Jerzy Treder

Frazeologia Kaszubska (Wprowadzenie)

Rozwiązanie skrótów

Pozostała literatura dotycząca kaszubskiej frazeologii

W polskiej literaturze naukowej frazeologia jest ciągle stosunkowo słabo opracowana, co odnosi się tak do terminologii, podstaw teoretycznych i naszej wiedzy o frazeologizmach w języku ogólnopolskim. Największe osiągnięcia na tym polu łączą się dotychczas z nazwiskiem S. Skorupki (1906-88), autora wielu prac z tej dziedziny, w tym m.in. dwutomowego Słow­nika frazeologicznego języka polskiego (zob. Skor[1]), zawierającego ok. 80 tys. ha­seł gniazdowych (w nich ponad 200 tys. jednostek), adresowanego do literatów, dziennikarzy, tłumaczy, nauczycieli, a także stosowanych tutaj dwu klasyfikacji jednostek frazeologicznych. Dopiero ostatnie lata przynoszą w dziedzinie frazeologii sporo nowego, co dokumentuję wskazaniem na nazwiska D. Buttler, E. Kozarzewskiej i A.M. Lewickiego, autorów licznych prac ogólnoteoretycznych[2]. Wszechstronniej po 1945 r. tę sferę języka przebadali językoznawcy radzieccy, którzy nie stworzyli wszakże jeszcze dużego słownika frazeologicznego języka rosyjskiego czy słowników przekładowych. Oni też w ostatnich latach intensywniej badają frazeologię dialektalną[3], ale prace te pozostają przeważnie na etapie zbierackim, choć ogólna praca W.M. Mokijenki (Słowiańska frazeologia, Moskva 1980) dowodzi ogromnego zainteresowania tą frazeologią[4].

Na gruncie polskim właściwie dopiero H. Górnowicz[5] otworzył badania nad frazeologią gwarową, porównując frazeologię gwar malborskich z ogólną, prezentując interesującą klasyfikację, którą zreferuję w jednym z kolejnych odcinków[6], i dochodząc do wniosku, że różnice między gwarą a językiem ogólnym w zakresie frazeologii są mniejsze niż w zakresie fonetyki, fleksji, słowotwórstwa itd. W gwarach malborskich ledwie 5 procent frazeologizmów nie ma dokładnych odpowiedników w polszczyźnie literackiej, czego wszak – zdaniem Górnowicza – nie należy uogólniać na stosunki między gwarami a językiem literackim w ogóle, jak przekonuje przejrzenie chociażby pod tym kątem Słownika gwar kaszubskich B. Sychty (zob. Sy). Encyklopedia wiedzy o języku polskim (Wrocław 1978, s. 91) podaje powyższy wskaźnik procentowy, informując ponadto, że w odniesieniu do wyrazów wynosi on ok. 25 procent. Zobaczymy później, iż w kaszubszczyźnie swoista frazeologia stanowi ok. 44 procent znanej w ogóle, przy czym pamiętać tu trzeba, że ten dialekt spośród wszy­stkich z polskiego obszaru językowego wykazuje największe odrębności fonetyczne, morfologiczne i słownikowe.

Podkreślić w tym miejscu muszę także wielki brak należycie zebranych i opracowanych materiałów gwarowych. Z przyjrzenia się nowemu słownikowi gwarowemu (zob. SGP) od strony zawartości frazeologizmów rodzą się sądy raczej pesymistyczne, nie ma bowiem zbyt rozbudowanej frazeologii w praźródłach do tego dzieła. Zbiory paremiograficzne (zob. NKP) pozostawiają w tym względzie wiele do życzenia, a to m.in. dlatego, że źródła dialektalne (historyczne i współczesne) nie są wyraźnie wydzielone i należycie scharakteryzowane, na co zwrócę uwagę w następnych odcinkach, analizując bogate materiały do badania frazeologii kaszubskiej, zwłaszcza od połowy XIX w., tj. od F. Ceynowy[7].

Frazeologia kaszubska jest jedną ze sfer – obok składni – w dotychczasowych bogatych i mających długą historię badań nad kaszubszczyzną nie ruszanych. Już pobieżne nawet przyjrzenie się jej wykazuje, że jest ilościowo imponująca i jakościowo niezwykle osobliwa, a zatem warto przyczyny jednego i drugiego spróbować oświetlić, aby i tym materiałem wspierać wnioski o ewentualnej odrębności kaszubszczyzny, pogłębiając przez to sądy z analizy faktów fonetyczno-morfologicznych i leksykalnych.

Moje badania określić mają stosunek znanej współcześnie i ze źródeł historycznych frazeologii kaszubskiej do ogólnopolskiej literackiej – aktualnej czy dawnej – i potocznej oraz do innych gwar z polskiego obszaru językowego, a nadto – marginalnie i uzupełniająco – do innych języków zachodniosłowiańskich: czeskiego, słowackiego i języków łużyckich, ale zawsze oczywiście tylko na tyle, na ile pozwalają dostępne mi i zgromadzone materiały. Najwięcej uwagi poświęcić chcę wyodrębnionej metodą porównawczą idiomatyce kaszubskiej w wąskim rozumieniu, a więc wyjaśnieniu jej genezy (np. folklor i historia, wierzenia i Biblia, języki obce i język polski), wypełnianiu przez nią określonych pól (zakresów) znaczeniowych (por. tutaj niżej o potrawach przypalonych), rozkładowi geograficznemu w samej mocno przecież pod każdym względem zdyferencjonowanej kaszubszczyźnie, a także zbieżnościom jej z innymi gwarami czy językami.

