Projekt Rastko Kaszuby - Jan Mordawski: Geografia współczesnych Kaszub

(2 rozdział książki HISTORIA, GEOGRAFIA I PIŚMIENNICTWO KASZUBÓW pod redakcją Jana Mordawskiego, Gdańsk 1999, Wydawnictwo M. Rożak przy współpracy z Instytutem Kaszubskim)

Jan Mordawski

Geografia współczesnych Kaszub

(2 rozdział książki HISTORIA, GEOGRAFIA I PIŚMIENNICTWO KASZUBÓW pod redakcją Jana Mordawskiego, Gdańsk 1999, Wydawnictwo M. Rożak przy współpracy z Instytutem Kaszubskim)

Wstęp

W najbliższych latach staniemy się pełnoprawnymi członkami Unii Europejskiej. Droga do struktur zjednoczonej Europy oraz przyszła nasza obecność w EU już dziś oznaczają konieczność zmian w wielu dziedzinach życia Rzeczypospolitej. Jedną z nich, może w największym stopniu decydującą o przyszłości, jest edukacja. Nasza rzeczywistość w tej dziedzinie jest dość daleka od norm obowiązujących w państwach EU. Stąd tak ważną sprawą jest reforma oświaty w RP, ściśle związana z reformą ustroju terytorialnego państwa.

W krajach Unii Europejskiej podstawową rolę w wielu sferach życia publicznego państwa odgrywają samorządne regiony, których namiastką są nasze nowe województwa. W zakresie polityki regionalnej, którą realizują województwa, duże znaczenie ma edukacja i kultura. W państwach EU przywiązuje się olbrzymią wagę do kształcenia i wychowywania regionalnego, do pełniejszego poznania historii i dziedzictwa kultury najbliższych stron. Chodzi o zakorzenienie młodego pokolenia w tradycji kraju rodzinnego, zwłaszcza małej ojczyzny, o uświadomienie narodowego i europejskiego bogactwa w różnorodności, o kształtowanie postaw młodych ludzi jako obywateli świadomych swoich możliwości i powinności wobec ojczyzny oraz otwartych na ludzi i społeczności innych kultur.

Nawiązując do tych tendencji, Ministerstwo Edukacji Narodowej w październiku 1995 roku, odwołując się do Ustawy o systemie oświaty z 7 września 1991 r., stwierdzającej iż „oświata służy rozwijaniu u młodzieży poczucia odpowiedzialności, miłości ojczyzny oraz poszanowania dla polskiego dziedzictwa kulturowego przy jednoznacznym otwarciu się na wartość kultur Europy i świata”, skierowało do nauczycieli założenia programowe noszące nazwę „Dziedzictwo kulturowe w regionie”.

We wstępie do programu jego twórcy stwierdzają, iż „przekazanie dziedzictwa kulturowego kraju najskuteczniej może się odbywać poprzez poznanie najbliższego środowiska, własnego regionu oraz jego wartości w kontekście wartości narodowych i ogólnoludzkich”. I dalej: „ Poznanie przez dzieci i młodzież własnego regionu powinno odbywać się od wczesnego dzieciństwa na każdym etapie edukacji, poprzez formy i metody pracy dostosowane do rozwoju psychofizycznego i intelektualnego, we współpracy ze środowiskiem, na lekcjach – z wykorzystaniem podstaw programowych poszczególnych przedmiotów oraz w działaniach pozalekcyjnych i pozaszkolnych”.

Tak sformułowane idee regionalizmu, także w życiu społecznym i kulturowym Polaków i Polski, nie są nowe. Ich początki sięgają co najmniej połowy XIX wieku. Jeszcze na początku XX wieku regionalizm dotyczył głównie obrony własnej odrębności kulturowej i narodowej. Inną rolę pełnił w odrodzonej Rzeczpospolitej w dwudziestoleciu międzywojennym. Jego pozytywne wartości uwzględniono już wówczas w systemie edukacji, w treściach nauczania i wychowania, także pozaszkolnego. Po 1945 r., mimo odgórnej polityki niechętnej niekiedy czy wręcz wrogiej pielęgnowaniu tożsamości i wartości kultury regionalnej, idee regionalizmu przetrwały czasy PRL. Wielu pedagogów, nauczycieli i działaczy kultury, zwłaszcza od lat 70-tych, włączyło się w działania szkolne i organizacji regionalnych, szczególnie mocno zabiegających o zachowanie różnorodnego bogactwa kultury polskiej, o pielęgnowanie lokalnych tradycji, o poznanie i rozwój dziedzictwa kultury naszych małych ojczyzn. W skali Rzeczypospolitej Kaszuby i Pomorze Nadwiślańskie w tym zakresie należały do regionów o szczególnej aktywności, budząc wśród postronnych obserwatorów szacunek dla siły trwania przy własnej tradycji i języku kaszubskim, dla prężności społecznej i obecności przedstawicieli Kaszubów na różnych polach obywatelskiego działania w Polsce, którego zwieńczeniem był powrót Rzeczypospolitej do grona suwerennych demokratycznych państw Europy.

Rzecznikiem interesów społeczności kaszubskiej – i szerszej pomorskiej – tak w niedawnej przeszłości jak dziś, jest Zrzeszenie Kaszubsko – Pomorskie, powstałe w 1956 r. Realizuje ono i popularyzuje dzięki pokoleniom swoich twórców i dzia-łaczy idee samorządności, wizję dynamicznego rozwoju samorządnego Pomorza w demokratycznej Rzeczypospolitej, silnej aktywnością społeczną obywateli, znających specyfikę i wartości własnego regionu i Polski w skali Europy.

Przypominając sobie najnowsze dzieje Europy i Polski nad Bałtykiem, łatwo zauważymy, iż w decydującym o współczesności XIX i początkach XX wieku o obecności Pomorza w Rzeczypospolitej zadecydowała postawa Kaszubów, ich wola pielęgnowania własnej kultury jako cząstki kultury polskiej, wyrażona m.in. w haśle Młodokaszubów „co kaszubskie, to polskie”. Jednocześnie warto pamiętać, iż całe Pomorze, stanowiące historyczną i współczesną małą ojczyznę Kaszubów, od wieków ma charakter kraju wielu kultur; jest miejscem szczególnego spotkania, często rywalizacji i walki ludzi różnych kultur, szczególnie polskiej i niemieckiej. Powrót Polski nad Bałtyk w 1920 i nad Odrę w 1945 r. oznaczał rozwój kaszubskości, ponowne rozprzestrzenianie się Kaszubów w kierunku zachodnim. Jednocześnie na Pomorzu Nadwiślańskim społeczność kaszubska działa i dzieli współodpowiedzialność za swoją małą ojczyznę z sąsiednimi grupami regionalnymi, także Pomorzanami. Są to przede wszystkim Kociewiacy, Borowiacy i Krajniacy, a także mieszkańcy Ziemi Chełmińskiej, dla których Pomorze jest również, jak dla Kaszubów, ich małą ojczyzną.

