Jerzy Treder

KASZUBI, ICH MOWA I KULTURA

1. Wiadomości ogólne o Kaszubach

Nazwa
Miejsce zamieszkania

2. Wiedza o Kaszubach

Krofej
Brüggemann
Anton
Mrongowiusz
Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde
Ceynowa
Hilferding

3. Cechy systemu kaszubszczyzny

Cechy fonetyczne
Deklinacja
Koniugacja
Słowotwórstwo
Leksyka
Kultura
Tłumaczenia

1. Wiadomości ogólne o Kaszubach

Siedem miast kaszubskich chce uchodzić za stolicę Kaszub, co utrwaliła w żartobliwym wierszyku modernistyczna poetka M. Wolska: Siedem miast od dawna kłóci się ze sobą,/ Które z nich wszech Kaszub głową:/ Gdańsk miasto liczne,/ Kartuzy śliczne, Święte Wejrowo,/ Lębork, Bytowo,/ Cna Kościerzyna/ I Puck perzyna. Miasta te położone są blisko Gdańska, w którym pocysterski klasztor w Oliwie jest zarazem nekropolią książąt kaszubskich.

Nazwa Kaszuby wydaje się być pierwotna i „przyniesiona” z dawnych siedzib na Pomorze przez to plemię na przełomie VI/VII w. i dlatego jest niejasna. Najstarszy zapis nazwy Kaszuby znamy z bulli papieża Grzegorza IX, potwierdzającej joannitom posiadłości pod Stargardem nad Iną (19 III 1238): o księciu Bogusławie (1156-1187) stwierdza się: clare memorie... duce Cassubie. Potem m.in. często w tytulaturze książąt Pomorza Zach. W kronice wlkpl. z k. XIII w. znajduje się próba objaśnienia nazwy: cass-hubi od szuba ‘fałdzista szata’; por. J. Długosz: Kassubyanye: kasz i huba, tj. kasać huby; od stroju też m.in. K.C. Mrongowiusz i A. Brückner: ka-szuba ‘kożuch’.

Kaszubów zachodnich, stykających się z żywiołem niemieckim, określano potem mianem Słowińcy (niem. Wenden, Wendisch 1536 Kantzow), por.: slawięsky 1586, słowięsky język 1643, Slovnci, Slownci, slovinsko mova 1856 Hilferding, Słowincë 1866 Ceynowa – nazwa jasna, od etn. Słowianie, w którym rdzeń słow-, por. słowo, czyli od mowy, jak Niemiec od niemy, tj. nie mówiący (po słowiańsku).

Miejsce zamieszkania. Kaszubi jako jedyne nadbałtyckie plemię uratowali swoją tożsamość. Do XIII w. Kaszubi jako część Słowian nadbałtyckich zajmowali terytorium od Odry do Wisły, tj. całe Pomorze. W XIV w. zamieszkiwali ziemie po Kołobrzeg nad Parsętą i po Stargard, w XVI w. już tylko na pewno po Sławno nad Wieprzą i po Szczecinek, a od pocz. XX w. żyją na małym terenie u ujścia Wisły do Bałtyku, wyznaczanym przez miasta z wiersza Wolskiej. Po 1945 r. Kaszubi częściowo wrócili w okolice Lęborka, Bytowa i Miastka.

W połowie XIX w. zaczęła się emigracja Kaszubów: Kanada 1858 w prowincji Ontario z osadą Wilno, sporo w Winonie i Barrys Bay; w poł. XIX w. ok. 25 tys.; USA w XIX w. ok. 90 tys., np. Warszawa i Milwaukee; Brazylia – ok. 15 tys. Nadto: Niemcy, Francja, Anglia, Australia i Nowa Zelandia.

