.

Patrzôł na to, co òn zrobił

I sã w sercu swòjim cesził,

Kòżdi aniół tedë spiesził,

Wszechmòcnégò głosno słôwił.

Leno jeden stojôł cëchò,

Zakrił lice swòje bladé.

Pón Bóg ùzdrzôł jegò diadë

I sã spitôł: „Czë cë lëchò?”

Na to aniół miłosérny,

Bò to jegò jimiã;

„Zdrzë le, Bòże, na tã zemiã,

Czemù bëłes taczi miérny?”

Wszëtkòs dobrze wëpòsażił,

Ale tam, gdze Kaszub stronë,

samé piôchë, samé gónë...

Wëbôcz, żem sã na to skarżił!”

Pón Bóg widzôł, że tak bëło.

Żôl mù Kaszub srodze:

„Obôcz na ti skrzinczi spòdze,

Czë sã jesz co òstawiło...

Wszëtkò, co tam leżi na dnie,

Wszëtczé złota, dijamańtë

I ten żôłti bùrsztin rżniãti,

Niech to na tã zemiã spadnie!”

Rzekł i strojił piôchë płowé

W mòdrëch gónów pasë dłudżé,

Jezór perłë, srébrné strëdżi

I to mòrze bùrsztinowé!

Bògù dëcht sã wëdôwała

Terô nôładniészim krajã

Bez to Jadamòwim Rajã

Zemia ta sã nazëwała.

NASZ LUD

Lud ten nasz złoti, ale jak dzecë,

Kùrzą mô pamiãc, wdzãcznosc mô sécë;

Nie pitôj jegò, wczora co bëło,

Ani téż ò tim, dôwni co żëło

W ti jegò stôri kaszëbsczi zemi,

Na to ju wezdrok jegò je cemny.

Całô ta przeszłosc srogô i krwawô,

Dlô niegò bôjczi niewinną sprawą.

Chcëwò jak dzeckò gôdczi ti słëchô,

Dzys jegò duch sã nie wzmòże tëlé

Na taczi żëwi, narodny sële,

Żebë to wczora dlô niegò żëło

Prôwdzëwi wątek dlô jutra krëło –

Żebë w ten dzywny spójnik òn wierził,

Wiarã tã dzecóm szczépił i szerził.

Dlô niegò przeszłosc smãtôrzã stôrim,

Pôrzuchi z chwastã pòrosłô szarim.

Òjcowé prochë smãtôrz ten trzimô

Lud ò nim diadë bôczeniô ni mô.

[Ò RËBÔKÙ CZÔRLIŃSCZIM]

Wszëtkò mô swój kùńc. Skùńczëłë sã dobré i wesołé czasë w Czerskù i Wôrzała mùszôł jic w daleczé stronë jaż na drëgą stronã Wisłë, do Gòlëbia. Bëło mù kąsk markòtno, ale: „Dają cë chléb i wôrzą, mùszisz robic, co cë kôżą” – tak niese stôré przësłowie. Ale w Gòlëbiu ni miôł dłudżégò zbëcô i przëszedł nazôd na Kaszëbë, do samégò Chmielna. Tu mù barzo plôżëło, bò tam mieszkała w òkòlicë jesz szlachta kaszëbskô, co lubiła sã gòscëc i w kartë grac. Pózni przëszedł w te stronë Jarosz Derda i tak samò sobie je chwôlił. Dëc sóm pón Czôrlińsczi z Chmielna béł rodã. Wôrzała nierôz pòwiôdôł, że òn béł sprôwcą ti gôdczi ò Czôrlińsczim. A bëło to tak:

W parachiji chmielińsczi żił bòdôj szlachcëc, rëbôk Czôrlińsczi. Béł to wiôldżi sknera i kùtwa i na kòscółk mało abò nôredzy nick nie dôwôł. A w òdpùst ani jedny ribczi nie przësłôł na ksãżi stół, a to sã chòba słëchô. Za to mù Wôrzała taczégò szpôsa zrobił: W drëdżi òdpùst namówił dżadów, co to pò òdpùstach wanożą, żebë Czôrlińsczémù, jak bãdze prawie z kòscoła wëchòdzył, zaspiéwelë frantówkã na ùżarcé ò rëbôkù Czôrlińsczim, co do Pùcka pò sécë jachôł. Tak téż zrobilë i spiéwelë taczé gòdzynczi:

Módlma sã za pana Czôrlińsczégò,

Co do Pùcka pò sécë jachôł,

Bë szczestlëwie nóm pòwrócył,

A gdze w drodze nie wëwrócył.

Przëcziń sã za nim swiãtô Łucyjô,

Bë gò nie pòrwôł Smãtek bestijô,

Bë gò bówcë w lese nie napedlë,

Nie zabilë abò nie òkredlë.

Bë so sécë wnet wëszukôł,

A gò Żëdek nie òszukôł.