Wszyscy współcześni Pomorzanie mają świadomość, iż spośród mieszkańców ziem pomorskich właśnie Kaszubi stanowią najstarszą i najbardziej rodzimą ludność tego regionu nad Bałtykiem. To o nich w XIX wieku uczony rosyjski – Aleksander Hilferding napisał książkę „Resztki Słowian na południowym brzegu Bałtyku”. Te resztki nie tylko nie zginęły, ale w warunkach odrodzonej Rzeczypospolitej umocniły swoją tożsamość, doprowadziły do rozwoju kultury i języka kaszubskiego, przyczyniły się do rozwoju regionalnego w Polsce. Stąd Kaszubom i Pomorzu jako ich małej ojczyźnie poświęcona jest niniejsza książka, adresowana głównie do nauczycieli, współtworzących i realizujących nowy program edukacji regionalnej na Kaszubach, na Pomorzu i w Polsce, a także do uczniów gimnazjów i liceów. Autorzy zdają sobie sprawę z faktu, iż wielu Kaszubów i ich sąsiadów, także nauczycieli i uczniów, niewiele wie o historii i kulturze swojej małej ojczyzny, o jej geografii, o języku kaszubskim, o przeszłości i współczesności Pomorza. Stąd przewidujemy, iż nasza książka, doskonalona w kolejnych wydaniach, dotrze nie tylko do Kaszubów, ale dzięki szkole i młodzieży do ogółu mieszkańców przyszłego województwa pomorskiego, którego stolicą pozostanie Gdańsk – odwiecznie stołeczny gard Kaszubów, Pomorzan nad Wisłą.

Wśród Czytelników kontrowersje może budzić kwestia współczesnego zasięgu terytorialnego Kaszub. Podejmując się trudnego zadania ustalenia granic regionu kaszubskiego, przyjęto, iż:

– rdzeń Kaszub stanowi obszar Pomorza, na którym na co dzień, w mniejszym lub większym stopniu, używany jest język kaszubski; zasięg tego obszaru ilustrują mapy zamieszczone w trzeciej części opracowania;

– za współczesne Kaszuby uznano obszar, na którym osoby zaliczające się do tej społeczności stanowią co najmniej 1/3 miejscowej ludności oraz ten, gdzie mimo niewielkiego odsetka w obrębie danej populacji, liczebność Kaszubów jest duża (np. w Gdańsku i Sopocie); zasięg tego terytorium ilustrują mapy w geograficznej części opracowania.

To ostatnie kryterium, być może, pozwoli przesunąć granice współczesnych Kaszub na zachód, gdyż są sygnały, iż w środkowych gminach istniejącego jeszcze w chwili pisania niniejszej książki województwa słupskiego odsetek Kaszubów i świa-domość kaszubskości tych terenów jest znaczna. Nie jest to jednak możliwe bez przeprowadzenia badań, a takich, jak dotąd, nie zrealizowano.

Aby zainteresowanych Czytelników w jak największym stopniu zbliżyć do problemów naszej małej ojczyzny, wydajemy książkę w podwójnej wersji językowej: polskiej i kaszubskiej.

Liczymy na życzliwość nauczycieli i innych czytelników, na uwagi i sugestie, pozwalające udoskonalić następne wydanie. Mamy nadzieję, że nasza książka ułatwi realizację edukacji regionalnej na Kaszubach i Pomorzu, przynajmniej w zakresie geografii, historii i języka.

1. Położenie geograficzne i obszar

Gdzie leżą Kaszuby? Jaki obszar Polski można uznać za współczesne, etniczne terytorium kaszubskie.

W niniejszym opracowaniu przyjęto, iż kryterium upoważniającym do zaliczenia określonych jednostek Terytorialnych do Kaszub będzie bądź to duży odsetek Kaszubów w gminie (co najmniej 1/3 populacji), bądź też duża liczba Kaszubów w danej jednostce terytorialnej.

Według tych kryteriów etniczne terytorium kaszubskie obejmuje 43 gminy (w tym 11 miejskich, 4 miejsko-wiejskie i 28 wiejskich) w obrębie województw: gdańskiego (33 gminy), słupskiego (9 gmin) i bydgoskiego (1 gmina) 1. Prawie we wszystkich gminach odsetek Kaszubów przekracza 50%. Wyjątek stanowią gminy Przechlewo i Nowa Karczma (33-43% Kaszubów) oraz miasta: Gdynia (około 12% Kaszubów), Gdańsk i Sopot (około 5% Kaszubów). W wyszczególnionych miastach liczba Kaszubów jest jednak znaczna: w Gdyni wynosi około 30 000, w Gdańsku – blisko 20 000, w Sopocie – około 2 000.

Granicznymi jednostkami administracyjnymi, które zaliczono do kaszubskiego terytorium etnicznego są gminy: Krokowa, Gniewino, Łęczyce, Cewice, Czarna Dąbrówka, Bytów, Tuchomie, Lipnica, Przechlewo, Konarzyny, Brusy, Karsin, Kościerzyna, Nowa Karczma, Somonino, Żukowo i Gdańsk. Przyjęto, że do Kaszub nie należy wschodnia część Gdańska, która do XIII w była praktycznie nie zamieszkana.

W tak ustalonych granicach Kaszuby obejmują obszar około 6 200 km², w tym 3 968 km² w obrębie województwa gdańskiego, 1 785 km² w obrębie województwa słupskiego i 447 km² w obrębie województwa bydgoskiego.

2. Budowa geologiczna. Formy powierzchni ziemi

Podłoże krystaliczne zbudowane z granitów i gnejsów zalega na terenie Kaszub na głębokości 2 000 do 4 000 m, tworząc w rejonie Zatoki Gdańskiej ugięcie w skorupie ziemskiej, zwane przez geologów depresją perybałtycką. Na podłożu krystalicznym zalegają skały osadowe różnego wieku: kambru, ordowiku, syluru, permu, triasu, jury, kredy, trzeciorzędu i czwartorzędu.

W okresie ostatniego 1,5 miliona lat, kilkakrotnie, nasuwał się i wycofywał stąd lądolód skandynawski. Ostatnie zlodowacenie – bałtyckie – zakończyło się na tym obszarze około 11 800 lat temu. Rozpoczęła się współczesna epoka geologiczna – holocen.