2. Wiedzy o Kaszubach wyraźnie przybywa od XVI w. Z ducha reformacji rozwijało się w wiekach XVI-XVIII na Pomorzu Zach. piśmiennictwo. Mogłoby się ono stać zalążkiem języka literackiego, gdyby postępująca za nim germanizacja nie zniweczyła tego siewu, tj. liturgii w języku macierzystym wierzących. Oto charakterystyczne tytuły dwóch najstarszych i najważniejszych zabytków:

Duchowne piesnie D. Marcina Luthera y ynßich naboznich męzow. Zniemieckiego w Slawięsky ięzik wilozone (1586) – tłumaczone przez S. Krofeja (pastor, Słowiniec?) z Geystliche Lieder. Mit einer newen vorrhede D. Marth. Luth. Valentina Babsta (Leipzig 1545); Mały Catechism D. Marciná Lutherá Niemiecko-Wándalski ábo Slowięski to jestá z Niemieckiego języka w Slowieski wystáwion... (1643) w redakcji M. Brüggemanna (vel Mostnik, Pontanus). Inne teksty w tym języku to np. religijne tzw. Perykopy smołdzińskie, Śpiewnik starokaszubski, świeckie Przysięgi słowińskie z Wierzchocina.

Relacja Johanna Bernoulliego z pobytu w słowińskiej wsi Szczypkowice pod Słupskiem (1778) zwróciła na Kaszubów uwagę redakcji powstających w Petersburgu – pod protekcją Katarzyny II – słowników: Sravnitelnyje slovari vsech jazykov i narecij Evropy i Azji (1787-1789), do których weszło słownictwo kaszubskie (tylko 183 wyrazy), zebrane w słowińskiej wsi Gardna. Relację Bernoulliego i te słowniki znał niemiecki sorabista K. von Anton (1751-1818), który pozyskał nadto materiały leksykalne z okolic Lęborka i opublikował je w l. 1783-1789. Upowszechnił je też slawista słowacki P.I. Szafaryk, m.in. w pracy Slovanské starožitnosti (1836). W ten sposób świat dowiadywał się o Kaszubach i ich mowie.

Przełomową rolę w badaniach kaszubszczyzny odegrał filolog i leksykograf K.C. Mrongowiusz (1764-1855), Mazur zamieszkały w Gdańsku (1798), interesujący się Kaszubami i ich mową, poznaną pełniej w wyniku podróży w pobliże Słupska, odbytej na prośbę hr. M. Rumiancowa, rosyjskiego ministra oświaty. Mrongowiusz spisał słownik liczący ponad 250 wyrazów. Zauważył podobieństwa kaszubskiego z rosyjskim w zakresie akcentu. Dostrzegał też wpływy polszczyzny na kaszubszczyznę, ale twierdził, że jest ona częścią mowy staropomorskiej, „siostrą wendyjskiej”, tj. Słowian nadbałtyckich, blisko związana z połabskim.

Odpowiedzią na badania Mrongowiusza – niby z inicjatywy rosyjskiej – było powstanie w Szczecinie  (1825 15 VI) Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde (Towarzystwo Dziejów i Starożytności Pomorskich). Miało ono zbierać i opracowywać historyczne zabytki Pomorza, badać dzieje tych ziem, a efekty czytelnikom udostępniać. Jednak badania te hamował brak dostatecznej motywacji w odkrywaniu słowiańskiej przeszłości Pomorza przez Niemców. Krótko członkiem Towarzystwa był Mrongowiusz, który dla niego opracował program badań kaszubskich, zrealizował potem w praktyce przez F. Ceynowę.

Kaszuba F.S. Ceynowa (1817-1881), lekarz, działacz, powstaniec 1846 r. i panslawista znał – wprost lub pośrednio – stanowisko wobec kaszubszczyzny Mrongowiusza i innych ówczesnych slawistów, którzy uznawali ją za dialekt „przejściowy” między polszczyzną i połabszczyzną. Wykorzystał atmosferę Wiosny Ludów i w celu wzmocnienia Słowiańszczyzny przed germanizacją „wyrwał” kaszubszczyznę ze stanu bycia dialektem (polskim) i wykreował ją na osobny język słowiański, słusznie uznając, że ostateczne piętno mowie Kaszubów może nadać tylko stworzenie wersji pisanej. Nawiązywał tak do wymienionych zabytków, tj. Krofeja i Mostnika. Jednak późny czas uformowania się odmiany literackiej i ówczesne realia polityczne zadecydowały o ograniczeniu funkcji kaszubszczyzny.