Ùceszą sã wszëtcy anielë,

Czej bãdzemë rëbë mielë,

Bãdzemë jedlë mòrinczi,

I spiéwelë so gòdzynczi.

Bëła to nôùka dobrô i òd tegò czasu nigdë rëbë na ksãżim stole nie felowałë.

Wëjimczi z: Wòrzałowé żëcé:

[PÒKÙSË]

W Łãgù ùmarł tedë prawie ks. Gùtman i Wôrzała òstôł probòszczã łãsczim i czilkanôsce lôt tu probòszczowôł. Ale to ju nie béł dôwny Wôrzała[...] za to béł ksądz dobri i nôcowiãcy mówca w całi òkòlëcë. Młodëch knôpów nagóniôł do nôùczi i nie żałowôł dëtków, bò wiedzôł dobrze, że nôùka to gruńt. A tima czasy bëło tich, co kaszã jedlë i mielë swiécã w makówce w kaszëbsczim nôrodze jesz mało. Terôzkù je ju jinaczi. Ju je za wiele zjédzbrótów i ùslizónych slôdków.

Kù reszce wëbùdowôł Wôrzała w Łãgù piãkny mùrowóny kòscół, taczi, że wôrto sã na niegò przëzdrzec. Kaszëbskô mòwa, to dzeckò pòniewiéróné dôwni, bëło jemù nômilszé. Bò w ni żëła jegò dësza i jegò młodosc. Òna bëła téż zdrzadłã swiéżim jegò szpôsów i faksów. Temù téż zawitôł do niegò profesor Ramùłt z Krakòwa, czedë jak pielgrzim chòdzył pò swiãti zemi kaszëbsczi i spisywôł kòżdé słowò ti sztôłtny i zabëti mòwë. Jemù téż zełgôł Wôrzała czilka bôjk i szołobùłk, a pòrã z nich wëdrëkòwôł Ramùłt w swòjim kaszëbsczim słownikù. A ta nôsztôłtniészô je takô:

„W Karwińsczich Błotach żił przed lati stôri gòspòdôrz dalek òd lëdzy, a miôł sã dobrze. Jegò biôłka ùmarła mù wczas, òstawiła mù jednégò knôpa. Z tim knôpã żił òn w samòtnoscë dwadzesce lat i nie béł nigdë ani we wsë, ani w miesce, ani w kòscele.

Jak syn wërósł i mù sã wąs pùscył pòd nosã, wzął jegò òjc ze sobą do Pùcka, żebë mù pòkôzôł miasto, lëdzy, a tej w kòscele gò dôł przëjąc do swiãti wiarë. W miesce knôp trzimôł sã wiedno tatka za szótã òd sëkni, a tej zdrzôł pò bùdinkach. A tedë òjc zaprowadzył jegò do browaru, a tam kôzôł jima mielë przëniesc piwa. Temù sënowi to piwò baro smakòwało, tedë jak wëpił jednã miarkã, płakôł:

– Tatkù, jô chcã wiãcy!

A òjc le sã cesził i kôzôł, żebë jima jesz rôz przënieslë tegò piwa. Jak wëpilë, a òjc wszëtkò zapłacył, tak sã zôs wzãlë z tegò browaru, a tej przëszlë do kòscoła. Òjc przë tim sëna pòùcził, żebë sã w kòscele nie òbzérôł, no zdrzôł na wôłtôrz. W kòscele bëło doch midzë jinszima lëdzama téż wiele biôłków, młodëch i stôrëch. Knôp, jak żiw, żódnëch biôłk na Błotach nie widzôł, a ò swòji mëmce ju dôwno zabéł, szurnął tej tatka w bòk i sã pitô:

– Tatkù, co to je?

A òjc rzecze:

– Cëchò, synkù, to są pòkùsë.

Za chwilã ale syn mówi:

– Tatkù!

– Në, cëż cë zôs felô?

– Tatkù, te pòkùsë, òne są baro szëkòwné.

Jak òni wëszlë z kòscoła, zaczął knôp płakac. Tak òjc jegò sã pitô:

– Synkù, cëż tobie? Chcesz të pùcczégò piwa?

– Jô nie chcã wajégò pùcczégò – rzecze syn – ale kùpce mie jednã taką pòkùsã, bò mie je za nima baro teskno.

Òjc sã zamëslił, a tedë rzecze:

– Cët le cët! To sã wszëtkò naléze.

A pòtemù chùtkò wëwiózł sëna z Pùcka i zôs dłudżi czas sedzôł z knôpã w tëch Błotach”.