W wyniku działania lądolodu, wypływających z niego wód, działanie fal morskich, prądów przybrzeżnych, rzek, wiatru itp. wytworzyły się na interesującym nas obszarze różne formy terenu. Najogólniej można je podzielić na formy ukształtowane w rezultacie przewagi akumulacji (czyli gromadzenia się materiałów skalnych) oraz formy ukształtowane w wyniku erozji (żłobienia, rozmywania, niszczenia powierzchni ziemi przez wody płynące, lądolody, wiatr, działania chemiczne) i denudacji (procesu niszczenia wszelkich wyniosłości powierzchni ziemi przez różnorodne czynniki: wietrzenie, wywiewanie, ścieranie i ruchy mas skalnych po pochyłościach.

Wśród form akumulacji na rozpatrywanym terenie najbardziej rozpowszechnione są te, które zostały ukształtowane przez lądolód i wody rzeczno-lodowcowe. Należą do nich: wysoczyzny moreny dennej – faliste lub płaskie, wały moren czołowych, równiny sandrowe, wytopiska, kemy. Fale i prądy przybrzeżne wytworzyły natomiast mierzeje – piaszczyste wały ciągnące się wzdłuż wybrzeży, zamykające całkowicie lub częściowo zatoki. Wiatr usypał na nich wydmy. Rzeki przenoszące materiał skalny uformowały stożki napływowe i równiny napływowe.

W rezultacie przewagi erozji wód rzeczno-lodowcowych lub rzecznych ukształtowały się: rynny jeziorne, pradoliny, doliny rzeczne, podcięcia krawędzi dolinnych. Abrazja morska przyczyniła się do powstania klifów.

3. Ukształtowanie powierzchni. Regiony naturalne

Kaszuby wyróżniają się najbardziej zróżnicowanym ukształtowaniem powierzchni na obszarze Polski położonym na północ od Gór Świętokrzyskich. Najwyższe wzniesienie regionu i całego pasa pojezierzy – Wieżyca – osiąga 329 m n.p.m. Niewiele mniejsze wysokości spotykamy na południowy wschód od Sierakowic – 271 m n.p.m. (Siemierzycka Góra).

Największe deniwelacje występują w centralnej części Pojezierza Kaszubskiego i Pojezierza Bytowskiego, gdzie miejscami (np. w okolicy Ostrzyc) wynoszą 100-150 m. Od tego obszaru, położonego na wysokości około 150-250 m., teren obniża się stopniowo ku południowi przechodząc w płaskie równiny o wysokości 10-150 m. n.p.m. W kierunku północnym – ku Pradolinie Redy – Łeby i północno-wschodnim – ku Pradolinie Kaszubskiej – spadek jest znacznie większy. Z trasy kolei elektrycznej, na odcinku Gdańsk – Gdynia – Wejherowo – Strzebielino widać wyraźnie zarysowaną krawędź terenową, stanowiącą granicę Pojezierza Kaszubskiego.

Obszar Pobrzeża Kaszubskiego jest położony znacznie niżej – tylko nieliczne wzniesienia moren czołowych przekraczają wysokość 150 m n.p.m. Wysoczyzny moreny dennej, wysokości 50-100 m n.p.m. są tu porozcinane pradolinami o płaskim dnie, sięgającym na ogół wysokości 0-40 m n.p.m.

W obrębie Kaszub znajdują się fragmenty dwóch makroregionów geograficznych Polski: Pobrzeża Bałtyckiego i Pojezierzy Polskich. Częściami pierwszego z nich są mezoregiony: Pobrzeże Kaszubskie i Żuławy Wiślane (mały fragment w obrębie Gdańska); częściami drugiego: Pojezierze Kaszubskie, i Bory Tucholskie. Mezoregiony dzielą się z kolei na mniejsze jednostki – regiony. Np. w obrębie Pobrzeża Kaszubskiego wyróżniamy m.in. Kępę Oksywską, Wysoczyznę Pucką, Pradolinę Redy-Łeby itd.

4. Charakterystyka mezoregionów fizycznogeograficznych

4.1. Pobrzeże Kaszubskie

Pobrzeże Kaszubskie ogranicza od północy i wschodu Może Bałtyckie, od południa – Pojezierze Kaszubskie, od zachodu – Wysoczyzna Damnicka.

Najbardziej charakterystyczną cechą ukształtowania powierzchni rozpatrywanego obszaru jest występowanie młodych form polodowcowych, a szczególnie rozległych wysoczyzn moreny dennej, porozcinanych pradolinami. Różnica wysokości między tymi dwoma charakterystycznymi formami terenu sięga kilkudziesięciu metrów. W pradolinach są położone między innymi takie miejscowości jak Gdyni, Rumia, Wejherowo, Strzebielino; na wysoczyznach – wyżej położone dzielnice Gdyni, Żelistrzewo, Gniewino itp.

Inne, polodowcowe formy terenu, zajmują stosunkowo niewielki obszar. W pobliżu Choczewa, Strzebielina, Bożego Pola Wielkiego, Odargowa i Tyłowa występują wały moren czołowych, osiągając swą kulminację (179 m n.p.m.) w Wysokiej Górze (koło Łęczynka). Na południe od rynny Jeziora Żarnowieckiego występuje sandr Piaśnicy.

Charakterystyczne formy rzeźby występują na wybrzeżu Bałtyku. W miejscach, gdzie dochodzą do niego wysoczyzny moreny dennej pod wpływem niszczącego działania fal morskich tworzą się klify (w Rozewiu, Rzucewie, Gdyni-Oksywiu, Gdyni-Redłowie itd).

Na załamaniach linii brzegowej powstają mierzeje zbudowane z materiału skalnego przenoszonego przez falowanie, prądy przybrzeżne i wiatr (np. Mierzeja Helska i Szpyrk w Rewie).

4.2. Wysoczyzna Polanowska

Mezoregion ten, w obrębie Kaszub obejmuje gminę Czarna Dąbrówka i północne fragmenty gmin Parchowo i Bytów. Typową krainę przejściową pomiędzy równinnymi na ogół obszarami pobrzeża a wzniesieniami Pojezierza Bytowskiego reprezentują wysoczyzny moreny dennej falistej, miejscami pagórkowatej oraz nieliczne moreny czołowe. Teren osiąga wysokość 120-150 m n.p.m. Głównymi rzekami są Słupia i Łupawa, a największym jeziorem – położony w południkowej rynnie Jasień.

4.3., 4.4. Pojezierze Kaszubskie i Pojezierze Bytowskie

Środkowy pas Kaszub zajmuje Pojezierze Kaszubskie i Pojezierze Bytowskie. Ukształtowanie powierzchni wykazuje tu kilka specyficznych cech.