Cenowa pisał w Wuvogach nad movą Kaszebską (1850): „To je rzecz zveczajno, że lud, chteri njimo v swóji móvje xąszk drekovąnech, vszędze jednak[o] nje godo, jeno sę verobjają dialekte... Religijo mo tu vjelgi vpłiv... mnjesze wódcenjo pókozeją sę pódług parafiji; wósoblevje wu Kaszebov veznanjo evanjelickjeho na Pómórzu, tak mają wónji v parafiji Szmełdzinski wókoło Gardejskieho jezora v wkręgu Słepskim grepę sobje vłoscevech verazov [...]” Stworzył alfabet kaszubski, napisał i wydał pierwszą gramatykę kaszubską (1879), pomnażał i popularyzował kaszubskie piśmiennictwo w jednolitym języku. Pisał i rozprawiał po kaszubsku już nie tylko o folklorze, ale o polityce i filozofii, historii i etnografii, medycynie itd. Jego działalność spotkała się z niechęcią czy wręcz wrogością, nawet wśród Kaszubów, którzy przywykli już do polszczyzny, m.in. w Kościele, czy do niemczyzny, np. w szkole.

A.F. Hilferding (1831-1872), uczony rosyjski, panslawista, na zlecenie Petersburskiej Akademii Umiejętności przyjechał w 1856 r. na Kaszuby. Najwięcej czasu spędził wśród Słowińców i Kabatków, a zatem na samym zachodnim krańcu Słowiańszczyzny, ale badaniami objął całe ówczesne Kaszuby. Pisał: „Byłem w krajach nadbałtyckich, nie na Rugii, co prawda, ale u Kaszubów... Wywiozłem stamtąd bez liku wszelkiego etnograficznego i filologicznego bogactwa [...] nowe słowiańskie narzecze: nie kaszubskie, lecz słowińskie. Tak, w rzeczy samej, między jez. Łebsko i jez. Gardno [...] jest trochę wsi [...], gdzie typ narodu całkowicie różni się od polskiego i kaszubskiego, gdzie narzecze jakieś archaiczne, z różnymi właściwościami języka bałtyckich Słowian...”

Polak S. Ramułt pisał trafnie o Hilferding i jego książce Ostatki slavjan na južnom beregu Baltijskogo Morja (1862): „wybił ku nim [Słowińcom – J.T.] pierwsze okno od strony Słowiańszczyzny”. Notabene, Ramułt jest autorem dużego Słownika języka pomorskiego, czyli kaszubskiego (1893), który wywołał w nauce (polskiej) tzw. wojnę kaszubską, a tzw. sprawa kaszubska na stałe weszła do wielkiej polityki.

Kontynuatorami badań Hilferdinga i Ramułta byli m.in. uczeni niemieccy, np. pochodzący z Łużyc Gotthelf Bronisch, który badał w 1891 r. przede wszystkim mowę Bylaków na północnym-wschodzie Kaszub – zwłaszcza zaś Friedrich Lorentz, który przez 40 lat badał język całego obszaru Kaszub, zaczynając od słowińszczyzny (1897). Zapisał ok. 1000 tekstów, stworzył dwa słowniki, napisał gramatykę słowińską oraz (po 1918 r.) wielką i bardzo dokładną Gramatykę pomorską (druk: 1927-1937).

Z Polaków poza Mrongowiusz i Ramułtem na miejscu kaszubszczyznę badali jeszcze m.in. tacy wybitni uczeni, jak K. Nitsch z Krakowa (1901), M. Rudnicki z Poznania (1911), a po II wojnie św. warszawski zespół Z. Stiebera i H. Popowskiej-Taborskiej, który stworzył dzieło: Atlas językowy kaszubszczyzny i dialektów sąsiednich (1964-1978), zawierające 750 map jęz. Uznawali kaszubszczyznę za najbardziej odrębny dialekt języka polskiego. Niezwykłym dziełem jest monumentalny Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej (1967-1976) Kaszuby ks. B. Sychty, który prezentuje przebogate słownictwo (ok. 60 tys.).

Badania nad kaszubszczyzną przyniosły ogromną literaturę i bogate wyniki.