[WÔRZAŁA WIKARIM W BÒRZËSZKACH]

Pòtemù sã ùcził Wôrzała za ksãdza w Pelplinie, a jak skùńcził, pòsłôł gò biskùp za wikarégò w Gôchë do Bòrzëszków. Òd nôùczi i jałowi kaszë i wierã òd pôcórkù téż béł niebòrôk dëcht na nic. Taczi béł zmizerowóny jak jakô lebioda. Ale że w nim sedzała dobrô miazdra, wnet sã wëgrizł ze żabi skórë i wëzdrzôł znôwù za człowiekã. A że mù tam nielëchò plôżëło, temù ùtił wnet i dostôł spòrégò jelocha. Takô to je ju ksãżô móda. Bez tegò sztôłtu dëchòwnô òsoba mało znaczi na Kaszëbach. Bò co mòże znaczëc takô blewiązka abò takô jesora[...]

Nôbarżi mù plôżałë kòlãdë. Na kòlãdach mùszôł „ksydz” – bò tak nazëwają Gôchë ksãdza – jesc i jesc. A do wëpicô dało tam tëlé, żebë sygło na całi tidzéń. A òdmówic! – Bòże bróń! – To bë bëła òbraza Bòskô i kaszëbsczégò nôrodu. – Nierôz béłbë Wôrzała chòc sóm dôł na mszã, żebë w tim kòlãdowaniu béł mógł zrobic paùzã i chòc trzë dni pòscëc, ale to żódną miarą nie szło.

Rôz sã zawzął i so pòwiedzôł: – Tegò dnia ani rësz, niżódnégò jôdła, niżódnégò wëpitkù do gãbë nie wezniesz, chòcbë czije z nieba padałë. – Ledwie zajachôł do pierszégò gbùra, ju znôwù widzy stół zastawiony jak na weselé, a na westrzódkù stoji półmis ze zajkã. Zajk béł całi ùpieczony, ale na łbie miôł jesz skórã, ùszë stojałë, a slépie jak dwie cebùle wëłazëłë na wiérzch.

Wôrzała òdprôwiô swój pôcérz, ale ledwie blôsnął na tegò zajka, tej mù sã pôcerze pòmachtałë i mùszôł zacząc z kùńca, bò ten zajk dërchã na niegò wzérôł a ùszama rëchôł. Ledwie skùńcził, tej gò òbstąpiła całô rodzëna jak karno wróbli i jegòmòstka rôczą do stołu. Òn sã òtrząsô jak mòże, je chòri i bë pôdł trupã na miescu, jakbë co do gãbë wzął. Tej gbùrka nie dała sã na lëchò i prosy, żebë chòc tegò zajączka spróbòwôł, bò òn je doch taczi „frisz”. Że òn béł frisz, to ksądz dobrze wiedzôł, bò jesz miôł skórã na łbie. Tej wëbawił òrganista jegòmòsca z biédë, chwëcył zajka za ùszë i wpakòwôł gò w miech, gdze ju wiele dobrëch rzeczi bëło na dnie.

Rôz jachôł z kòlãdą na daleczé pùstkòwié. Bëła kùrzatwa i mróz. Ksądz zmôrzł jak knëpel i jaż kòlana mù dërgòtałë. Ledwie wlôzł do jizbë, pchô sã chiże do piécka, żebë sã ùgrzôc i sôdł na łôwkã kòle piécka i ùsôdł dëcht miãtkò. Dobrô to béła ława i miãtczé sedzenié, czedë to bëło – z przeproszenim – kòrëto z castã.

Jinną razą przëjachôł z kòlãdą do jedny wsë. Jidze do pierszi chałupë, a tu je próżno, jidze do drëdżi – tegò samégò. Do diôchła jaczégò – mësli Wôrzała – pò co jô tu przëjachôł! Czë jakô chëra jich tu wëdëszëła? – bò spac nie spią, chëczë są próżné. Kù reszce widzy jednégò starka. Cziwnął na niegò i sã pitô:

– Gdze są waju lëdze, bò chëczë są dëcht próżné?

– Ja – mówi stark – jegòmòstkù, to prôwda, tu ni ma żëwégò ducha, jak téż mòże bëc jinaczi, czedë òni wszëtcë pòjechelë do Chònic na termin. Jedny są òskarżonyma, a drëdżi są swiôdkama.

– A czemù to Wôs ta òstawilë?

– Ja, jegòmòstkù, a chto bë krowë wëdojił – rzecze stark. – Tej jô doch mùszôłem òstac doma.

W Bòrzëszkach żił Wôrzała pò prôwdze jak Jadam w raju[...]