Przy zestawianiu frazeologizmów jakiejkolwiek gwary z ogólnonarodowymi czy z innych gwar pochodzącymi pomijam różnice tkwiące w porównywanych dialektach czy językach niezależnie od frazeologii, a zatem nie mają znaczenia różnice:

1. fonetyczne, np. kasz. cygnąc za jãzëk = lit. ciągnąć za język; kasz. zrobic wińc a) ‘skosić zboże, związać w snopy i ustawić w sztygi’; b) ‘ukończyć jakąkolwiek robotę’ = koc. zrobić wianiec Sy VI 158; kasz. cëchim pãkim (Zabory) = koc. cichim pacham = borow. cichim pachem = chełm. cichim pąchem = lubaw. cichim pichem Sy IV 40 wobec lit. z cicha pęk; są to wszystko fakty identyczne, przy czym zwrócić można uwagę na lepsze zachowanie się określonych właściwości wymawianiowych we frazeologii, zwłaszcza w gwarach, np. ra- ³ re- w kasz. miec dëszã na remieniu;

2. słownikowe typu: kasz. ani za dëtka (= grosz) = lit. ani za grosz; jic jak po rëklënie (= gruda) = lit. iść jak po grudzie; strzec jak jabłuszko w głowie Lor I 293 = lit. strzec jak oka w głowie; biegac jak sôreń Ram 8 = lit biec jak jeleń; prożny jak pies CeyObr 20 = lit. głodny jak pies; kasz. w piekle jôrmark ‘pada deszcz i równocześnie świeci słońce’ (Zabory) = koc. w piekle kermaż Sy IV 247 = ciesz. w piekle kiermasz (Ond) NKP I 505, II 641; wymieniają się w nich składniki wyrazowe znaczeniowo identyczne lub bardzo bliskie, a zauważyć można, że te częste różnice utrudniają szybką identyfikację porównywanych faktów, co jeszcze trudniejsze jest wówczas, gdy pewne wyrazy występują wyłącznie we frazeologizmach, co dotyczy m.in. archaizmów i neologizmów. Tego rodzaju różnice występują także w obrębie wyłącznie kaszubskich idiomów, np. chodzëc w żałobie wobec chodzëc w trurze (Puckie) Sy VII 328; miec pod czôpką (pd, śr) wobec miec pod mucą (pn);

3. fleksyjne, np. kasz. dostac po nosu = lit. dostac po nosie; gadac jak z nótów = lit. gadać jak z nut; koszta sądowé = lit. koszty sądowe; miec wicy szczescégo jak rozëmu Sy V 237 = lit. mieć więcej szczęścia niż rozumu; poza różnicami dialektalnymi ujawniają się tutaj różnice natury chronologicznej, choć archaizmy fleksyjne występują przeważnie w faktach gwarowych;

4. słowotwórcze, np. biôłi jak gołąbk = lit. biały jak gołąb; za niżódné skarbë = lit. za żadne skarby; psowô pogoda = lit. psia pogoda; wrzeszczec jak potãpiélc Sy IV 148 = lit. krzyczeć jak potępieniec; zeńc na bezdrożëszcza (Odargowo, Żarnowiec, Lubkowo) Sy VII 12 = lit. zejść na bezdroża; często w jednym z porównywanych systemów nie istnieje w ogóle dany wyraz, np. w kaszubszczyźnie gołąb czy potępieniec;

5. składniowe, np. kasz. bëc doma = lit. być w domu; od sédem bolescy (Zabory) Sy II 205 pod kopëczôrz = lit. od siedmiu boleści; bojec sã włôsné cénié = lit. bać się własnego cienia; dostac brzëch ‘zajść w ciążę’ Sy I 77 = pot. dostać brzucha; utrzec komu nos = lit. utrzeć komu nosa; kasz. trzej pokracë (pd) = koc. trzi pokraki (tj. święci złodzieje, mianowicie Pankracy, Serwacy i Bonifacy) Sy V 401; różnice te uwzględnić należy przy wydzielaniu wariantów, np. war. robic mądré minë Lor I 530 wobec lit. robić mądrą minę przez skrzyżowanie z (stroić) poważne miny, ale identyczne są kasz. morskô choroba Sy III 113 i lit. choroba morska, ponieważ w kaszubszczyźnie przeważa szyk przymiotnik + rzeczownik; ze względu na szyk wariantowe są: kasz. łzë sã kulają jak groch Sy I 364, II 132, III 31 i lit. łzy jak groch płyną Skor I 413.

Frazeologizm, inaczej związek frazeologiczny to utarte, powtarzane w tym samym lub prawie tym samym kształcie (brzmieniu), znaczeniu czy składzie połączenie wyrazowe, reprodukowane przez użytkowników z pamięci, czyli tak samo jak wyraz. Istnieje on jednak w mowie (czy tekście) w postaci różnych, nieraz dość licznych wariantów, np. marchiew skrobac (strugac) Sy III 50, V 321, cëbulã skubac (pn) Sy V 67 i skrobac piotrëszkã Sy IV 287, V 321 = lit. przestarz. skrobać pietruszkę ‘o dziewczynie: nie mieć powodzenia na zabawie’ Skor II 130. Poza wspólną budową i zbliżonym składem wyrazowym łączy je znaczenie, podczas gdy odrębnymi frazeologizmami są znaczeniowo różne kasz. wcygnąc pãpk ‘schudnąć’ (pn) i koc. wczągnécz pąpek ‘przebudzić się’ Sy VII 211. To właśnie gwarowy materiał frazeologiczny, kiedy się go ze sobą zestawi i doń dołączy jeszcze ogólnopolski (współczesny i historyczny), każe sprowadzać określone jednostki frazeologiczne, ukazujące w tym zestawieniu wielką zmienność i płynność, do jakiegoś wspólnego modelu. Model ten nie ma być wcale abstrakcyjny, gdyż wybierać się na niego z owego zbioru powinno najbardziej typowy (m.in. dla dawności, częstości i zakresu – geograficznego i stylistycznego – użycia) stały związek wyrazowy, inne zaś z tegoż zbioru traktując jako jego warianty tożsame lub bliskie strukturalnie, wykazujące zwykle wymianę komponentów wyrazowych i węższy zakres użycia.

Niech tę skomplikowaną problematykę zilustrują interesujące frazeologizmy obsługujące pole znaczeniowe” ‘przypalić się (o potrawie)’. Kilkadziesiąt różnych faktów wypełniających to pole podzieliłbym na następujące trzy grupy:

Inwariant A: chtos wlôzł w mléko [i cos zrobił]:

kuchôrz wlôzł w mléko (Kamienica Szl., Stężyca) Sy II 288; por. tu: ksiądz wlazł w mleko (śmietanę) z 1855 r. i nadto z Lubelskiego, ciesz. ksiądz do bárszczu wláz obok lubel. pop wlazł w kaszę NKP II 231 i małopol. sefc wloz do kasy Kos 58;

préder (= pastor) wlôzł w mléko (pn) Sy VII 242; to pod wpływem grupy C, gdzie zobacz: préder zawitôł do waju (pn) Sy VII 242;

krôwc wlôzł w obiôd ‘o przesolonym obiedzie’ (Kościerskie i Kociewie) Sy II 240, wykazujące wychodzenie poza omawiane pole, tj. nabieranie nowego znaczenia, co pod wpływem etymologii ludowej, która wiąże ten zwrot z kosztowaniem obiadu przez domokrążnego krawca;

nieboszczëca wlazła (Zabory i Bory) Sy III 228 – skrócone z *nieboszczëca wlazła w mléko, co pod wpływem grupy C;

białka sobie fartuch przépôlëła (Pomieczyno, Łebno) Sy I 100 i – bez lokalizacji – Sy I 279, co może powstało z pierwotnego: *białka wlazła i sobie fartuch przëpôlëła;

chłop rãkawicã wrzucył w grôp (/w mléko) (Będargowo i okolica) Sy IV 303, może z pierwotnego: *chłop wlôzł i rãkawicã wrzucył w grôp, do czego uprawnia:

kot wlôzł w strawã i jã przëprawił (pn-zach) Sy II 218 i skrócone: kot wlôzł w strawã (Wierzchucino, Nadole) Sy V 174, przy czym człon kot pod wpływem grupy B, ale por. też: Musiał kota zabić z 1856 r. i z Lubelskiego, „tzn. musiał z kota tę potrawę zrobić. O kucharzu, któremu nie udał się obiad” NKP II 168, a do krôwc i chłop por. fakty z frazeologii o gęstej potrawie, np. Górol w kierpcach przeszedł po tej kaszy NKP I 275 i kasz. klepówka (= gęsta potrawa), że po nié kot mógł jic (pn-zach) Sy II 166.

Uwagi: Ta struktura jest ogólnokaszubska, znana także u sąsiadów (Kociewie, Bory) i na południu Polski, poświadczona już w poł. XIX w. Wydaje się, iż ksiądz – podobnie jak kot – jest w jej składzie wtórny, gdy pierwotny jest raczej człon nazywający sporządzającego potrawę, czyli kucharz, białka (nieboszczëca). Człon ujęty w nawias kwadratowy również może być wtórny, z wpływu grupy C.

Inwariant B: lës [w strawie] zamieszôł (/zakrącył, zamiótł):

w strawie lës ogónem zamieszôł (Przodkowo, Kielno, Stężyca, Kamienica Szl.) Sy II 356;

lës ogónã zamiótł (/zakrącył) ‘o rzadkiej potrawie’ (Rab, Otalżyno) Sy II 356 jako skrócone i wykazujące zmianę znaczeniową, gdy pierwotne znaczenie posiada warianty rozszerzone i zarazem skrócone:

(dzys tu u nas) lës z czerwonym ogónim przyjechôł (Przyjezierze Wdzydzkie) Sy II 356, ujawniający wpływ grupy C, w związku z którą pozostaje zwrot miedwiedza prowadzëlë Sy III 155 (bez lokalizacji).

Uwagi: Jest to struktura nowa, wyraźnie w wyniku ewolucji grupy C, nadto pod wpływem grupy A, a terenem jej ukształtowania pozostaje właściwie zachód Kartuskiego, gdzie zachował się typ A. Objął on też południe Kaszub. Do członu lis por. kasz. przëlësëc i zlësëc – o tkaninie: ‘popalić’ (śr, pd i Kociewie) i lësowac ‘ts.’ (Kępa Pucka), lisa złapać ‘popalić ubranie’ u Mrongowiusza, Lindego, a z Tarnowskiego w 1895 r. NKP II 307, por. chełm. pognało lisa ‘bielizna zżółkła przy prasowaniu’ Mac 146. Zwrócić jeszcze trzeba uwagę na lësy ogón, bot. ‘widłak, Lycopodium clavatum’ (Przyjezierze Wdzydzkie) i żart. dostac lësym ogónim ‘dostać naganę’ (pd) Sy II 357.

Inwariant C: ksądz (przë)jachôł [i cos poswiãcył (/zrobił, zamieszôł)]:

pop (= pastor) przejéżdżôł Sy IV 136 = ksydz jachôł (śr) = ksądz jachôł (Łubiana) Sy II 282 obok wikari (przë)jachôł (Zapceń, Miechucino, Goręczyno) Sy VI 152;

organista przëjachôł (Przetoczyno, Łebno) Sy III 336;

piekôrz przëjachôł (Nakla, Parchowo) Sy IV 246, tj. pod wpływem grupy A;

ksądz jedze ‘kipi’ (Przetoczyno) Sy II 282, czyli stary zwrot (por. wyżej: organista przëjachôł) w nowym znaczeniu, co pod wpływem typu mléko ucékô ’kipi’;

Oto kilka wariantów rozszerzonych:

pop (przë)jachôł i to poswiãcył Sy IV 136 obok ksydz jachôł i poswicył (Puckie) Sy II 282;

ksydz przëjachôł i brodą zamieszôł w strawie (pd, zwł. Borzyszkowy, Swornegacie) Sy II 282 – pod wpływem grupy B;

ksądz jachôł bez wies (Tuszkowy) Sy II 282;

préder zawitôł do waju (pn) Sy II 242.

Na koniec dwa warianty rozszerzone i jednocześnie skrócone:

pop skropił krëpë (pn-zach) Sy II 259;

predich bótë ostawił (Zabory) IV 166, zakładać bowiem można pierwotne: *pop przëjachôł i...

Fakty z grupy C przez tak zbudowane słowne obrazy przypalenia się potraw (wtórnie: kipienie) przypisują zagapieniu się osoby przygotowującej strawę na dziejące się osobliwe (na wsi) wydarzenia, których bohaterem jest ksiądz, szczególnie pastor, co wynika z antagonizmów społeczno-religijnych, branych jednak żartobliwie. Warianty rozszerzone są przy tym bardziej obrazowe i wobec owego „bohatera” uszczypliwe. Rzeczone podłoże frazeologizmów omówionego rodzaju sprawdza się w zwrocie miedwiedza prowadzëlë, który tylko formalnie mieści się w grupie B, która powstała przez skrzyżowanie obrazowania we frazeologizmach grupy C i A, nakładając się na obrazowe zwroty o przypalonej tkaninie, częściowo też o gęstej potrawie.

Typ A posiada najszerszy zasięg, typ C jest właściwie tylko kaszubski, natomiast typ B ograniczony właściwie do okolic Przodkowa i Kielna na pn-wsch. od kartuz i Kamienicy Szl. i Stężycy na pd-zach. od Kartuz. Wewnętrzne zróżnicowanie geograficzne typu A czy C wiąże się ze zróżnicowaniem leksykalnym kaszubszczyzny i rozkładem wariantów frazeologicznych. Geografia ta jest dodatkowym czynnikiem utrudniającym szybkie uchwycenie obrazu całości. Tak kwestię te przedstawić można, wykorzystując tylko po części łączące się z nią zagadki natury etymologicznej i prezentując ich nieco w uwagach.