3. Cechy systemu kaszubszczyzny

Świadomość Kaszubów, system kaszubszczyzny i jej funkcje, a także fakty kulturowe każą traktować kaszubszczyznę jako osobny język, który część drogi przeszedł wspólnie z polszczyzną. Kaszubi są dwujęzyczni, a dawniej byli trójjęzyczni; poza kaszubskim znali polski i niemiecki. Różnymi lokalnymi gwarami w kontaktach nieoficjalnych posługuje się dziś ok. 350 tys. Kaszubów, zwłaszcza starsi, gospodynie domowe i rolnicy. W środowiskach wiejskich stanowią oni do 90%, natomiast w miastach ok. 15%.

Mówiony kaszubski różni się wyraźnie od dialektów Polski lądowej, bardziej od polszczyzny literackiej, zwłaszcza w wymowie, słownictwie i słowotwórstwie, mniej w odmianie i składni. Odrębność chroniła go przed wpływami polszczyzny (m. in. przez Kościół katolicki) czy języka niemieckiego, szczególnie w okresie krzyżackim i zaborów. Jednak wewnętrzne zróżnicowanie utrudnia(ło) wykształcenie się odmiany ogólnej i pisanej. Wersją pisaną posługują się nieliczni, co jest m.in. skutkiem braku nauki języka w szkole; od niedawna są już do tego elementarze i podręczniki, a dopiero niedawno przygotowano nauczycieli. Od Ceynowy kaszubski ewoluuje, ale poza pisownią jest on ciągle w małym stopniu znormalizowany.

3.1. Wyłącznie kaszubskie są dziś takie cechy fonetyczne: a) starsze: konstytutywne s z c dz ≤ ś ź ć dź (z końca XII w.): sedzec, spiewac, pol. siedzieć; ‑ъk, ‑ьc ≥ ^*≥-k, ^*‑c: kòtk, òjc, pol. kotek, ojciec; ë ≤ (krótkich) ǐ, ý, ŭ (poł. XVII w.): żëda, dëmu, lëdu, pol. żyda, dymu, ludu; b) nowsze z XIX w.: cz, dż ≤ k’, g’: taczé nodżi, pol. takie nogi, czy l ≤ ł: stól, pol. stół; ostatnia ograniczona tylko do Bylaków i Słowińców.

 Zróżnicowany jest akcent: a) ruchomy na pn.-zach. Kaszub, np. czarownica, czarownic, czarownicama; na tym terenie akcent pada często na ostatnią sylabę, np. typ miodni, lepi itd.; b) stały inicjalny (jak czeski) na pd.-zach. i części centralnych Kaszub, np. koszëla, koszëlama; c) stały paroksytoniczny (jak polski) na pd.-wsch. (Zabory).

3.2. Deklinację charakteryzują m.in.: a) archaiczne postaci rzeczowników kam(ë), krzem(ë), płom(ë), rzem(ë), jãczm(ë) – na północy – obok nowych typu kamiéń, pol. kamień itp.; b) odmiana rzeczowników typu kôzanié, wieselé jak przymiotniki, a zatem np. wieselégò, wieselémù – na północy –  obok dawnej typu wiesela, wieseli; c) resztki kategorii dualu, zwłaszcza w zaimkach, np. naju, waju (dwuch), (w opozycji do nas, was trzech).

Koniugację również cechuje archaizm niektórych form: a) słowa posiłkowego bëc: typu jem, jes, je, jesma/ jesmë, jesta/ jesce, są; b) czasu teraźniejszego typu gôdajã, ‑ajesz... obok gôdóm, ‑ôsz (pol. gadam, ‑asz), c) imperatiwu typu niesë, robi obok nies, niesta, por. pol. nieś, nieście; d) czasu przeszłego typu gôdôł jem, gôdôł jes itd. obok jô, të gôdôł itp.

3.3. Słowotwórstwo wyróżnia odmienność funkcji i dystrybucji części formantów, wśród których też sporo archaizmów, np. ‑ba: ùczba, pol. uczenie; ‑(ow)iczé: bòrowiczé ‘krzew borówki; ‑iszcze/ ‑ëszcze: grablëszcze, pol. grablisko. W kaszubskim istnieją duże możliwości spieszczania, nie tylko rzeczowników i przymiotników, ale przysłówków, np. daleczkò, zaimków, np. nick ‘nic’, liczebników, np. pińck ‘pięć’, dwòjiczkò ‘dwoje’, czasowników, np. dajczkac, róbkac; zwłaszcza w zwrotach do dzieci.