Pierwszą z nich jest duża, jak na obszary nizinne, wysokość regionów n.p.m. oraz urozmaicona rzeźba terenu, zwłaszcza w strefie garbu pojeziernego. Od najwyżej wzniesionych Wzgórz Szymbarskich (329 m n.p.m.) i rejonu Siemierzyckiej Góry (256 m n.p.m.) teren obniża się stopniowo ku północy, południowi i wschodowi.

Kolejną, charakterystyczną cechą, jest występowanie prawie wszystkich form rzeźby młodoglacjalnej, zarówno akumulacyjnych (moreny denne i czołowe, sandry, wytopiska, kemy) jak i erozyjnych (rynny jeziorne). Brak tylko pradolin, które ograniczają Pojezierze Kaszubskie od wschodu i północy.

Formami terenu, które najbardziej przyczyniają się do ożywienia rzeźby omawianych regionów są moreny czołowe, rynny jeziorne i wytopiska po martwym lodzie.

Moreny czołowe, które występują w postaci chaotycznie porozrzucanych wzgórz i pagórków, mają na ogół przebieg równoleżnikowy, związany z fazami postoju lądolodu. Prostopadle do nich (głównie kierunek NNE i NE) układają się potężne zespoły rynien jeziornych. Bardzo duży udział w kształtowaniu powierzchni mają formy wytopiskowe – wklęsłości terenu powstałe z wytapiania się brył martwego lodu (należą do nich również rynny), zagrzebanego w osadach akumulacji lodowcowej i wodno-lodowcowej. Wiele wytopisk nie ma stałego połączenia z ogólną siecią hydrograficzną. Stanowią więc one obszary bezodpływowe powierzchniowo. Z tych terenów dość często jednak jest możliwy odpływ podziemny przez skały przepuszczalne, np. piaski i żwiry.

Niezwykle liczne są jeziora, wśród których wielkością wyróżniają się: Jeziora Raduńskie (Dolne i Górne), Szczytno, Gowidlińskie i Mausz.

4.5., 4.6. Równina Charzykowska i Bory Tucholskie

Na południe od Pojezierza Bytowskiego i Pojezierza Kaszubskiego teren wyraźnie się obniża, przechodząc w mezoregiony noszące nazwy Równiny Charzykowskiej i Borów Tucholskich. Obejmują one na ogół płaskie i rozległe obszary piaszczyste w postaci równin sandrowych, położonych na wysokości 100-150 m n.p.m. Materiał piaszczysty został naniesiony przez wody wypływające z topniejącego lądolodu. Na ubogich glebach rośnie dużo lasów, głównie bory sosnowe.

Powierzchnia mezoregionów, pierwotnie monotonna i płaska została przekształcona po ociepleniu się klimatu. Po wytopieniu się, przysypanych piaskiem, brył martwego lodu, ujawniły się liczne rynny polodowcowe i bezodpływowe zagłębienia. Wiele tych zagłębień, zwanych wytopiskami, jest zajętych przez jeziora, inne – dość często – wypełniają torfowiska.

5. Bogactwa mineralne

Z budową geologiczną podłoża są związane bogactwa mineralne. Na obszarze Kaszub i pobliskiej strefy ekonomicznej Bałtyku są one znaczne, lecz dotychczas wykorzystane w niewielkim stopniu. Głównymi kopalinami rozpatrywanego obszaru są: sól kamienna, sole potasowe i surowce skalne, w mniejszym zaś stopniu – ropa naftowa i gaz ziemny.

Sól kamienna występuje na dużym obszarze północnej części Kaszub, w pokładzie o miąższości do 225 (średnia miąższość wynosi około 120 m) i udokumentowanych zasobach 21,2 miliardów ton. Ze względu na zbyt małą liczbę przeprowadzonych wierceń nie można dokładnie określić jego zasięgu. Wiadomo tylko, że pokład rozciąga się dalej w stronę lądu oraz przedłuża pod dnem Bałtyku – ku północy, wschodowi i południowemu wschodowi.

Strop soli zalega w Wejherowie na głębokości około 969 m, w Swarzewie około 700 m, w Białogórze – 600 m. W pokładzie soli kamiennej, w czterech dużych soczewkach (Chłapowo, Mieroszyno, Swarzewo i Zdrada) na głębokości około 700 m występują sole potasowo-magnezowe o miąższości od 0 (na krawędziach) do 100 m (w środkowych częściach soczewek). Ich zasoby ocenia się na 600 mln t.

Stosunkowo blisko pokładu soli w okolicy Żarnowca i Białogóry, odkryto niewielkie złoża ropy naftowej. Jeden z odwiertów jest eksploatowany od kilkunastu lat. Udokumentowane złoża gazu ziemnego w rejonie Białogóry mogą zaspokoić potrzeby Trójmiasta przez około 25 lat.

Na pozostałym obszarze Kaszub występują przede wszystkim surowce skalne. Wśród udoku-mentowanych kopalin do najważniejszych należą:

6. Gleby

Gleby Kaszub zostały wytworzone w olbrzymiej większości na obszarach pochodzenia lodowcowego (gliny, gliny piaszczyste, piaski gliniaste) i wodnolodowcowego (piaski i iły). Mniejsze powierzchnie zajmują gleby wytworzone na osadach rzecznych (piaski i namuły), bagiennych (torfy) oraz mierzejowych (piaski wydmowe).

Największy obszar zajmują gleby brunatne wytworzone z glin lub iłów. Przeważają one w północnej części Kaszub, na obszarach wysoczyzn morenowych płaskich i falistych.

W środkowej części regionu zróżnicowanie typów gleb jest duże. Obok siebie występują gleby brunatne, bielicowe i bagienne.

Obszary południowe, gdzie przeważają sandry, zbudowane są głównie z piasków. Porastają je najczęściej bory sosnowe, przy których współudziale wytworzyły się mało urodzajne bielice.

W Pradolinie Redy-Łeby i Pradolinie Kaszubskiej, w dolinach większych rzek oraz w wielu bezodpływowych zagłębieniach terenu występują gleby bagienne.

7. Klimat

Podobnie jak w całej Polsce, na Kaszubach występuje klimat umiarkowany – przejściowy między morskim a lądowym. Stan pogody jest zależny przede wszystkim od mas powietrza, napływającego z różnych kierunków. Gdy nasuwają się one znad Atlantyku z rejonu Islandii, latem następuje znaczne zachmurzenie, ochłodzenie i wzrost wilgotności, natomiast zimą – odwilż i częste mgły. Są to typowe cechy klimatu morskiego. Napływ powietrza znad wschodniej Europy powoduje z kolei pogodę suchą, zimą – mroźną, natomiast latem – gorącą, a więc charakterystyczną dla klimatu lądowego. Udział mas powietrza zwrotnikowego bądź arktycznego jest zdecydowanie mniejszy.