[WÔRZAŁA W CZERSKÙ]

Z Bòrzëszków dostôł sã Wôrzała do Czerska. Tu béł probòszczã jegòmòsc Lipsczi. Béł òn tegò samégò ôrtu, co Wôrzała. Temù téż pasowelë so òbaji jak dobróné kùczersczé kònie. Òbaji bëlë zdatny do tańca i do różańca. Lepszich kùmplów do zôbôwczi bës nie nalôzł w całim Czerskù. Temù téż niejedna wesołô pòwiôstka òstała pò nich jaż do dzysészégò dnia[...] Nôlepszą sztuczką bëła jich wòjna z babama. A bëło to pò prôwdze tak:

Czersczé babë miałë dzywną żądzónkã na ksãżą łąkã. Nicht bë sã ò to wcôle ni miôł, żebë rwałë trôwã z brzegù, jak to pòtcëwi człowiek robi, le òne bëłë taczé nôparté, że chòdzëłë w dużą łąkã i rwałë nôlepszą trôwã i nosëłë całé berdë do dóm. A wiãcy jesz pòtrãptałë. Łąka tak wëzdrzała, jakbë dostała wszë. Lëdze sã smielë, że ksãżô łąka lënieje. Ni miôł sã jegòmòsc gòrzëc? To bë sã i robôk spłakôł, jakbë taką szkòdã widzôł, a cëż dopiérë człowiek.

Jak tegò ju bëło pòtąd, tej rzekł Wôrzała: – Jegòmòsc, tu ni ma jinszi radë, leno szczapic kòrbacza i babë przegnac bez sëchi las. – Tej òbaji sedlë w ògrodze w laùbã i pilowelë na te babë. Timczasã z dłudżi chwilë grelë w psa. To je takô gra, że jã kòżdi swiãti grac mòże.

Narôz widzą, że na łące je całé karno babów jak cze gapów. Tej chiże jegòmòsce wëbôrknãlë z ògroda z kòrbaczama w garscë. Jak ale bëlë na ławach, co szlë bez rzékã Czernicã, tej ławë sã załómałë, bò chitrzéle czerszczanie je mielë pòdżôgòwóné i òbaji jegòmòsce sromòtnie wpedlë w rzékã i grajdelë sã we wòdze jak dwa sumë. Bëło to smiéchòwiskò i żôrota w kùpie.

Ta sprôwka gòrzëła Wôrzałã jesz barżi. Mëslôł i mëslôł, jaż cos wëmëslił. Przeòbùlë sã w kòbiécczé łachë – òd gòspòdëni – i tak szlë przestrojony za babë z płachtama na plecach trôwã rwac. Nie dérowało długò, a nalazło sã kòle nich wiãcy, niedługùszkò a bëło jich całé karno. Jak babë bëłë w nôlepszi robòce, tej jegòmòsce dorwelë kòrbacza i zaczãlë babë łojic. Nasëpelë jim pòrządny miarë! Terô czerszczanie sã téż smielë nielëchò, chòcô to béł szpôs kąsk grëbi. Ale dôwni bëłë jinszé czasë jak dzysô i lëdze znelë sã na żartach[...]

KRËBANË

„Wené, Krëbanë jadą”. Tak przezëwelë waju zôzdrosné Gôchë, czedë wa pëszny jechalista w spasłé kònie na daleczi jarmark do Bëtowa, abë wëstrojony z bruszczónkama na gôsczé weselé. Bò to nierôz biwało, że Krëban z Gôszką sã spôrowelë abò na òdléw. Tak Wnuk z Grizëbanka 4 mile dotąd i nazôd na szkapie wiérzchòwôł w rejbë gdzes tam za Bòrzëszczi, a chòcô Gôchë mù różné brzëdczé przësprawë robilë, diadë swégò dokôzôł i nôwiãcy brutkã z całëch Gôchów do wôłtôrza w Brusach przëprowadzył. A Szczepańsczi nôcowiãcy gbùr z całëch Gôchów, kawaler jak swiéca i strzélec z bëstrim òkã jak jastrząb i chwatczi jak sôréń, że sunąc mógł bez żniwny wóz z drôbkama, ten znôwù òżenił sã z Krëbanką i miôł weselé w Brusach. Na taczich wesołach bëła mùzëka, tuńce, spiéwa, stroje, stateczné drużbë i ùrodné przëdónczi, że proszã widzec. Brusczé pannë dlô ùrodë i słodczi mòwë taką miałë słôwã i taczé bëłë skùpné, że le co nômni żódną stôrą panną nie òstała.

W òdpùst na Szkaplérzną w Brusach jaż sã rojiło òd Gôchów z bòrzëszkòwsczi, kònarsczi, lipùsczi parachii i niejeden wierã przëjachôł barżi na zmówinë jak na òdpùst. I pò prôwdze tu sobie mògłes wëbrac białkã. Tëlé jich bëło jak mòdrôków w żëce. Eżi chcôłes sã dowiedzec ò to i òwò, to le sã mógłżes spitac Mòltczi, co miôł swòjã karczmã kòle kùzni na dole. Pò tim nôzwëskù znało gò kòżdé dzeckò w Brusach, ale w metrice stoji: Franek Brusczi. Mógłżes sã téż radzëc Józwa Wirkùsa, co zawdë trzimôł z jegòmòscama i wielmòżnyma, a kaszëbsczé knieje òd Bëtowa jaż do Gduńska znôł tak dobrze jak włôsną czeszéń.