3.4. Leksyka kaszubska wykazuje znaczną oryginalność (ok. 60%?), wyrażającą się w zachowaniu wielu archaizmów, np. czôrmësłë ‘drewniane nosidła’, dôcô ‘datki, taca’, jesorë ‘ości’, kôłp ‘łabędź morski’, nogawica ‘pończocha’ – i przeprowadzeniu licznych innowacji, np. starsze sënówc ‘zięć’ obok nowszych gòlëtka £ żëletka) (gòlëc. Od wieków ujawnia się wpływ ogólnej polszczyzny, szczególnie w zakresie dotyczącym administracji, szkoły, wojska, techniki, sztuki itp., gdzie też dawniej funkcjonowały zapożyczenia niemieckie, np. pòwiat – kréz, starosta – lãdrôt, armata – kanóna.

4. Kultura.

Niemiecki badacz kaszubszczyzny, F. Lorentz stwierdził: „zostali więc Kaszubi, mimo zewnętrznego przyswojenia sobie zdobyczy kultury niemieckiej, wewnętrznie tem, czem byli od początku: l u d e m  s ł o w i a ń s k i m” (1934); dodajmy do tego: oddziaływanie kultury polskiej zatarło wiele jej osobliwości.

Kulturę tę dzielić trzeba na ludową i wyższą. Ludową materialną chroni się w skansenach i przetwarza, np. w architekturze, duchową zaś zapisał m.in. B. Sychta we wspomnianym wielkim Słowniku gwar kaszubskich na tle kultury ludowej; odtwarzają ją, propagując już kaszubszczyznę literacką, m.in. zespoły teatralne i wokalno-taneczne. Słynny jest kaszubski haft, także rzeźba w drewnie, malarstwo na szkle, plecionkarstwo, rogarstwo, czyli wyroby z rogu.

Gdy chodzi o kulturę wyższą, nawiązującą m.in. do ludowego folkloru, to najlepiej prezentuje się literatura piękna, która od połowy XIX w. ma dość bogaty dorobek, zwłaszcza w zakresie liryki i dramatu, mniej w prozie. Liczy się tu twórczość H. Derdowskiego z k. XIX w. (np. poemat O panu Czorlińscim co do Pucka po sece jachoł, 1880), grupy artystycznej Młodokaszubów (z pismem „Gryf”), np. J. Karnowski – i Zrzeszeńców („Zrzesz Kaszëbskô), np. A. Labuda – i Klekowcy („Kleka”), np. F. Sedzicki – oraz licznych (ok. 40) pisarzy współczesnych, jak np. J. Drzeżdżon, S. Janke, J. Piepka, J. Trepczyk, J. Walkusz. Ukazuje ją syntetycznie m.in. Historia literatury kaszubskiej, napisana przez Austriaka F. Neureitera (1978). Normę językową krzewią też np. modlitewnik Më trziómë z Bògã, audycje Tv Gdańsk „Rodnô zemia” i Radia Gdańsk „W bòrach i na bôtach”, a także prasa, np. tygodnik „Norda” jako dodatek „Dziennika Bałtyckiego” czy miesięcznik „Pomerania”.

Literatura kaszubska jest tłumaczona na inne języki: polski, łużycki, białoruski, czeski, słowacki, niemiecki, francuski. Najczęściej tłumaczonym poetą jest A. Nagel, z prozaików zaś arcydzieło Majkowskiego, powieść Żëcé i przigodë Remusa (1938): na polski (1966), niemiecki (E. Brenner, 1988) i francuski (J. Dera-Fischer, 1992). To europejskie arcydzieło od 1999 r. dostępne jest w internecie (http://monika. univ.gda.pl/~literat/remus/index.htm), mianowicie w ramach Wirtualnej Biblioteki Literatury Polskiej Uniwersytetu Gdańskiego (dr M. Adamiec). Kaszubi tłumaczą też z innych języków, najwięcej w przeszłości z niemieckiego, dziś z łaciny ks. F. Grucza Kaszëbskô Biblejô. Nowi Testament. IV Ewanjelje (1992) czy polskiego np. Krimsczé sonetë (S. Janke) oraz Pismiona Swieté Nowégo Testameńtu E. Gołąbka (1993); ze Starego Testamentu przetłumaczono już Knégã psalmów (1999).