Kwestię inwariantu i wariantów, a równocześnie samo bogactwo frazeologii i jej wewnętrzne zróżnicowanie geograficzne zaprezentować można na wielu innych interesujących przykładach[8]. Zróżnicowanie i związki różnych części Kaszub w zakresie frazeologii ilustruje m.in. przykład z pola znaczeniowego ‘upić się’[9]:

I ogólnokaszubskie: 1. równe literackim: a) upic sã (/nachilac/ nażgrzéc sã) jak bidlã (/dobiczã) Sy I 30, 222, II 29, VII 379; b) urżnąc sã (/użréc/ nażgrzéc (śr)/ uzupac sã (pd-zach) jak nieboskié stworzenié Sy IV 373, VI 313, 376; c) użréc/ opawac/ napatoczëc sã (Zabory) jak swinia Sy V 200, VI 313, VII 220 z wariantem użréc sã jak wieprz Sy VI 313, może pod wpływem gruby jak wieprz Skor II 561; d) spic sã jak korka (= chodak) Sy II 206, IV 251, 268 : hist. pije jak dziurawy but NKP II 856, pod wpływem kasz. miec ful korki ‘ts’ (zob. niżej); e) upic sã jak béla Sy I 31; 2. równe innogwarowym: a) upic sã jak beczka Sy I 30, pijany jak beczka CeyS I 16 = ciesz. naloty jak beczka NKP II 269; b) Żid kogos oczarził (/urocził) z wariantem Żid komus zadôł Sy VI 296 = ciesz. zaś go Żyd/ Żydówka urzekł(a) NKP III 987; c) archaiczne pijany jak szterë dzéwki CeyS I 16 = ciesz.-śl. Ond 157, Wal 119 i hist. NKP II 858 z nowszym wariantem upic sã za trzë dzéwki ‘do nieprzytomności’ Maj 113, Sy I 264 według struktury chlapac (/chmielëc) za trzech ‘dużo pić, jeść’ Sy II 31,41; d) współczesne bëc po wëpłace = koc. Sy VII 347; e) dostac pajiczé nogi (pn) Sy IV 10 (por. pajiczé nogi ‘cienkie’) : koc. mnieć pajancze nogi SyK III 15; f) miec korki ful Sy VII 304 pod swicëc obok miec ful szlorë (śr) Ex : koc. mniec szlori Ex; 3. kaszubskie idiomy: a) upic sã jak kozeł Sy II 224; b) nagoléc sã jak strãk (bobu) Sy I 338, V 178; c) upic sã (/nagoléc/ napic sã) jak gózdz Sy I 338, 349, IV 268 i spiti jak pënka Ex, gdzie pënka ‘drewniany szewski gwóźdź’ Lor I 624; por. urznąć się jak jasny gwint.

II północnokaszubskie: 1. nalôc so w kodrë (= szmaty) Sy VII 125 obok nalôc so w korki (/w szlorë) Ex, por. wyżej miec korki ful i typ nalać w łeb (/pałkę/ szyję) NKP II 270; 2. upic sã jak briwka Ex, por. upiti briwka ‘błędny ognik’ (Łebcz) Sy IV 268 i typ pijany jak szewc.

III północny zachód i okolice Pucka: kupic rozëm Sy VII 271, por. miec kupczi rozëm ‘być pijanym’ (Sławoszyno, Puck, Swarzewo, Łebcz, Strzelno, Starzyno, Żarnowiec) Sy VII 271 i strukturę rozumu nie kupisz.

IV północny zachód (zachód Puckiego i Wejherowskiego) : wpadnąc miedzë zbójców (Kępa Żarnowiecka) Sy VI 197 i okolice Strzepcza Ex, według struktury wejść między wrony.

V północny zachód i centrum: nos sobie oblôc (/ podlôc) Sy VII 184, Ex według ciesz. dać se do nosa (/ ryla) NKP II 640 i spalëc sobie nos ‘nie powieść się’ (Puckie) Sy VII 184 czy utrzeć komu nosa.

VI środkowy zachód: nażgac sã w szterë rzëcë (Puzdrowo, Parchowo, Sulęczyno) = koc. Sy VII 379, por. wyżej upił się jak cztery dziewki i typ miec cos w rzëcë ‘być obojętnym na wszystko’, a także semantycznie przekształcone koc. nażreć sia w sztéri téłki ‘wiele zjeść’ SyK III 105.

VIII południowy wschód (Zabory): mniec kozã Sy II 222, co według miec kota ‘o pijanym lub psychicznie chorym’ Sy II 218, por. NKP I 650, a do wymiany kot na koza por. wyżej upic sã jak kozeł i np. kocô (/kozô) wiara ‘sekta’ Sy II 220, 224.

Południe i centrum Kaszub wykazuje chyba najwięcej zbieżności, a północ i centrum dokumentuje niemal tyle samo idiomów, a północ i południe łączą się w dziedzinie frazeologii również z pominięciem centrum, np. Puck widzec ‘zabawa dziewcząt obliczona na nabieranie naiwnych’ (pn, sporad. Pd) Sy IV 216, a częściej łączy się tak idiomatyka północy z pd-zach (Gochy), np. sëchô łiskawic (pd-zach) Sy III 22 : sëchi/ cëchi grzëmot (Bór, Jastarnia) Sy I 381.

Wiemy już, co to jest frazeologia, frazeologizm albo inaczej związek frazeologiczny, który traktujemy jako wiązkę wariantów, dodajmy zatem jeszcze pojęcie idiomu. Otóż idiom to taki frazeologizm, który nie posiada dosłownego odpowiednika w innym języku czy w innej gwarze, np. pol. pójść po rozum do głowy czy postawić się okoniem, kasz. starô baba ‘deszcz wschodni’ (Bór) Sy I 9, bëc tego boga ‘być przekonanym’ (Puzdrowo, Sierakowice, Gowidlino, Strzebielino, Luzino) Sy VII 17. Kaszubskimi idiomami zajmować się tutaj będziemy przede wszystkim, utrwalają one bowiem specyficzne zwyczajowe lub emocjonalne widzenie przez te społeczność określonego wycinka rzeczywistości. Powiedzmy też od razu, że idiomami być nie mogą frazeologizmy zapożyczone[10], np. kurzé oko ‘odcisk’ Lab 34 = czes. kuřé oko Bas 169 i głuż. kurjace woko Trof 361 = niem. Hühnerauge [Hühner ‘kurzy’ Auge ‘oko’]; w pierszé rédze ‘najpierw’ Ex = pot. w pierwszym rzędzie Skor I 672 = czes. v první řadě = niem. in erster Reihe; jemu je nót = niem. ihm ist notwendig ‘er braucht, er muß’ czy wząc se w (n)acht = niem. sich in acht nehmen ‘Achtung, Obacht’ Lor I3, 49, 553, 566.