Tak wa Krëbanë – póczi jeszcze dôwné mielista przezwëskò – dôwno we waju sedzała prôwda i zuchternosc. Przë òrce, przë flisu, przë kòse to leno taczi sapòt szedł – a pòtem wieczór brëkòwała leno harmónika zanócëc òwczôrka, to ju szło czochrónégò na pòdwòrzu. Chto bë dzys z waju mógł przetuńcowac trzë dnie i trzë noce, chto bë z waju na jednym pòsedzeniu we czwórkã mógł zjesc jednã krowã, jak to ò czëczkòwiónach gôdka niese. Abë chto bë sã wôżił z waju statecznëch gbùrów jachac w niedzelã pò òbiedze na karaseli tam kòle błota, jak to dôwni biwało. Chto je taczim wëtrëkùsã i wizusã jak Katalina, nié ten z cepłëch strón, leno ten nasz z Brus. Dôwno òn ju ùmarł, ale jimiã jegò żëje jesz. Za nim pòszedł mądri jegò brat z przëdómkã Cycero, bò za młodu kaszã jôdł trzë lata na szkòłach a òd ti kaszë tak mù sã rozwidniło w bani, że òstôł kaszëbsczim królã, chòcô pò prôwdze béł leno ù Krëbanów „anvorszterã”.

Mielista wa mielë dôwni rozpôchë wiele, ale zuchternoscë niepòtemù[...] Bismarka, landrata i żandara żesta sã nie bòjelë[...]

A jak ks. Graduszewsczi – bëła to bòdôj dësza òd ksãdza – skrił sã pò mszi krëjamkò ù Piotra w môłi jizbie, to pół Brus trzimało kòle karczmë wachã i żandaróm przëstãpù nie delë, chòcô na nich szkapama najéżdżelë. Jaż òsem nôcowiãcy gbùrów pilowelë kòle jegòmòsca z flintama i bëłobë przëszło pò prôwdze do krwawi bitwë, żebë nie Dyć-Hòpt. Dyć pò 3 dużich kòrnusach taczégò nabrôł trusztu, że szpôdą żandarową szkapã tak pòd brzëchã pòłechtôł, że jak òbôrkniało zaczãła dżąc szasëją i sã prãdzy nie zatrzimała jaż w Mãcykale.

Dzys ju ani jednégò ni ma, co ten dużi brusczi kòscół bùdowelë. Dzys ju mô kòżdi z nich swòją ògnariją na smãtôrzu. Żódné pismò ò waju nie pisze, leno gôdka ò tim jesz żëje.

(z: Moja droga kaszubska)

LÉÓN HEYKE (Leon Heyke)

LEGEŃDA Ò SPIĄCYM WÒJSKÙ

W Pùcczich Górach spiącé wòjskò –

Głosy stôrodôwnô wiesc –

Żdże na swòje wëbawienié,

Bë Pòmòrzu pòmòc niesc.

Subisłôw w łiszczący zbroji

Trzimô berło, jegò skróń

Kòruną je òzdobionô,

Jegò wzrok zapôdô w tóń.

Spiącë są jegò ricerze,

Òdżin dzyrsczich òczu zgasł,

Òni żdżą na zbôwczé słowò,

Że ju nadszedł dlô nich czas.

Głowã jich òkriwô sziszôk,

A ù remión skrzidła snią

Dłudżi miecz przë bòkù łiszcze,

Złoté jich òstrodżi lsnią.

Stojigniew je w spiącym gronie,

Ale ùcëchł spiéwù czôr,

Lutnia drzémie w jegò rãce,

Jednak w òkù płonie żôr.

W jegò sercu rosce chwała,

Cëchò jegò warga drgô,

Na wëniosłim jegò czole

Skra nôrodny spiéwë grô.

Milczi òn i wszëtcë milczą,

Kropli słëchac wòlny spad

Jaż zaswitô wiôlgô zorza

I ògarnie całi swiat.

Zadërżą tej Pùcczé Górë

I zawôrknie głëchi grzmòt,

Skrzëpiąc jãknie złotô bróma

I òdemknie tajnie grot.

I nasz Grif nad mòrsczim brzegã

Swój zdobëtny krziknie biég

Òd Parsãtë jaż do Wisłë

I pò Wartë mãtny brzég.

Spiącé wòjskò sã przebùdzô

Z wiekòwégò swégò snu,

W pôłnym sã wëléwô szëkù

Z pòszëmã wòlnégò tchù.

Subisłôw na czele jedze,

Zôpôł w jegò sercu wrze,

Òn òdwiecznëch wrogów bùchã

W òstateczny walce trze.

Kòruna na głowie łiszcze,

W jegò rãce miecza gróm,

Strzód òkrzëkù ògarinô

Swégò ksãstwa wieczny dóm.