Bezpośrednie położenie Kaszub nad Bałtykiem sprawia, że klimat rozpatrywanego obszaru jest znacznie bardziej oceaniczny niż w głębi Polski. Lata są chłodniejsze, a zimy cieplejsze, mniejsze są zatem roczne amplitudy temperatur powietrza.

Wyraźny wpływ na klimat wywiera duże zróżnicowanie wysokości. Wraz z jej wzrostem obniża się wysokość temperatury powietrza, a zwiększa suma opadów atmosferycznych. Bardzo istotnym elementem klimatu, typowym dla wybrzeża, są wiatry. Wieją one tu w ciągu całego roku, z różnym nasileniem – z mniejszą prędkością latem, większą jesienią i zimą. Dni bezwietrznych jest niewiele.

Ze względu na zróżnicowanie klimatyczne, spowodowane odległością poszczególnych obszarów od morza, a także ich wysokością bezwzględną, na Kaszubach wyróżniamy dwie krainy klimatyczne:

Przebieg temperatury i opadów w wybranych stacjach meteorologicznych przedstawiono w tabeli, a ich przestrzenne rozmieszczenie – na mapach.

8. Wody powierzchniowe

Do wód powierzchniowych Kaszub należą rzeki, jeziora, bagna, kanały, rowy melioracyjne oraz sztuczne zbiorniki wodne.

Główny topograficzny dział wód regionu przebiega przez najwyższe wzniesienia Pojezierza Kaszubskiego i Pojezierza Bytowskiego. Oddziela on wody spływające w trzech kierunkach; ku północy i wschodowi – bezpośrednio do Morza Bałtyckiego lub Wisły i ku południowi – również do Wisły.

Rzeki odprowadzające swe wody bezpośrednio do Bałtyku są nazwane rzekami Przymorza. Należą do nich m.in.: Oliwski Potok, Kaczy Potok, Zagórska Struga, Płutnica oraz górna Łeba, Łupawa, Słupia i Wieprza. Do Wisły uchodzą, mające swe górne odcinki na Kaszubach, Radunia, Wierzyca, Wda i Brda.

Większość rzek, wskutek zróżnicowanej rzeźby młodoglacjalnej ma nierówny spadek. Fragmenty dolin rzecznych stanowią bądź to rynny, bądź wytopiska, bądź pradoliny. Spotykamy również dużo odcinków przełomowych. Typowym przekładem jest tu Radunia, wykorzystująca w swym biegu rynny i wytopiska, połączone odcinkami przełomowymi (np. znany przełom w okolicy Babiego Dołu).

Najbardziej charakterystycznym elementem hydrograficznym Kaszub są bardzo liczne jeziora. Wypełniają one zagłębienia terenu typowe dla rzeźby młodoglacjalnej. Większość jezior powstała w miejscu wytopienia się brył martwego lodu, zagrzebanego w materiale morenowym. Lód wypełnił rynnę ukształtowaną pod dużym ciśnieniem hydrostatycznym, a po jego wytopieniu się powstało podłużne jezioro rynnowe. W miejscu wytopienia się brył o nieregularnych kształtach tworzyły się jeziora różnej wielkości – od dużych po małe „oczka”. Dość liczne są też płytkie jeziora moreny dennej i czołowej, zajmujące zagłębienia powstałe na skutek nierównomiernego osadzania się materiału skalnego przywleczonego przez lądolód.

Do największych jezior Kaszub należą: Żarnowieckie, Wdzydze, Raduńskie, Jasień, Gowidlińskie, Szczytno i Mausz. Sztucznym jeziorem jest zbiornik koło Gniewina. Jego wody, pobierane nocą z J. Żarnowieckiego, w czasie szczytu energetycznego poruszają turbiny leżącej ponad 100 m niżej elektrowni szczytowo-pompowej.

W Pradolinie Kaszubskiej, Pradolinie Redy-Łeby, w dolinach rzecznych i nieckach zarośniętych jezior występują bagna i mokradła. Powstają one wszędzie tam, gdzie nieprzepuszczalne podłoże i zalegający na nim poziom wód gruntowych znajduje się tuż przy powierzchni terenu. Obszary te są często odwadniane w sposób sztuczny – za pomocą pomp.

9. Roślinność

Naturalna szata roślinna jest związana z wieloma czynnikami, wśród których do najważniejszych należy zaliczyć klimat, podłoże skalne, ukształtowanie powierzchni i stosunki wodne. Współczesna szata roślinna wykazuje równocześnie silny związek z gospodarczą działalnością człowieka.

Najpospolitszym drzewem rozpatrywanego obszaru jest sosna, występująca bądź to w drzewostanach jednorodnych (bory sosnowe) bądź mieszanych – z bukiem lub świerkiem. Szczególnie często spotykamy ją na piaszczystych obszarach sandrowych oraz na piaskach budujących mierzeje. Do rzadkich drzew iglastych należy cis, którego okazy możemy zaobserwować nad jeziorem Mausz. Coraz częściej spotykany modrzew polski jest zwykle sadzony w zespole leśnym z bukiem, dębem i sosną. Charakterystycznym elementem florystycznym, związanym z klimatem morskim i podłożem gliniastym, są lasy bukowe i mieszane – z dębem i grabem. Porastają one stoki wysoczyzn, zbocza rynien i stoki moren czołowych. Najbardziej są znane lasy bukowe Wzgórz Szymbarskich i Kępy Redłowskiej.

Wzdłuż potoków i nad jeziorami występują łęgi. Głównymi drzewami są tu: olsza szara, wierzba i topola.

Typowym zespołem roślinnym związanym z wilgotnym podłożem są torfowiska niskie, zasilane wodami gruntowymi. Porastają je głównie trzciny, turzyce i mchy. Gdzieniegdzie występują wrzosowiska porośnięte krzewinkami, których dominującym elementem są wrzosy i wrzośce, jak też byliny, trawy, mchy i porosty. Miejscami spotykamy tu sosny, brzozy i jałowce.

Odrębny typ roślinności spotykamy na wybrzeżu, w strefie nadmorskiej, gdzie piaski są przesycone solą. Panuje tu roślinność słonolubna, której reprezentantami są jarnik solankowy, aster solny, miecznik nadmorski. Na wydmach rosną również m.in. mikołajek nadmorski, wydmuchrzyca piaskowa i fiołek nadmorski.