Wspomnę też o związkach frazeologicznych przejętych z ogólnej polszczyzny[11], np. niebieskié stworzenié (pd) Sy II 76, oczë wszëtkim zbieleją (Zabory) Sy V 294, miec zagrania (pd) Sy VII 366, co nie znaczy oczywiście, żeby wszystkie fakty wspólne kaszubszczyźnie i polszczyźnie ogólnej były zapożyczeniami, mogły się one bowiem pojawiać niezależnie od siebie lub wywodzić ze wspólnego źródła, np. prasłowiańskiego: czôrnô woda ‘głębina’ Sy VI 95 i (ani tëlé, co) czôrno za nokcę ‘nic’ Sy III 215 (por. Słownik prasłowiański, t. II s. 240)[12].

Od kilku dziesięcioleci znane i stosowane są dwie wzajemnie krzyżujące się klasyfikacje frazeologizmów. Ze względu na stopień scalenia (zespolenia) wyrazów w związku frazeologicznym rozróżnia się trzy typy połączeń: 1. związki stałe, wyłącznie reprodukowane z pamięci, w których wyrazy składowe utraciły lub tracą swoje pierwotne znaczenie, np. pol. zagiąć na kogo parol, kasz. mariczënë buksë! – okrzyk zdziwienia Lor I 488, bożi batug (secze) ‘grad (pada)’ Sy I 51, buten szëku ‘ponad miarę’ (wyraz zdziwienia, dezaprobaty) CeyZdG 66, Sy I 96, V 244, cëszé kota ‘bardzo cicho’ Maj 265, Sy I 120, zarżnąc se w palc ‘skompromitować, wkopać się’ Sy IV 13, cos (pewno) krôsnię wzęło ‘mówi się, gdy nie można czegoś znaleźć’ Sy VI 128, o kims (ani) swiat nie pisze ‘o człowieku długo skądś nie wracającym’ Sy IV 279; 2. związki łączliwe, zawierające w swym składzie wyrazy o przewidywalnej łączliwości z innymi, tj. wypowiedzenie jednego wyrazu pozwala się już domyśleć następnego, np. pol. kary koń (/rumak, wierzchowiec), kasz. narowisti kóń (/zgrzébc) Sy II 195, pies szczekô (/pn: łaje/ czafroce/ pd, śr: ujôdô) Sy IV 259; 3. związki luźne, tworzone doraźnie i z zachowaniem przez wyrazy składowe swoich pierwotnych znaczeń, np. kasz. jesc pôłnié; te ostatnie związki należą już do składni, ale wspomina się o nich we frazeologii, gdyż mogą z czasem przejść do związków stałych, np. kasz. odstawiac polkę ‘awanturować się’ Sy IV 134, pierwotnie określenie popisywania się tancerza w tańcu.

Drugiego podziału dokonuje się ze względu na strukturę (sposób wyrażania) frazeologizmu, wyodrębniając także trzy typy połączeń: 1. wyrażenia, w których wyrazem centralnym jest rzeczownik, przymiotnik, zaimek, imiesłów przymiotnikowy czy przysłówek. np. kasz. gurkowi czas ‘bieda, przednówek’ Sy I 385 (co innego pol. ogórkowy sezon), kaszëbskô bëlnota ‘uczciwe życie’ Sy II 146, gęsô gôdka ‘paplanina’ Sy I 296, spiący patrón ‘człowiek niedbały’ (Jastarnia’ Sy IV 44, słodki w gębie ‘smakosz’ Sy I 308, midzë dwuma widama ‘o zmierzchu lub (rzadziej) o świcie’ Sy III 157, VI 148; 2. zwroty, w których ośrodkiem jest czasownik lub imiesłów przysłówkowy, np. kasz. czëc (h)élskié zwonë 1. o mrozie: szczypać’; 2. o uderzeniu: ‘boleć’ CeyObr 12, CeyS I 6, Pob 25, Ram 274, Sy I 274, II 31; do pségo kogos dostac ‘zmęczyć kogo’ Sy IV 295 pod rakarzëc; chodzëc rękoma i nogoma ‘mocno machać rękami podczas chodzenia’ Sy IV 302; dostac kogos na sztur ‘zmusić kogo do uległości’ Sy V 305; zwroty mogą w swym składzie zawierać wyrażenia, np. dzura w płoce ‘defloracja (Kępa Swarzewska) Sy I 270 i chodzëc z dzurą w płoce ‘o dziewczynie niezamężnej mającej stosunek płciowy’ Sy IV 90; 3. frazy mają postać zdania, przy czym frazą jest tylko takie zdanie, które powtarzane jest w tej samej lub podobnej formie, jak na przykład przysłowia i powiedzenia, np. Babié lato długo nie bawi – aluzja do urody kobiecej Sy I 10; Môłé dzecë depca po nogach, wiôlgié po sercu Sy I 199, 259; W jagwańce skrzëpki są zamkłé (pn-zach) Sy II 69; Dzękuję cë, Boże, za starosc, ale bróń mie od dzëwactwa Sy V 152.

W kaszubszczyźnie pn-wsch., zwłaszcza zaś na półwyspie Hel znany jest wyraz dochlebié, przenośnie ‘ulubione wyrażenie, przysłowie, powtarzane stereotypowo, nałogowe przeklinanie’ (pierwotnie o omaście do chleba) Sy I 225, które może się odnosić do wyrażeń i zwrotów, szczególnie jednak do fraz, w tym do przysłów, do których porównaj wszakże kasz. przësłowié Sy IV 206 obok przemówka ‘przysłowie, przypowieść’ (Staniszewo, Sianowo, Sianowska Huta) Sy IV 187, a w nowszym słowniku A. Labudy w tym znaczeniu pojawia się wyraz przëpowiôstka. F. Ceynowa używał wyrazu gôdka na określenie osobliwego połączenia wyrazowego (por. gôdka komorniczô, tj. przysłowie komornicze CeyS 99, co Ram 43, tytuł: Pirszi tésąc kaszëbsko-słowińskich gôdk), do czego por. ostatnie z pięciu znaczeń wyrazu gôdka, tj. anegdota, baśń, podanie Sy I 297. Później powiem, że w paremiografii – nie tylko zresztą kaszubskiej – trudno o precyzyjne rozróżnianie przysłowia od sentencji czy maksymy i od zwrotu przysłowiowego, który dominować będzie w tutaj cytowanych przykładach.