(Wëjimk: Dobrogòst i Miłosława)

KRÓL KASZËBSCZI

W zemi białogardzczi je góra, w chtërny przebiwô król kaszëbsczi. Ògromny òtwór prowadzy do ji wnãtrzô. Pewnégò dnia spùscëło sã w tã òtchłóń dwùch dzyrsczich chłopów. Co òni tam widzelë, to òni wiérnie òpòwiedzelë:

Przecudny je tam ògród, w chtërnym pôłno wòniającëch róż i kwiatów. Na westrzódkù stoji wiôldżé drzéwiã, ùdżinającé sã òd biôłégò kwiatu wëdającégò miłą wòniã, jakbë òd rajsczégò drzewa.

Za ògrodã rozpòscérô sã zelonô łąka, òtoczonô wkół krzama, w chtërnëch pôłno je ptôchów spiéwającëch. Za tą łąką wznôszô sã mòżny zómk, chtërnégò wieża i dak szczerim złotã sã łiszczą.

Jak ma to wszëtkò pòdzywiała, wtim stanãło midzë nama chłopiã jak aniół snôżé, wzãło nas za rãce i prowadzy do zómkù. Òkna bëłë òtemkłé i ma czëła cudną grã na harfach za serce chwôtającą. Dzéń béł pògódny, słuńce skrzëło. Wtim żôłté chmùrë zakriwają mòdré niebò, srogô zriwô sã bùrzô i padô szczerozłoti grôd. Ma chcała zbierac te skarbë, ale chłopiã rzekło:

– Dôjta pòkù, to je królewsczé!

Pòbiegłé niebò sã wëpògôdzô. Jesz ma nie doszła do zómkù, a ju słuńce pëszno swiécy. Na jasnëch blónach gòrô sédmë cudnëch tãcz na znak, że bùrza przeminãła.

Tak ma wchòdzyma do zómkù. W szeroczim dwòrcu stojôł złoti trón, a na nim sedzôł stôri król kaszëbsczi. Długô jegò broda jak sniég je biôłô, na głowie łiskô kòruna brilantowô. Król rzekł:

– Jô witajã waju serdecznie!

Tej òn sã głãbòk zamëslił i w kùńcu rzekł do naju:

– Biôjta nazôd i zwiastujta wszëtczim lëdzóm mòji zemie, że stôri jich król sle jima pòzdrowienié. Jô ò nich pamiãtajã. Przed wrogama przemòżnyma jô skrił sã do wnãtrzô zemie, ale nadchôdô czas, że jô wrócã. Wòjskò mòje tej chwilë sã dożdac ni mòże... Biôjta i bãdzëta dobri mëslë! A na znak mich słów królewsczich wezta ten to złoti piestrzéń.

Tak ma òbadwaji padła na kòlana przed tim dobrim stôrim królã i płakała długò. W kùńcu no chłopiã nas wëprowadzëło i tak ma przeszła nazôd.To òni pòwiôdelë i lud sã baro cesził.

FRÃCËSZK SÃDZYCCZI (Franciszek Sędzicki)

KASZËBA WIÉRNY

Kaszëba to mô cwiardi łeb,

nic nie dô wmówic sobie,

ò swòjã mòwã dbô i chléb,

nie dufô nowi próbie.

Nie lecy na nowòscë znak,

wprzód wôrtosc znac chce trwałą,

co je zaletą, co je brak,

co chlubą i co chwałą.

Le czedë sã przekònôł już,

trzimô sã całą mòcą,

nie złómie gò niżódnô z bùrz,

ni szëczi, co sã psocą.

I dzysô w Pòlsce widząc téż

tëch nowëch prądów starë,

czej pòznô, że w nich nie je łeż,

nabierze do nich wiarë.

Czej doznô, że gò cenią, òt,

jak rodôka, jak brata,

bãdze stôł wiérnie chòcbë w grzmòt

i chòc w trzãsenié swiata.

NASZ SKÔRB

Hùczi...szumë...wichrë wëją!...

– jakbë harmat grzmòt...

kłąb sã czôrnëch chmùr zawijô,

gromù tnie je grot.

Tëc to mòrza je mùzëka!

– Spiéwô...rëczi...grô –

bez pùzona i bez smëka!...

W takt swój wałë gnô.

Ha! Te wałë jak szôlińce

w przekùńsztowny szëk,

w biôłé przestrojoné wiéńce,

walą w lądu brzég.

To sã pną jakbë w òbłoczi

sënąc chcałë, ùńc,

To sã prãżą jakbë smòczi. –

To je mòrza tuńc!

Co za cudné tãcze, łisczi –

sréber, złota rój –

to daleczi, to już blisczi?

To je mòrza strój!

Hen, dalekò, jakbë lotny

na fal chrzepce płat –

to gromadny, to samòtny

mórz tu trakt na swiat!