Swym stopniem lesistości (42% powierzchni regionu) Kaszuby znacznie przekraczają średnią krajową (28%). Szczególnie duży odsetek lasów mają sandrowe obszary Pojezierza Kaszubskiego i Pojezierza Bytowskiego. W gminach Hel, Lipusz i Studzienice odsetek lasów przekracza 64%, a w gminach Dziemiany, Wejherowo, Reda, Czarna Dąbrówka, Lipnica, Konarzyny, Przechlewo, Brusy, Sopot i Łęczyce 50%. Najmniej lasów (poniżej 20% ogólnej powierzchni) mają wiejskie gminy: Chmielno, Kosakowo i Przodkowo oraz miasta: Kościerzyna, Puck, Żukowo, Bytów i Brusy.

II. PODZIAŁ ADMINISTRACYJNY. LUDNOŚĆ I GOSPODARKA

1. Podział administracyjny

Na obszarze Kaszub znajduje się 11 gmin miejskich, 4 gminy miejsko-wiejskie oraz 28 gmin wiejskich.

Wśród wiejskich jednostek administracyjnych największy obszar zajmują gminy: Czarna Dąbrówka (327 km²), Lipnica (310 km²), Kościerzyna (310 km²), Puck (246 km²), Przechlewo (244 km²), Łęczyce (233 km²) i Krokowa (212 km²); najmniejszy – gminy Kosakowo (50 km²) i Chmielno (79 km²). Wśród miejsko-wiejskich jednostek wielkością obszaru wyróżniają się gminy Brusy (401 km²), Gdańsk (180 km² w obrębie regionu etnicznego) i Gdynia (135 km²); najmniejszymi Brusy (5 km²), Żukowo ( 5 km²) i Kartuzy (6 km²).

2. Ludność

Kaszuby zamieszkuje 1 147 700 osób (1995 r.), w tym 560 500 stanowią mężczyźni (48,8%), a 587 200 kobiety (51,2%). Gęstość zaludnienia wynosi 186 osób na 1 km². Charakterystyczna jest olbrzymia dysproporcja w rozmieszczeniu ludności między kaszubską częścią Trójmiasta, a pozostałą częścią regionu. O ile w tej pierwszej; na obszarze 415 km² mieszka aż 798 600 ludzi (1924 osoby na 1 km²), to w drugiej, na obszarze 5 739 km², zaledwie 349 100 ludzi (61 osób na 1 km²). Wybitnie małą gęstość zaludnienia mają gminy „leśne”: Lipnica (15 os. na 1 km²), Studzienice (18 os. na 1 k m²), Czarna Dąbrówka, Konarzyny, Brusy, Przechlewo, Parchowo, Bytów, Dziemiany (19-31 osób na 1 km²).

W czternastu miastach regionu kaszubskiego mieszka 900 000 ludzi (co stanowi 78,4% popu-lacji), a na wsi 247 700 ludzi (21,6% populacji). Poziom urbanizacji jest więc wysoki. „Kaszubską” część Gdańska zamieszkuje około 400 000 ludzi, Gdynię – 252 000, Wejherowo – 47 600.

Istnieje duża dysproporcja w przyroście naturalnym na 1000 osób między konurbacją Trójmiasta a pozostałą częścią regionu. W Trójmieście współczynnik przyrostu naturalnego jest ujemny, na pozostałym obszarze – zdecydowanie dodatni. W trzynastu gminach jest on wyższy niż 10‰, w pozo-stałych – również znacznie przekracza średnią krajową.

Najwięcej ludzi zatrudnia sfera usług nieprodukcyjnych. W zaliczanych do niej sekcjach gospodarki pracuje 48,6% ogółu ludności.* Kolejną grupę stanowią zatrudnieni w przemyśle i budownictwie (37,6%)^*, transporcie (11,3%)^* oraz w rolnictwie, leśnictwie, rybactwie i rybołówstwie (2,5%)^*.

Poważnym problemem społecznym jest bezrobocie. Szczególnie dotkliwe jest ono w obrębie województwa słupskiego, bydgoskiego i wiejskich gmin województwa gdańskiego. Obejmuje ono, w poszczególnych jednostkach administracyjnych regionu, od kilku do kilkudziesięciu procent ludności w wieku produkcyjnym.

padding:0cm 2.1. Kaszubi

Liczebność rodzimej ludności regionu – Kaszubów, trudno precyzyjnie ustalić. Do niedawna określano ją wyłącznie na podstawie szacunków. W latach 1986-89 Komisja Socjologiczna GTN, pod kierunkiem M. Latoszka (B. Synak, H. Galus, J. Iskierski, O. Sochacki) przeprowadziła szerokie badania ankietowe. Ich wyniki były publikowane na łamach „Pomeranii”. Na tej podstawie oraz w oparciu o badania przeprowadzone przez autora niniejszego fragmentu książki sporządzono statystykę ludności kaszubskiej.

W obrębie rozpatrywanego regionu etnicznego mieszka około 386000 Kaszubów i 119 000 pół-Kaszubów. 2 Stanowią oni, odpowiednio, 32,5% oraz 10,4% miejscowej populacji. Na obszarze poza Trójmiastem Kaszubi stanowią 69,7%, a pół-Kaszubi 14,9% ogółu ludności. Kilkanaście tysięcy członków tej grupy etnicznej mieszka na terenie sąsiadujących gmin. Łączną liczebność Kaszubów i pół-Kaszubów można szacować na ponad 0,5 miliona.

Za najbardziej kaszubskie trzeba uznać gminy: Chmielno, Sulęczyno, Linię, Luzino, Puck, Szemud, Parchowo (ponad 90% ogółu ludności) oraz gminy: Przodkowo, Kartuzy, Dziemiany, Kosakowo, Sierakowice, Somonino, Stężyca i Czarna Dąbrówka (ponad 80% ogółu ludności), aż w 38 gminach odsetek ludności kaszubskiej przekracza 50%.

Pod kierunkiem piszącego niniejszy rozdział książki, nauczyciele geografii, oraz ich uczniowie przeprowadzili wywiady z wielu mieszkańcami Kaszub. Celem tych poczynań było ustalenie liczebności Kaszubów oraz określenie stanu zachowanej przez nich tożsamości etnicznej.

Wyniki badań okazały się zbieżne z przeprowadzonymi przez Komisję Socjologiczną GTN. Wybrane kwestie ilustruje tabela.