Szacuję, że z różnych źródeł, o których będzie mowa w następnych odcinkach, i z własnej eksploracji zgromadziłem łącznie ok. 9,5 tys. wyrażeń i zwrotów, pomijając więc przysłowia i porzekadła czy przekleństwa i przezwiska (z powodu odmiennej geografii pierwszych, lokalnego zaś charakteru tych drugich), wyrażenia przyimkowe, nazwy demonologiczne, botaniczne, zoologiczne (ze względu na ich terminologiczny charakter) itp. B. Sychta zgromadził ok. 31 tys. wyrazów hasłowych (zob. A. Koszałka, Lokalizacja geograficzna materiału leksykalnego zawartego w Słowniku gwar kaszubskich B. Sychty, Zesz. Nauk. WHUG. Prace Językoznawcze 6, 1979, s. 65), a wewnątrz nich kryje się ponad 12 tys. różnych frazeologizmów, nie licząc wcale przekleństw (por. w słynnym słowniku S.B. Lindego ok. 10 tys.) i nader częstych wariantów, np. przysł. Baba bez chłopa to jak chëcz bez płota obok Gdowa bez chłopa jak ogród bez płota, wyrażenie bożi rôz (pd) obok bożô wola ‘epilepsja’ (Zabory), zwrot wieprze przegóniac obok swinia z próscamë przenëkac (przez groch) ’krasić’. W podanej liczbie jest ok. 4 tys. przysłów, zostaje zatem ok. 8 tys. wyrażeń i zwrotów, w większości o charakterze przysłowiowym.

Mimo względności tego rodzaju porównań powiem jednak na przykład, że: 1. w słowniku gwar malborskich (zob. Gór) jest ok. 8,5 tys. wyrazów i ok. 1770 związków frazeologicznych oraz 105 przysłów; 2. w liczącym ok. 29 tys. wyrazów słowniku Domaniewka (zob. Szym) jest ok. 3 tys. związków frazeologicznych; 3. w zbiorze z Cieszyńskiego (zob. Ond) znajduje się 8566 ponumerowanych faktów; 4. w zbiorze z Górnego Śląska (zob. Wal) 4113 ponumerowanych frazeologizmów; w ostatnich dwu publikacjach przeważają przysłowia, a osobno liczone są rozliczne warianty. U Sychty zapisanych zostało ok. 8 tys. wyrażeń i zwrotów, a więc ok. 1,5 tys. tutaj analizowanych pochodzi z pozostałych źródeł kaszubskich, zwłaszcza Ceynowy Ramułta, Lorentza, także z literatury kaszubskiej, np. Majkowskiego, Karnowskiego, Derdowskiego, Budzisza, Łajming. Oto orientacyjne dane liczbowe (z uwzględnieniem źródła i rezultatów porównania z materiałami ogólnopolskimi czy z innych dialektów polskich):

Są to, rzecz jasna, dane przybliżone i w jakimś stopniu płynne[13], uzależnione od kompletności wyzyskanych zbiorów porównawczych (zob. w rozwiązaniu skrótów), a z tym nie jest najlepiej. Zależy to ponadto od stopnia konsekwencji w trzymaniu się pewnych ustaleń, np. jeśli kaszubski frazeologizm w tej samej postaci poświadczony jest w innej gwarze i równocześnie w języku ogólnopolskim, wówczas zaliczony został do równych literackim, np. kasz. cemno jak w miechu Sy III 158 = koc. ciamno jak mniechu SyK II 128 = ciesz. ćma jak w miechu NKP I 316 = lit. ciemno jak w worku Skor I 142; jeśli jednak kaszubski frazeologizm tożsamy był lub bardzo bliski faktowi z innej gwary, różniąc się bardziej od ogólnopolskiego, wtedy uznany został za równy lub wariantowy wobec tego z innej gwary, np. kasz. bajac jak slepi o farbach Sy V 73 jako wariantowy wobec ciesz. bajać jak ślepy o barwie NKP III 432, gdy lit. mówić jak ślepy o kolorach Skor I 459. Historyczność frazeologizmu stwierdzałem przy pomocy SJP, Skor i NKP (gdy brak poświadczeń ogólnych po Adalbergu[14], tj. po 1894 r.), a analogicznie rozstrzygałem kwa­lifikację do potocznych, kierując się tu częściowo własnym rozeznaniem.

W zestawieniu powyższym zaskakuje sama liczba frazeologizmów, tj. właśnie ok. 9,5 tys., wiedzieć bowiem trzeba, że w wykorzystanych źródłach wiele faktów powtarza się, a więc cyfry w rubryce „razem” (w poziomie) odnoszą się do liczby fiszek; miarodajne są jednak w niej globalne dane procentowe. W tabeli nie wykazałem kilku drobniejszych danych, np. 34 (w tym 17 oryginalnych) frazeologizmów z Kolberga (zob. Kolb[15]), gdzie trochę materiałów z Hilferdinga, też z Prejsa i Parczewskiego, zwłaszcza zaś z Ceynowy i Pobłockiego, przy czym te ostatnie wyłączono; 28 (w tym 9 oryginalnych) związków z Biskupskiego (zob. Ber), w tym 20 nowych. Powiem jeszcze, że z materiałów w słowniku Lorentza wyłączono ponad 650 frazeologizmów z Derdowskiego, Karnowskiego, Heykego, Majkowskiego, Budzisza, Patoka, Bilota i Labudy, Sędzickiego i Piepki itd. W słowniku tym trudno nieraz określić owo przejęcie z innych publikacji, np. on nie je w cemię biti może pochodzić z Derdowskiego lub z terenu (Kosakowo) Lor I 84.