Z niebã zwiarti... Òkò mami:

nie przezdrzi gò wzrok!

Bãdze pò nas, jak przed nami,

jegò rëchów tok.

To przëmilô sã, to trwòżi,

wabi dzywã farb.

Òkno na swiat nóm òtwòrzi –

Mòrze to nasz skôrb!

ALIZY BÙDZËSZ (Alojzy Budzisz)

[MËMCZËN ÒGRÓDK]

Przë chëczach na kùńcu do drodżi leżi ògród ògrodzony dokòła płotã z rëk chłądama a wietwiama wëplotłim, wąsczé ale czësté gandżi są wëgrabioné a lëlijama òbsadzoné; krézë a zôgónczi do kwiatów kalkòwónyma kamieniama òbkrańcowóné. W nim roscą te stôroswiecczé chróstë a krze: róże dëbeltowé, bòżé drzéwka, kòle chëczi lëba z biôłéhò a mòdréhò besa, leszczëna, kòle gangów pôrã krzów krësber, swiãtojónk, malënów, w nórce czôrny bes a drzón. Róże a chróstë mają ju swòje pierszé zeloné lëstczi wësënioné; òd kwiatów przezrocznëch stoją: szelp, tëlpón, rabarba, lëlije, nôrcësë, sztifmùterczi, szalwija, òrikle wkół westrzédnéhò kréza, gòzdzyczi, naczetczi; swiéżo zasóné kwiatë czełkùją a ju tutczi wëtikają; pózni òbôczisz rezédã, astrë, słonieczniczi... Na zôgónkach mëmka sadzëła bób a semienné wrëczi, zasa: marchew, salôtã, cëbùlã, piotrëszkã a pesternôk, przë rańce stoji łëczk.

We westrzód tehò wiôldżéhò krézu stoji mëmczëna bùcha: na czerzwiono farwòwónym słupie cemnozelonô kùla, w chtërny całé chëcze a ògród sã szpéglëją. Tatk brzãczi: – „Cëż të téż wiedno w tim ògrodze madôsz a klemstrëjesz. Të mie blós gnój niszczisz” – ale krëjamkò òn je bùszny na swòjã Aneczã, że òna to tak rozmieje a wszëtkò w pòrządkù trzimô. A szwernót ti kùrze, chtërna bë sã zdzyrzëła przed jehò òczama w ògród wlecec! Czasã òn ùsmiéchając sã przë nim stoji a mimò wòli płot głôszcze a smùkô.

(Wëjimk: Kaszëbsczi pòrénk majowi)

[JESÉNNÉ KWIATË]

Kwiatë jesénné mają swój klédzëk wieselny òblokłé, stoją jak do kòscoła wëstrojoné dzecë, a dadzą sã òdzëwòwac w swòjim pstrim sztôłce. Na płoce ògroda wiszą żôłté panienczi a wika różnëch farw, pôłen przëjemnéhò zôpôchù, czôrné krãdżi słonieczników w żôłtim wińcu cziwają a chwieją so na swòjich wësoczich sztiwnëch strzónkach, przë rańce zagbùka sniją swòje snicé królowé jesénné, tam przãdą bladé malwë swòjã nitkã żëwòtną. Słuńca blôsk całéhò rokù, przeszłô piãknosc zymkòwô a latnô z nich widnieją a jasnieją. Sniéżëstô biôłosc pierszich pòzëmòwëch pòsłańców, pùrpùra pierszich róż, czerwiéń mòdrawô besa; pôłné, nôsëconé farwë lata jaż do fëjoletnéhò cemna swiécą w tëch dëbeltowëch gwiôzdach astrów chińsczich a z tëch nabùczałëch kùl dżeòrdżin.

Pstré astrë zwëczôjné chcą to biôłé, mòdré, pstré, czerzwioné łëszczenié zymkù wëczarzëc, òstatną pstrosc pòkazac a nôpëszniészé farwë z ti zmãczony zemi wëhalac. Dżeòrdżinë kwitną przepësznie, òd nôblãkniészéhò żôłta do cemnéhò jak grzib brunéhò, òd jiskrzącéhò szôrlôchù do głãbòczéhò ògnistéhò czerwiénia, òd sniégòwé biôłoscë do nié mnié piãknéhò pstra strokòwatéhò kwiata na kòlibiącym strzónkù. Kwiatë jesénné kwitną tak lëcznie, że je pòznac a pòdac ni mòże, a trëdno je ten nôpiãkniészi wëszëkac a wëcéchòwac.

(Wëjimk: W jeseni)

JAN TREPCZIK (Jan Trepczyk)

STARK

Kòle piécka so na ławie

Sôdiwô mój stark.

Òb wieczórk òn wiedno z nowa

Zaczinô swój wark:

Ò zaklãti królewiónce,

Ò trzech ùkôzkach

I ò stolëmach pòwiôdô

Jaż miã zjimô strach.