Większość Kaszubów i pół-Kaszubów mieszka w województwie gdańskim (odpowiednio 90,8% i 90,2% tej grupy etnicznej). Pozostali Kaszubi i pół-Kaszubi zamieszkują głównie województwo słupskie (7,3% oraz 5,2% całej populacji w obrębie rozpatrywanego regionu) oraz województwo bydgoskie (1,9%; 4,6%). Najwięcej Kaszubów mieszka na wsi – 191 000 (51,9%), a pół-Kaszubów w mieście (87 000 - 72,8%)

Według badań przeprowadzonych przez Komisję Socjologiczną GTN językiem kaszubskim posługuje się na co dzień 28% omawianej populacji, a z różną częstotliwością – 58%. Najczęściej język kaszubski jest używany w województwie gdańskim. Porozumiewa się nim bądź potrafi porozumiewać aż 70% Kaszubów, podczas gdy w województwie słupskim 41%, a w bydgoskim – 30%. Są to dane odnoszące się do całej populacji. Na wsi i wśród starszych pokoleń odsetek ten jest znacznie większy, w miastach oraz wśród dzieci i młodzieży – znacznie mniejszy,

Obszarem, na którym język kaszubski jest używany powszechnie, jest dawne pogranicze polsko-niemieckie i sąsiadujące z nim gminy. W miarę oddalania się od tego rejonu liczba osób mówiących po kaszubsku stale maleje. Np. w Gdyni, która w przeszłości – jako wieś – była prawie wyłącznie zamieszkana przez Kaszubów, a i dzisiaj stanowi największe ich skupisko, ludność rodzima nie posługuje się tym językiem, chociaż jest świadoma swego pochodzenia. Do tych zmian przyczynił się olbrzymi napływ ludności z innych regionów Polski, związany z silnym rozwojem gospodarczym miasta. W rezultacie miejscowa ludność stanowi niewielki odsetek ogółu mieszkańców. Procesy asymilacyjne przyspieszył ponadto wpływ kultury miejskiej oraz zawieranie małżeństw mieszanych.

3. Gospodarka

3.1. Przemysł i budownictwo

Głównym działem gospodarki regionu jest przemysł. Wraz z budownictwem zatrudnia on około 116 000 ludzi 3 , co stanowi 37,5% ogółu pracujących.

Największym ośrodkiem przemysłowym Kaszub jest Gdańsk. W przemyśle i budownictwie pracuje tu około 55 000 ludzi 2 . Kolejne miejsca zajmują: Gdynia (31,4 tys.), Sopot (3,8 tys.), Bytów (2,4 tys.), Wejherowo (2,2 tys.), Kościerzyna i Rumia (po 1,9 tys.) oraz Władysławowo (1,8 tys.).

Wśród zakładów przemysłowych do największych i najbardziej znanych należą:

W stoczniach przeżywających duże trudności ekonomiczne jest zatrudnionych około 30 000 pracowników. W 1995 r. wyprodukowali oni 13 statków transportu morskiego i kilka statków innego przeznaczenia o tonażu 169 800 t. W stoczniach remontowych, których sytuacja ekonomiczna jest korzystna, wyremontowano 320 statków.

W gospodarce rybnej regionu pracuje około 8 000 osób, w tym około 4 000 w rybołówstwie i rybactwie i około 4 000 w przemyśle rybnym. Flota rybacka dysponuje 12 połowowymi statkami morskimi, 181 kutrami, ponadto łodziami motorowymi (ponad 100) i wiosłowymi. Połowy ryb morskich w 1995 wyniosły 137 000 t, słodkowodnych – kilkaset ton.

padding:0cm 3.2. Rolnictwo

Liczbę ludności zatrudnionej w rolnictwie regionu trudno dokładnie określić. W statystyce gmin uwzględnia się bowiem tylko te gospodarstwa, w których pracuje więcej niż 5 osób. Duże gospodarstwa zatrudniają łącznie 2,5% pracujących na Kaszubach. Gdy uwzględnimy wszystkie gospodarstwa indywidualne odsetek ten przekroczy 10% zatrudnionych w regionie.

Wykorzystanie gruntów na Kaszubach prezentuje się następująco: użytki rolne stanowią 43% (w tym grunty orne 32,8%, sady – 0,2%, łąki – 6%, pastwiska – 4%); lasy – 42%; pozostałe grunty i wody – 15%.

Najwięcej gruntów ornych mają gminy: Przodkowo, Żukowo i Nowa Karczma (55,4% do 58%); znaczny odsetek: Kościerzyna, Chmielno, Linia, Puck, Sierakowice, Somonino, Stężyca, Szemud, Tuchomie (40%-48,6%); najmniej: Lipusz, Studzienice i Dziemiany (poniżej 20%), a także miasta: Jastarnia, Hel i Sopot (od 0% do 4,4% – ryc.). Odsetkiem łąk i pastwisk wyróżniają się gminy Kosakowo, Krokowa i Przodkowo (ponad 20%).

Wśród upraw zdecydowanie dominują żyto i ziemniaki. Żytem obsiewa się aż 36,5% powierzchni gruntów ornych, a ziemniakami – 14,4%. Niewielki odsetek zajmuje pszenica (7,5%), a wybitnie mały – buraki cukrowe (0,5%). Znaczny areał zajmują natomiast rośliny pastewne.

Rozmieszczenie upraw i wysokość plonów jest związana z warunkami naturalnymi i poziomem agrotechnicznym rolnictwa. Na żyznych glebach uprawia się głównie pszenicę i buraki cukrowe (np. w gminie Puck), na słabszych – żyto, pszenżyto i ziemniaki. Chów bydła jest najbardziej rozwinięty na terenach obfitujących w łąki i pastwiska, oraz dostatnich w rośliny pastewne, chów trzody chlewnej jest natomiast związany z uprawą ziemniaków i możliwością uzyskania względnie tanich pasz treściwych. W strefie podmiejskiej Trójmiasta hoduje się dużo drobiu, oraz uprawia warzywa. Obszar Pojezierza Kaszubskiego słynie z plantacji truskawek.

3.3. Transport

W regionie kaszubskim bardzo dobrze jest rozwinięty transport morski, lądowy i powietrzny.

Morska flota handlowa związana z naszym regionem (głównie PLO), w 1995 r. liczyła 48 statków o tonażu 587 000 DWT i przewiozła 4 627 000 t. ładunków. Promy morskie docierające do Karlskrony (Szwecja), oraz statki handlowe przewiozły 136 535 pasażerów. Handlowe porty morskie przeładowały 26 347 000 t ładunków, w tym najwięcej węgla i koksu, ropy i przetworów naftowych oraz drobnicy. W największym porcie regionu – Gdańsku przeładowano 18 608 000 t, a w Gdyni – 7 739 000 t.