Uwzględniono materiał wyekscerpowany z A. Majkowskiego Żëcé i przigodë Remusa, A. Łajming Od dziś do jutra i N. Rydzewskiej Rybacy bez sieci, jak również nie wykazanych tu utworów: A. Necla (zwłaszcza Krwawy sztorm i Złote klucze), J. Piepki (szczególnie Cisza i Hanesk) i F. Fenikowskiego Zapadły zamek. Szerzej o tych sprawach napiszę później, ale o frazeologii z tych pierwszych muszę powiedzieć, że jest w pełni autentyczna, mimo iż w przypadku Majkowskiego i Łajming tylko po ok. 220 faktów posiada poświadczenie u Sychty, nadto w innych źródłach tylko część, a sporo poza tym wcale nie notowanych, też pośród idiomów kaszubskich. U Rydzewskiej widać silna zależność od Ramułta.

Najbardziej wszakże w tabeli zadziwia chyba liczba frazeologizmów zarejestrowanych w Słowniku Sychty, zwłaszcza jednak imponuje w nim zasób idiomów (w sensie dosłownym), mianowicie ok. 3280, co stanowi ponad 41 procent wszystkich zapisanych, a poza tym pamiętać należy, iż wśród wariantów gwarowych chyba połowa odnosi się do owych idiomów kaszubskich. Nadzwyczaj wysoka frekwencja faktów tego typu może nawet nieco niepokoić, kiedy porówna się ja z Ceynowa i owymi 5 procentami w gwarach malborskich. Podkreślić wszakże muszę, że ekscerpowałem też pisma Ceynowy, a te wskazują liczne polonizmy. Na wysoki procent swoistej frazeologii kaszubskiej, przekraczającej 40 procent, gdy się uwzględni fakty wariantowe, w tabeli tej znajdują się inne argumenty, np. Ramułt ma ich ponad 32 procent, biorąc pod uwagę warianty gwarowe, a bardzo bliskie im są dane z Majkowskiego i Łajming, a przy tym u każdego z trojga wymienionych wysoki jest udział faktów wspólnych z ogólna polszczyzną.

Tylko niewielka cząstka spośród oryginalnych frazeologizmów, szczególnie w Słowniku Sychty, interpretowana być może jako okazjonalne indywidualizmy, świadczące i tak o zdolnościach językowych (i poetyckich) Kaszubów, potwierdzające poza tym tę prawdę, że każde takie połączenie wyrazowe było zrazu tylko faktem jednostkowym, powstającym w określonej sytuacji, np. lesny doktor ‘dzięcioł’ pod tętół (Lubocino) Sy V 337, wyrażenie opisowe brika, co sama jedze ‘samochód’ (z Puzdrowa od człowieka, który utracił częściowo słuch i mowę) Sy Vi 21, wyrażenie porównawcze, rymujące się: gburka jak gurka ‘o otyłej żonie gbura’ Sy I 385. Łatwo zaliczyć tu fakty wydobyte z tekstów, a zatem przez leksykografa nie wyróżnionych, np. miec łep rozczeparzony jak burzô (Kępa Żarnowiecka) Sy I 66; krużôki krzëwé jak baranié rogi (Przyjezierze Wdzydzkie) Sy II 268, zamilknąc jak ptôszk jesenią Sy III 170, komus z nozdrzów kapie jak z daku na zymku Sy III 224, miec krzëwi nos jak papuga Sy IV 26, miec za krótką pierznę ‘nie mieć posagu’ (cytat z Wesela kaszubskiego) Sy IV 258, żëc samotno jak serota Sy V 137. Nie można jednak o okazjonalność posądzać frazeologizmów wyróżnionych, bliżej zlokalizowanych, np. głupi jak mączny miech Sy I 324, III 122; gôdô, jakbë zwónki gôdałë ‘opowiada z właściwą sobie swadą’ Sy I 291; ta je w nôlepszé cenie ‘o pannie na wydaniu’ (Rąb) Sy I 125; dim, wiater, ogin, prësk ‘szybko’ Sy IV 167; béł të tam? ‘przezwisko człowieka nieufnego’ (Szemud) Sy V 319. Niektóre z nich maja analogie innosłowiańskie, np. głowë składac ‘plotkować’ (Dębogórze) Sy I 327 a czes. dáť hlavy dohromady ‘wspólnie się (po)radzić’ Bas 44 czy czosac kogos bez grzebienia ‘sprawić lanie’ (pn-zach) Sy I 375 a głuż. přez wochlu (= grzebień do czesania lnu) poćahać někoho Trof 360. Fakty podejrzane o okazjonalność z rzadka widzieć by można i w innych źródłach, np. buten diôbła ‘gorzej niż sam diabeł’ Lab 20, biôłëmi nicami łatac czôrny kabot ‘o pracy niedorzecznej czy nieumiejętnej’ Ram 127, cëlinder jak bębórk (z Majkowskiego) Lor I 27, nie one jednak – nawet razem wzięte – kształtują oblicze kaszubskiej frazeologii, a i tak bogate źródła nie zarejestrowały wszystkich faktów, np. (z)robic z kim krótki proces Łaj Dz 15 = ciesz. NKP II 1081; zwinąc kotéwkę Ex = pol. zwinąć chorągiewkę.

W niniejszym cyklu artykułów zamierzam m.in. uzasadnić, że tak wielka osobliwość kaszubskiej frazeologii posiada następujące przyczyny[16]: 1. Peryferyjność położenia kaszubszczyzny i jej rozwój w znacznej izolacji od innych dialektów i ogólnej polszczyzny, szczególnie mówionej, z powodu wielowiekowego otoczenia niemieckiego; kontakty z innymi gwarami i językiem polskim literackim frazeologie te wzbogacały, przyczyniając się do narodzin wielu osobliwych wariantów i całkowicie oryginalnych połączeń wyrazowych. 2. Historycznie zmienne zróżnicowanie wewnętrzne kaszubszczyzny we wszystkich podsystemach językowych, m.in. leksykalnym, co wywołało także potrzebę coraz to nowszych adaptacji frazeologizmów ogólnopolskich, oddalających zarazem tę frazeologię od ogólnopolskiej i innogwarowej. 3. Wielość swoistych złóż obrazowania, a więc dawnych i nowych wierzeń i obyczajów, w obrębie których idiomatyczność jest jeszcze wyższa, różnorodność stosunków społecznych, narodowych i wyznaniowych przy jednoczesnej ciągłości osadnictwa, stabilności stosunków własnościowych i rodzinnych, różnorodność zajęć zawodowych ludności bo poza rolnictwem też m.in. bartnictwo, leśnictwo, łowiectwo, sadownictwo, rzemiosło, zwłaszcza zaś rybołówstwo śródlądowe i morskie. 4. Typ umysłowości Kaszubów, bystrych obserwatorów skłonnych do żartobliwej lub złośliwej ironii (por. ilość lokalnych etnonimów, choronimów i przezwisk), obdarzonych doskonałą pamięcią itp., a to warunkowało sposób wodzenia otaczającego świata i ujmowanie go w słowne obrazy-frazeologzimy. 5. Nakładanie się różnych chronologicznie warstw frazeologicznych: obok odziedziczonych z dawnych epok (por. powiązania innogwarowe i innojęzykowe) samodzielnie wytworzone na podstawie zachowanych prastarych wzorców (por. związki naturalne i konwencjonalne w idiomatyce kaszubskiej) i zapożyczone, m.in. z języka polskiego i niemieckiego; innowacyjność reprezentuje również bogata wariantowość, pozostająca w związku z przemianami w obrębie kaszubskiej leksyki i gramatyki.