Sedzã krótkò tej kòl starka ë jem taczi dbë:

„Të zaklãtą królewiónkã ë zómk wëbawië”!

ZËMÒWI WIATER

Wiatrze, wiatrze, skądka wiejesz, że jes tak zëmny?

Znobisz pòla, sniegù sejesz wkół corôz wicy?

– Przënëkôł jem dalek z nordë, gdze no wstec je mróz.

– Znądka bãdã wama zyb ë zëmã niósł.

Wiatrze, wiatrze, rzeczë le mie, co z te môsz za zwësk,

Że të niesesz biédnym lëdzóm ùcemiãgã, cësk?

– Jô latawc jem, wiôldżi psota, a sã smiejã z te,

Że jô mògã lëdzóm wnëkac zëbù do jizbë.

Wiatrze, wiatrze, tej le dmùszë, wiejë so dali!

Bëlny nie lãkô sã ce, chòc të bë wiôł mòcni.

– Gdze jô chcã, zwrócywóm chëcze, zatopiã òkrãt

I jak stebła łómiã grëbi ùzémczi drzéwiãt.

BÙCZI

Roscą, je jich wkół jak dzecy,

W cëchi, rodny wsë,

Za ùzémkama ùzémczi

Jakbë wòjarze.

A wszëtczé mòcarné, wdałé,

Jistné stolëmë!

Zdrzą we snôżoce spaniało

Z górów na dołë.

Kòrunama do se zybią,

Wònią wkół se skrzą.

Jakùż zgódno Bòga chwôlą,

Czej tak szemarzą.

Bëlné! Wa so przede wiatrã

Nie ùdżibôta,

Leno dzyrskò procëm chajóm

Skarnie trzimôta!

Jelë Bóg mie dodô mòcë,

Òddóm chòc krëwi,

Żebë Kaszëbi na swiece

Bëlë téż bëlny!

JESÉŃ

Wkół na pòlach ë na niwach

Dżinie żniwa slédny plón.

Gbùr ju je pò swòjich żniwach,

Skùńcził latny, grãdi gón.

Na swiece ju wiater gwiżdże,

Czëc le jegò je pòmión.

Dżinie słuńce, swiat sã grużdżi,

Górą cygnie czôrny blón.

Z brzadu jesz tam-sam cos wisy

Na drzéwiãtach kòle wsë.

Wszeden gòwôr wkół sã scyszô

I knôpiczé rozegrë.

Spiéwné ptôszczi òdlecałé,

Schòwôł zwiérz do swòjich jóm,

Le të môłi, biédny knôpkù,

Zaòstôł jes dëcht le sóm.

Zdrzisz na gòłé pòla, lasë,

Jakbë smùtk jes w sercu miôł...

Nie jiwruj sã, snôżé czasë

Zymk cë przëniese wnet znôw.

RZECZËTA

Rzeczëta mie wiatrë, co wiejeta w swiat,

Co pò drodze côrnieta kòżdëchny kwiat,

Co zazdrzita skałą w kaszëbsczi bùdink

I mùjkôta cëchò rodny nasz kòmink,

Co nëkôta pò mòrzu wałë na sztrąd

I blónë napité grzëmòtã na ląd...

Rzeczëta mie – rzeczta! – jak miéwô sã brat

I sostra zabëtô òd wiele stalat,

Jak duńc do jich serca, jak wmiknąc w jich mùsk

I pòdskacëc dejã – kaszëbiznë łisk?!

Rzeczëta mie wiłozë, rzeczta mie rzmë,

Co chòwieta trëmë i starków łizë,

Gdze cerpiska dzejów, krëwi naji szlach

W se zarzekłi trud nasz i niewôrtny strach?!

Co szëmita lëstama swòjich drzéwiãt

I zbòżim na plónach, i skrzidłã ptôszãt?!

Rzeczëta mie – rzeczta! – czej nadéńdze czas,

Że w domôcëch régach ju kòżdi mdze z nas?

Czej duńdzemë swiądë, że jedniô z naj je,

W kaszëbiznie szczescé, ùbëtk dlô nas mdze?

Rzeczëta mie sztormë, czej przińdze grzëmòt,

Co remiã niszczotné ju ùsadzy wnet?

Co piorënã czidnie w òbzëbłi naj duch,

Splesniałosc roznëkô jak niedôżny pich,

I ùdzyrżi serca, co przëstoją so,

I zwrócy w përzënë, co chëbą nóm szło?

Rzeczëta mie – rzeczta! – Czë długò tak żdac?

Czë wiedno tak damic ë nieluso spac?

Ò wiatrë, ò sztormë, ò wiłozë, rzmë,

Czë wa nama skrzosyta domôcé skrë?

PÒJMË WPRZÓDK

Nieurzasłi duch Cenôwë

Kòscérzi sã westrzód nas.

Czidô w strënë naszi słôwë,

Òbz