Sieć kolejowa i drogowa jest stosunkowo gęsta. Szczególnie duży ruch pasażerski i towarowy notuje się w rejonie Trójmiasta. Kolej elektryczna na trasie Gdańsk – Gdynia – Wejherowo przewozi kolosalną liczbę pasażerów. Uzupełniają ją liczne linie autobusowe, tramwajowe i trolejbusowe. Po drogach, z których najważniejszymi są trasy E28 (obwodnica Trójmiasta), E75 i E28 przemieszczają się dziennie setki tysięcy samochodów.

Długość dróg gminnych i lokalnych miejskich wynosi 4 334 km, w tym 1 408 o nawierzchni twardej. Port lotniczy w Gdańsku-Rębiechowie, drugi co do wielkości w Polsce (po warszawskim Okęciu) obsłużył w 1995 r. około 160 000 pasażerów.

3.4. Turystyka

Kaszuby mają wiele walorów, które sprzyjają rozwojowi turystyki. Należy tu wymienić:

Ważnym czynnikiem rozwoju turystyki jest również stan środowiska naturalnego. Pod tym względem obszar Kaszub jest znacznie zróżnicowany. Czyste powietrze i stosunkowo czyste wody występują na terenie pojezierzy i w pasie wybrzeża położonym na zachód od Władysławowa i po zewnętrznej części mierzei helskiej, począwszy do Chałup. Natomiast obszary konurbacji Trójmiasta i Zatoki Gdańskiej są rejonami zagrożenia ekologicznego. Ostatnio obserwuje się tutaj systematyczną poprawę sytuacji.

Duże obszary Kaszub wykazują wspaniałe walory krajobrazowe, stanowiące podstawę rozwoju turystyki pieszej i rowerowej, sportów wodnych, wypoczynku itd. Główną atrakcją dla przyjezdnych są jednak unikatowe na skalę europejską zabytki architektury skupione głównie w Gdańsku: Główne Miasto z ratuszem, Dworem Artusa, Kościołem Mariackim, Fontanną Neptuna, Zbrojownią, pięknie zrekonstruowanymi lub odnowionymi kamienicami i bramami; Stare Miasto z ratuszem i Wielkim Młynem; Oliwa z katedrą wyposażoną w słynne organy i wiele innych.

Baza turystyczna w pełni zaspokaja aktualne potrzeby przyjezdnych. W ponad 400 obiektach turystycznych (hotele, domy wycieczkowe, pensjonaty, schroniska młodzieżowe, kampingi, pola biwakowe) i prywatnych pokojach gościnnych znajduje się blisko 45 000 miejsc noclegowych. W 1995 r korzystało z nich ponad 600 000 osób.

III. STAN I OCHRONA ŚRODOWISKA

Pod względem ekologicznym region można podzielić na dwie części: mniejszą – wschodnią, związaną z konurbacją Trójmiasta oraz większą obejmującą północną, zachodnią i południową część Kaszub.

W rejonie Trójmiasta, Redy, Rumi i Wejherowa oraz nad Zatoką Gdańską są zagrożone wszystkie składniki środowiska, a w szczególności: hydrosfera, atmosfera, pokrywa glebowa, szata roślinna i świat zwierząt. Przyczyniają się do tego zakłady przemysłowe, gospodarstwa domowe, środki transportu itp. Największymi trucicielami są elektrociepłownie, Siarkopol, Zakłady Nawozów Fosforowych, pojazdy mechaniczne oraz gospodarka komunalna.

Jeszcze kilka lat temu Trójmiasto oraz przylegającą do niego Zatokę Gdańską określano jako obszar klęski ekologicznej. Obecnie, po wybudowaniu kilku oczyszczalnie ścieków, zainstalowaniu filtrów w elektrowniach i wykonaniu innych prac związanych z ochroną środowiska, Trójmiasto i jego najbliższe zaplecze stopniowo traci te niechlubne miano. Na wielu odcinkach wybrzeże Zatoki Gdańskiej, nawet tych, które przylegają do Gdańska, Sopotu i Gdyni, można już zażywać kąpieli, co przez wiele lat było nie do pomyślenia.

Pozostały obszar Kaszub, poza stosunkowo nielicznymi jeziorami i miejscowościami, a także niektórymi odcinkami rzek, jest mało skażony. Sprzyja to – o czym informowano na stronach poprzednich – rozwojowi turystyki.

Dużą uwagę w regionie przywiązuje się ochronie środowiska przyrodniczego. Jej wyrazem jest utworzenie parków krajobrazowych i rezerwatów, uznanie niektórych obiektów przyrody żywej i martwej za pomniki przyrody, ochrona określonych gatunków roślin i zwierząt itp.

Na Kaszubach szczególną ochroną otoczono tereny o powierzchni około 1000 km². W ich skład wchodzi 6 parków krajobrazowych (nadmorski, trójmiejski, kaszubski, wdzydzki, „Dolina Słupi” i zaborski) oraz kilkadziesiąt rezerwatów. Blisko 1000 obiektów określono mianem pomników przyrody (pojedyncze drzewa, grupy drzew, aleje, głazy narzutowe i inne.

TABLICE STATYSTYCZNE (źródła: Gminy województwa gdańskiego 1996; Urząd Statystyczny w Gdańsku 1996; Podstawowe dane statystyczne wg. danych gmin. Urząd Statystyczny w Słupsku; Słupsk 1996; Statystyka gmin województwa bydgoskiego 1996. Urząd Statystyczny w Bydgoszczy 1997.)

1 W obrębie Kaszub znajdują się również północne fragmenty gminy Chojnice oraz północno-zachodnia część gminy Czersk. W òbremienim Kaszëbów są téż nordowé dzéle gminë Chòjnice i nordowò-zôchódny dzél gminë Czersk

* W zakładach zatrudniających więcej niż 5 osób.

2 Jedno z rodziców jest Kaszubą lub Kaszubką.

3 W zakładach zatrudniających ponad 5 osób

2 W zakładach zatrudniających ponad 5 osób w granicach Kaszub

4 Bez rolnictwa indywidualnego, zakładów pracy zatrudniających mniej niż 5 osób i duchowieństwa

5 1 rolnictwo, leśnictwo rybołówstwo; 2 przemysł i budownictwo; 3 transport, składowanie, łączność; 4 pozostałe sekcje

6 Na obszarze Kaszub (dane przybliżone)

7 Na obszarze Kaszub (dane przybliżone)

8 Dane liczbowe bardzo przybliżone

9 Wg. badań przeprowadzonych przez Komisję Socjologiczną GNT w latach 1986-89 pod kier. M. Latoszka

(B. Synak, M. Galus, J. Iskierski, O. Sochacki) oraz badań przeprowadzonych przez autora.