Rozwiązanie skrótów:

Bas – Słownik frazeologiczny czesko-polski. Oprac. M. Basaj i D. Rytel, Katowice 1981

Ber – A. Berka (L. Biskupski), Słownik kaszubski porównawczy, Warszawa 1981

CeyObr – F. Ceynowa, Obrazcy kaszebskogo narieczija, Izviestija II Otdielenija Imperatorskoj Akademiji Nauk, Petersburg 1852

CeyS – F. Ceynowa, Skôrb kaszëbsko-słowińskié mowë, Świecie 1866

CeyZdG – F. Ceynowa, Zarës do grammatiki kaszébsko-słowinskié mowë, Poznań 1879

Derd – H. Derdowski, Nórcyk kaszubści abo koruszk i jedna maca jędrnyj prowde. Pozbieroł [...] Jarosz Derdowści we Winonie w Nórtowyj Ameryce, 1897

Ex – Materiały własne autora z eksploracji terenowej

Gór – H. Górnowicz, Dialekt malborski, t. II Słownik, Gdańsk 1973-4

Kos – W. Kosiński, Słownik okolicy Czchowa, Kraków 1914

Lab – A. Labuda, Słowniczek kaszubski, Warszawa 1960

Lor – F. Lorentz, Pomoranisches Wörterbuch, Bd I, Berlin 1958

Łaj – A. Łajming, Od dziś do jutra, Gdańsk 1976

Mac – J. Maciejewski, Słownik chełmińsko-dobrzyński (Siemoń, Dulsk), Toruń 1969

Maj – A. Majkowski, Żëcé i przigodë Remusa, Gdańsk 1974-6

NKP – Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich, red. J. Krzyżanowski, t. I-IV, Warszawa 1969-78

Ond – J. Ondrusz, Przysłowia i przymówiska ludowe ze Śląska Cieszyńskiego, Prace i materiały etnograficzne, t. XV. Cz. 2., Wrocław 1960

Pob – G. Pobłocki, Słownik kaszubski z dodatkiem idiotyzmów chełmińskich i kociewskich, Kraków 1893

Ram – S. Ramułt, Słownik języka pomorskiego, czyli kaszubskiego, Kraków 1893

Rydz – N. Rydzewska, Rybacy bez sieci, t. I-II, Gdynia 1958

SGP – Słownik gwar polskich, oprac.[...] pod kier. M. Karasia, t. I, Wrocław 1982

SJP – Słownik języka polskiego, red. W. Doroszewski, t. I-XI, Warszawa 1958-69

Skor – S. Skorupka, Słownik frazeologiczny języka polskiego, t. I-II, Warszawa 1967-8

Sm – E. Smiešková, Malý frazeologický slovník, Bratislava 1977

Sy – B. Sychta, Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. I-VII, Wrocław 1967-76

SyK – B. Sychta, Słownictwo kociewskie na tle kultury ludowej, t. I, Wrocław 1980

Szym – M. Szymczak, Słownik gwary Domaniewka w powiecie łęczyckim, Cz. I-VIII, Wrocław 1962-73

Trof – K.K. Trofimowič, Hornjo-serbsko-ruski słownik, Budyšin-Moskva 1974

Wal – S. Wallis, Przysłowia i „pogadki” ludowe na Górnym Śląsku, Prace i materiały etnograficzne, t. XV. Cz. 1., Wrocław 1960

Inne:

arch. – archaiczne

borow. – borowiackie

chełm. – chełmińskie

ciesz. – cieszyńskie

czes. – czeskie

kasz. – kaszubskie

koc. – kociewskie

lit. – literackie (polskie)

lubaw. – lubawskie

pot. – potoczne

przestarz. – przestarzałe

słow. – słowackie

war. – wariant(owe)

złośl. – złośliwe

żart. – żartobliwe

Pozostała literatura dotycząca kaszubskiej frazeologii:

1.Z idiomatyki frazeologicznej Kaszub i Śląska Cieszyńskiego, w: Z problemów frazeologii polskiej i słowiańskiej, Wrocław 1982, s. 125-133.

2.Kociewska i kaszubska frazeologia a chrześcijańskie wierzenia i praktyki [Cz. 1.] Żiwcam do nieba póńść, Kociewski Magazyn Regionalny 7, 1989, s. 48-49; [Cz. II] 2. Jak amen w pacjyrzu, Kociewski Magazyn Regionalny 8 1990, s. 44-46.

3.Nazwy biblijne w polskiej frazeologii, Zesz. Nauk. WH UG. Prace Językoznawcze 11, Gdańsk 1985 [dr. 1986], s. 87-96.

4.Nazwy własne we frazeologii zachodniosłowiańskiej, w: Gdańskie Studia Językoznawcze IV 1988, s. 131-159.

5.Pomorskie nazwy geograficzne we frazeologii, „Jantarowe Szlaki” R. XXXI 1988 nr 2(208), s. 41-44.

6.Leksem alleluja w polskiej frazeologii, w: Problemy frazeologii europejskiej II, pod red. A.M. Lewickiego i W. Chlebdy, Warszawa 1997 [druk 1998], s. 331-334.

7.Święci w polskiej frazeologii, w: Tysiąc lat polskiego słownictwa religijnego, red. B. Kreja, Gdańsk 1999, s. 213-222.

8.Ze studiów nad frazeologią kaszubską (na tle porównawczym), UG. Rozprawy i monografie 68, Gdańsk 1986, ss. 333.